نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
ءبىر كەزدەرى رەسمي مەكەمەلەردە, قوعامدىق ورىنداردا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەك تۇرماق, ول تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولاتىن. قازىر ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ۇستانىمى مەن قاداعالاۋىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى قىزمەتكەرلەر قازاق تىلىندە سويلەۋگە نيەت تانىتا باستادى. ەلباسى ءتىلدىڭ جايىن جىل سايىنعى جولداۋلارىندا, اسسامبلەيا جيىندارىندا, ءتۇرلى ورىنداردا جاساعان باياندامالارىندا تۇراقتى كوتەرىپ, قاداعالاپ, ەلدىڭ ەسىنە ۇدايى سالۋمەن كەلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, ەكونوميكاسىن كوتەرۋمەن بىرگە, ءتىلىمىزدى دە تۇعىرىنا قوندىرۋدىڭ نەشە الۋان جولدارى قالىپتاسىپ كەلەدى.
«قازاق ءتىلى» قوعامى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ نەشە الۋان جولدارىن ۇسىنۋدا. وبلىستىق, اۋداندىق ۇيىمدارىمىز ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرگە ساي ءتاسىلدەردى قولعا الىپ, ىسكە اسىرۋدا. قوعام قۇرىلعان كەزەڭدە ايقاي مەن اتتانعا ەرىك بەرمەي, عىلىمي نەگىزدەلگەن, دايەكتى, پاراساتتى باعىت ۇستانعان بولاتىنبىز. سول باعىتىمىزدان تايماي كەلەمىز. بۇدان بىلاي دا ساليقالى جولىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز دەپ ويلايمىن.
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ەل حالقىنىڭ الدىنا دامىعان, وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى مىندەت ەتىپ قويدى. بۇل, ارينە, ۇلكەن كۇش-جىگەر مەن جۇدىرىقتاي جۇمىلا ارەكەت ەتۋدى قاجەت ەتەدى. 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن ءبىز بارلىق سالادا دا باسەكەگە شىداس بەرە الاتىنداي بولۋىمىز كەرەك. بۇدان ءتىل سالاسى دا قالىس قالمايدى. وسى ورايدا, تۋعان ءتىلىمىزدى مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە ساي ۇشپاققا شىعارۋمەن بىرگە, اعىلشىن ءتىلىن دە قولعا العانىمىز ابزال. ويتكەنى, قازىر اعىلشىن ءتىلى دۇنيەدەگى قارىم-قاتىناستىڭ, اقپاراتتىڭ, عىلىم, ءبىلىمنىڭ ءتىلىنە اينالىپ وتىر. وركەنيەتتى ەلدەر كوشىنىڭ الدىڭعى جاعىنان ورىن الامىز دەسەك, ءبىز اعىلشىن ءتىلىنەن باس تارتا المايمىز. وسى جاعىنان كەلگەندە ەلباسى ۇسىنعان «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» جوباسىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءارينە, بۇل ورايدا قازاق ءتىلى الپاۋىت ءتىلدەردىڭ تاساسىندا قالماۋى قاجەت.
تىندىرىلعان ىستەردىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسۋدا. ونى كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ تاريحىنا, سالت-ءداستۇرى مەن رۋحاني دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاپ, ۇلتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ەلباسى ءوزى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ قانا قويماي, ەلىن دە سول دەڭگەيگە جەتكىزبەك. ءاربىر جولداۋىندا ەلدى العا جەتەلەپ, ۇلكەن ىستەرگە جۇمىلدىرىپ, شابىتتاندىرىپ وتىرادى. بۇل جولعى جولداۋ دا ەلدى ىزگىلىككە, جاقسىلىققا, مولشىلىققا جەتەلەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اتا-بابامىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى بولعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن كوتەرىپ, ءتىلىمىزدى دە ماڭگىلىك ەتۋىمىز كەرەك دەگەن وي تاستادى.
وسى كەزگە دەيىن ۇلتتىق يدەيامىز قانداي بولۋ كەرەك دەگەن باعىتتاعى ساۋال كوپشىلىگىمىزدى تولعاندىرىپ كەلگەن ەدى. نەشە الۋان باستامالار كوتەرىلىپ, ءتۇرلى يدەيالار دا ۇسىنىلعان بولاتىن. ەلباسى وسى جولداۋىندا وسى يدەياعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىسىن ايگىلەدى.
«ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى.
تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە حالقىمىز ماڭگىلىك مۇراتتارىنا قول جەتكىزدى.
ءبىز ەلىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى – ماڭگىلىك ەلوردامىزدى تۇرعىزدىق.
قازاقتىڭ ماڭگىلىك عۇمىرى ۇرپاقتىڭ ماڭگىلىك بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ارنالادى.
ەندىگى ۇرپاق – ماڭگىلىك قازاقتىڭ پەرزەنتى. ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل!
مەن ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قازىعى ەتىپ الدىم», – دەدى ەلباسى.
بۇدان اسىرىپ قالاي ايتۋعا بولادى. كەشەگى كوك تۇرىكتەر زامانىندا, ودان كەيىنگى ورتاعاسىرلىق الاعاي-بۇلاعاي كەزەڭدەردە, جەكە حاندىق قۇرىپ, ءوز الدىمىزعا وتاۋ قۇرىپ شىققان داۋىردە, الاش ۇرانىن كوتەرىپ, ازاتتىققا ۇمتىلعان ۋاقىتتا قازاق ەلىن ماڭگى ەل ەتۋگە ۇمتىلماپ پا ەدىك. وسى ويدى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاعانداي ەر تۇرىك بابالارىمىز ورحون-ەنيسەي بويىندا تاسقا «ماڭگى ەل» يدەياسىن وشپەستەي ەتىپ تاڭبالاماپ پا ەدى. اسان قايعى بابامىزدىڭ ەلدەن ەل, جەردەن جەر كەزىپ ءجۇرىپ ىزدەگەن «جەرۇيىعى» دا وسى ەمەس پە. ۇلى دالانى اسقاق رۋحقا بولەپ تۇرعان باتىرلار جىرلارىنداعى ۇلى مۇرات, اسىل ماقساتىمىز دا وسى بولماپ پا ەدى؟!
بۇل يدەيا حح عاسىردىڭ باسىندا «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولۋدى» ماقسات تۇتقان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «الاش ۇرانىنداعى»:
الاش تۋى استىندا,
كۇن سونگەنشە سونبەيمىز.
ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى,
قورلىعىنا بەرمەيمىز!
ادامدىقتىڭ جولىنا,
باستاعان ەرلەر سوڭىڭدا,
باسقاعا كوڭىل بولمەيمىز,
قانداي شايتان كەلسە دە,
الداۋىنا كونبەيمىز.
ولەر جەردەن كەتتىك ءبىز,
بۇل زامانعا جەتتىك ءبىز!
جاسايدى الاش, ولمەيمىز!
جاساسىن, الاش, جاساسىن! – دەگەن جىر جولدارىمەن وزەكتەسىپ جاتقان جوق پا؟!
ەندەشە, بۇگىندە ەل ىرگەسى بەكىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وزەگى نىعايا باستاعان تۇستا ەلباسىنىڭ اۋزىنان عاسىرلار بويى كۇتكەن, اڭساعان يدەيانىڭ ايتىلۋى ەشقانداي دا كەزدەيسوق ەمەس دەپ ويلايمىز. دەمەك, بۇعان قاجەتتى العىشارتتار ءپىسىپ-جەتىلدى, دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە ءوتۋدىڭ ءساتى جەتتى دەگەن ءسوز.
ارينە, قازاق ەلىن ماڭگىلىك ەل ەتۋ ءبىر تۇلعانىڭ نەمەسە ءبىر مەكەمەنىڭ ءىسى ەمەس. ول وسى ەلدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ, ءاربىر قايراتكەردىڭ ەرىك-جىگەرىنە, قاجىر-قايراتىنا بايلانىستى. تاۋەلسىزدىكتى كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن قورعاۋ, نىعايتۋ, دامىتۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر اۋىزدان ءسوز» شىعارۋىمىز قاجەت. سوندا عانا تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى, ەلدىگىمىز ماڭگىلىك بولادى.
ەلباسى جاڭا جولداۋىندا ءتىل ماسەلەسىن دە سىرت قالدىرعان جوق. ونىڭ: «قازاق ءتىلى بۇگىندە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ينتەرنەتتىڭ تىلىنە اينالدى. قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىنداردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ەلىمىز بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتاتىن 57 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ولاردان مىڭداعان ازاماتتار قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ شىقتى, ءالى دە ۇيرەنۋدە. بىلتىرعىعا قاراعاندا, بيىل قازاق ءتىلىن بىلەمىن دەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى 10 پايىزعا وسكەن. بۇل دا ءبىراز جايتتان حابار بەرەدى. تەك سوڭعى 3 جىلدا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى! ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون», – دەگەن پىكىرى ءتىل جايىنداعى الىپ-قاشپا پىكىرلەردىڭ بارلىعىنا نۇكتە قويعانداي بولدى. ەندى وسىدان ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتارىمىز ءتيىستى قورىتىندى شىعارادى عوي دەپ ويلايمىن.
وسىندا ايتىلعان ويلار «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ دا الداعى جۇمىس باعىتىن ايقىنداپ بەرگەندەي بولدى. بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا قوعامنىڭ ءوز قىزمەتىندە وزگەرىستەر, جاڭاشىل ىستەر قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتاتىن نەشە الۋان ىسپەن اينالىسۋىمىز كەرەك. قوعام قىزمەتكەرلەرى مەن مۇشەلەرى ەڭ بولماسا, جولداۋدى وقىپ الىپ, وسى جايىنداعى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ءبىر قازانعا قۇيۋى كەرەك.
ەلباسىنىڭ جولداۋدا تىلگە قاتىستى تۇجىرىمدارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ ءتيىستى جاۋاپتى مەكەمەلەرىنەن ەلىمىزدە مەملەكەت قاراۋىنداعى بالالار ۇيلەرىنىڭ بارلىعىن 100 پايىز مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ; بالاباقشالاردىڭ بارلىعىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ; ارالاس مەكتەپتەردىڭ بارلىعىن تولىقتاي قازاق مەكتەبىنە اينالدىرۋ; مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعىنىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتىن ەنگىزىپ, «قازتەست» جۇيەسىنىڭ تولىققاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ; ەلدىك مۇراتتارىمىز بەن مەملەكەتتىك ۇستانىمدارىمىزعا قايشى, تاريحي بۇرمالانعان جەر-سۋ, ەلدى مەكەن, بەكەت, كوشە, ت.ب. اتاۋلارىن تولىقتاي تاريحي اتاۋلارى مەن ۇلتتىق مۇددەمىزگە سايكەس قايتا اتاۋ, كىسى ەسىمدەرىن قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي رەسىمدەۋدى جۇيەگە ءتۇسىرۋ, ول ءۇشىن بۇكىل اتاۋلاردىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان دەرەكتەر بازاسىن جاساپ, ءتيىستى مەكەمەلەردى سونىمەن قامتاماسىز ەتۋ, كىسى ەسىمدەرىن كوپە-كورىنەۋ بۇرمالاعان, تولقۇجاتىنداعى ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىمەن جازىلعان, تولتىرىلعان ءوز ەسىمدەرىن تۇزەتەمىن دەگەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن ورىنداۋدا قيىندىقتار تۋعىزعان ازاماتتارعا قاتاڭ شارا قولدانۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋدى سۇرايمىز.
بۇل ايتىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەلباسى كوزدەپ وتىرعان ءىس-شارالاردىڭ ساۋاتتى ورىندالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ بىلەمىز. سوندا عانا انا ءتىلىمىز ءماڭگىلىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرىلە الماق!
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ
پرەزيدەنتى, اكادەميك.
الماتى.
انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى!
ءبىر كەزدەرى رەسمي مەكەمەلەردە, قوعامدىق ورىنداردا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەك تۇرماق, ول تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولاتىن. قازىر ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ۇستانىمى مەن قاداعالاۋىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى قىزمەتكەرلەر قازاق تىلىندە سويلەۋگە نيەت تانىتا باستادى. ەلباسى ءتىلدىڭ جايىن جىل سايىنعى جولداۋلارىندا, اسسامبلەيا جيىندارىندا, ءتۇرلى ورىنداردا جاساعان باياندامالارىندا تۇراقتى كوتەرىپ, قاداعالاپ, ەلدىڭ ەسىنە ۇدايى سالۋمەن كەلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, ەكونوميكاسىن كوتەرۋمەن بىرگە, ءتىلىمىزدى دە تۇعىرىنا قوندىرۋدىڭ نەشە الۋان جولدارى قالىپتاسىپ كەلەدى.
«قازاق ءتىلى» قوعامى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ نەشە الۋان جولدارىن ۇسىنۋدا. وبلىستىق, اۋداندىق ۇيىمدارىمىز ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرگە ساي ءتاسىلدەردى قولعا الىپ, ىسكە اسىرۋدا. قوعام قۇرىلعان كەزەڭدە ايقاي مەن اتتانعا ەرىك بەرمەي, عىلىمي نەگىزدەلگەن, دايەكتى, پاراساتتى باعىت ۇستانعان بولاتىنبىز. سول باعىتىمىزدان تايماي كەلەمىز. بۇدان بىلاي دا ساليقالى جولىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز دەپ ويلايمىن.
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ەل حالقىنىڭ الدىنا دامىعان, وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى مىندەت ەتىپ قويدى. بۇل, ارينە, ۇلكەن كۇش-جىگەر مەن جۇدىرىقتاي جۇمىلا ارەكەت ەتۋدى قاجەت ەتەدى. 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن ءبىز بارلىق سالادا دا باسەكەگە شىداس بەرە الاتىنداي بولۋىمىز كەرەك. بۇدان ءتىل سالاسى دا قالىس قالمايدى. وسى ورايدا, تۋعان ءتىلىمىزدى مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە ساي ۇشپاققا شىعارۋمەن بىرگە, اعىلشىن ءتىلىن دە قولعا العانىمىز ابزال. ويتكەنى, قازىر اعىلشىن ءتىلى دۇنيەدەگى قارىم-قاتىناستىڭ, اقپاراتتىڭ, عىلىم, ءبىلىمنىڭ ءتىلىنە اينالىپ وتىر. وركەنيەتتى ەلدەر كوشىنىڭ الدىڭعى جاعىنان ورىن الامىز دەسەك, ءبىز اعىلشىن ءتىلىنەن باس تارتا المايمىز. وسى جاعىنان كەلگەندە ەلباسى ۇسىنعان «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» جوباسىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءارينە, بۇل ورايدا قازاق ءتىلى الپاۋىت ءتىلدەردىڭ تاساسىندا قالماۋى قاجەت.
تىندىرىلعان ىستەردىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسۋدا. ونى كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ تاريحىنا, سالت-ءداستۇرى مەن رۋحاني دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاپ, ۇلتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ەلباسى ءوزى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ قانا قويماي, ەلىن دە سول دەڭگەيگە جەتكىزبەك. ءاربىر جولداۋىندا ەلدى العا جەتەلەپ, ۇلكەن ىستەرگە جۇمىلدىرىپ, شابىتتاندىرىپ وتىرادى. بۇل جولعى جولداۋ دا ەلدى ىزگىلىككە, جاقسىلىققا, مولشىلىققا جەتەلەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اتا-بابامىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى بولعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن كوتەرىپ, ءتىلىمىزدى دە ماڭگىلىك ەتۋىمىز كەرەك دەگەن وي تاستادى.
وسى كەزگە دەيىن ۇلتتىق يدەيامىز قانداي بولۋ كەرەك دەگەن باعىتتاعى ساۋال كوپشىلىگىمىزدى تولعاندىرىپ كەلگەن ەدى. نەشە الۋان باستامالار كوتەرىلىپ, ءتۇرلى يدەيالار دا ۇسىنىلعان بولاتىن. ەلباسى وسى جولداۋىندا وسى يدەياعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىسىن ايگىلەدى.
«ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى.
تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە حالقىمىز ماڭگىلىك مۇراتتارىنا قول جەتكىزدى.
ءبىز ەلىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى – ماڭگىلىك ەلوردامىزدى تۇرعىزدىق.
قازاقتىڭ ماڭگىلىك عۇمىرى ۇرپاقتىڭ ماڭگىلىك بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ارنالادى.
ەندىگى ۇرپاق – ماڭگىلىك قازاقتىڭ پەرزەنتى. ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل!
مەن ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قازىعى ەتىپ الدىم», – دەدى ەلباسى.
بۇدان اسىرىپ قالاي ايتۋعا بولادى. كەشەگى كوك تۇرىكتەر زامانىندا, ودان كەيىنگى ورتاعاسىرلىق الاعاي-بۇلاعاي كەزەڭدەردە, جەكە حاندىق قۇرىپ, ءوز الدىمىزعا وتاۋ قۇرىپ شىققان داۋىردە, الاش ۇرانىن كوتەرىپ, ازاتتىققا ۇمتىلعان ۋاقىتتا قازاق ەلىن ماڭگى ەل ەتۋگە ۇمتىلماپ پا ەدىك. وسى ويدى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاعانداي ەر تۇرىك بابالارىمىز ورحون-ەنيسەي بويىندا تاسقا «ماڭگى ەل» يدەياسىن وشپەستەي ەتىپ تاڭبالاماپ پا ەدى. اسان قايعى بابامىزدىڭ ەلدەن ەل, جەردەن جەر كەزىپ ءجۇرىپ ىزدەگەن «جەرۇيىعى» دا وسى ەمەس پە. ۇلى دالانى اسقاق رۋحقا بولەپ تۇرعان باتىرلار جىرلارىنداعى ۇلى مۇرات, اسىل ماقساتىمىز دا وسى بولماپ پا ەدى؟!
بۇل يدەيا حح عاسىردىڭ باسىندا «قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولۋدى» ماقسات تۇتقان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «الاش ۇرانىنداعى»:
الاش تۋى استىندا,
كۇن سونگەنشە سونبەيمىز.
ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى,
قورلىعىنا بەرمەيمىز!
ادامدىقتىڭ جولىنا,
باستاعان ەرلەر سوڭىڭدا,
باسقاعا كوڭىل بولمەيمىز,
قانداي شايتان كەلسە دە,
الداۋىنا كونبەيمىز.
ولەر جەردەن كەتتىك ءبىز,
بۇل زامانعا جەتتىك ءبىز!
جاسايدى الاش, ولمەيمىز!
جاساسىن, الاش, جاساسىن! – دەگەن جىر جولدارىمەن وزەكتەسىپ جاتقان جوق پا؟!
ەندەشە, بۇگىندە ەل ىرگەسى بەكىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وزەگى نىعايا باستاعان تۇستا ەلباسىنىڭ اۋزىنان عاسىرلار بويى كۇتكەن, اڭساعان يدەيانىڭ ايتىلۋى ەشقانداي دا كەزدەيسوق ەمەس دەپ ويلايمىز. دەمەك, بۇعان قاجەتتى العىشارتتار ءپىسىپ-جەتىلدى, دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە ءوتۋدىڭ ءساتى جەتتى دەگەن ءسوز.
ارينە, قازاق ەلىن ماڭگىلىك ەل ەتۋ ءبىر تۇلعانىڭ نەمەسە ءبىر مەكەمەنىڭ ءىسى ەمەس. ول وسى ەلدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ, ءاربىر قايراتكەردىڭ ەرىك-جىگەرىنە, قاجىر-قايراتىنا بايلانىستى. تاۋەلسىزدىكتى كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن قورعاۋ, نىعايتۋ, دامىتۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر اۋىزدان ءسوز» شىعارۋىمىز قاجەت. سوندا عانا تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى, ەلدىگىمىز ماڭگىلىك بولادى.
ەلباسى جاڭا جولداۋىندا ءتىل ماسەلەسىن دە سىرت قالدىرعان جوق. ونىڭ: «قازاق ءتىلى بۇگىندە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ينتەرنەتتىڭ تىلىنە اينالدى. قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىنداردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ەلىمىز بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتاتىن 57 ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ولاردان مىڭداعان ازاماتتار قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ شىقتى, ءالى دە ۇيرەنۋدە. بىلتىرعىعا قاراعاندا, بيىل قازاق ءتىلىن بىلەمىن دەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى 10 پايىزعا وسكەن. بۇل دا ءبىراز جايتتان حابار بەرەدى. تەك سوڭعى 3 جىلدا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى! ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون», – دەگەن پىكىرى ءتىل جايىنداعى الىپ-قاشپا پىكىرلەردىڭ بارلىعىنا نۇكتە قويعانداي بولدى. ەندى وسىدان ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتارىمىز ءتيىستى قورىتىندى شىعارادى عوي دەپ ويلايمىن.
وسىندا ايتىلعان ويلار «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ دا الداعى جۇمىس باعىتىن ايقىنداپ بەرگەندەي بولدى. بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا قوعامنىڭ ءوز قىزمەتىندە وزگەرىستەر, جاڭاشىل ىستەر قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتاتىن نەشە الۋان ىسپەن اينالىسۋىمىز كەرەك. قوعام قىزمەتكەرلەرى مەن مۇشەلەرى ەڭ بولماسا, جولداۋدى وقىپ الىپ, وسى جايىنداعى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ءبىر قازانعا قۇيۋى كەرەك.
ەلباسىنىڭ جولداۋدا تىلگە قاتىستى تۇجىرىمدارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىڭ ءتيىستى جاۋاپتى مەكەمەلەرىنەن ەلىمىزدە مەملەكەت قاراۋىنداعى بالالار ۇيلەرىنىڭ بارلىعىن 100 پايىز مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ; بالاباقشالاردىڭ بارلىعىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ; ارالاس مەكتەپتەردىڭ بارلىعىن تولىقتاي قازاق مەكتەبىنە اينالدىرۋ; مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعىنىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتىن ەنگىزىپ, «قازتەست» جۇيەسىنىڭ تولىققاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ; ەلدىك مۇراتتارىمىز بەن مەملەكەتتىك ۇستانىمدارىمىزعا قايشى, تاريحي بۇرمالانعان جەر-سۋ, ەلدى مەكەن, بەكەت, كوشە, ت.ب. اتاۋلارىن تولىقتاي تاريحي اتاۋلارى مەن ۇلتتىق مۇددەمىزگە سايكەس قايتا اتاۋ, كىسى ەسىمدەرىن قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي رەسىمدەۋدى جۇيەگە ءتۇسىرۋ, ول ءۇشىن بۇكىل اتاۋلاردىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان دەرەكتەر بازاسىن جاساپ, ءتيىستى مەكەمەلەردى سونىمەن قامتاماسىز ەتۋ, كىسى ەسىمدەرىن كوپە-كورىنەۋ بۇرمالاعان, تولقۇجاتىنداعى ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىمەن جازىلعان, تولتىرىلعان ءوز ەسىمدەرىن تۇزەتەمىن دەگەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن ورىنداۋدا قيىندىقتار تۋعىزعان ازاماتتارعا قاتاڭ شارا قولدانۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋدى سۇرايمىز.
بۇل ايتىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەلباسى كوزدەپ وتىرعان ءىس-شارالاردىڭ ساۋاتتى ورىندالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ بىلەمىز. سوندا عانا انا ءتىلىمىز ءماڭگىلىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرىلە الماق!
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ
پرەزيدەنتى, اكادەميك.
الماتى.
