ونىڭ جەتىستىكتەرى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن شەشۋگە جاردەمدەسەدى
قازىرگى كۇنى كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بوي كورسەتىپ وتىرعان جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن ادامزات قاۋىمىنىڭ الدىندا تۇرعان №1 پروبلەما دەپ اتاپ ءجۇر. ويتكەنى, ەۋروپانى سوڭعى جىلدارى ابدەن كەرنەپ العان الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر مەن ەرەۋىلدەردىڭ, حالىق نارازىلىعىنىڭ تۇپكى ءمانى وسى جۇمىسسىزدىققا كەلىپ تىرەلەتىندىگى تۇسىنىكتى. جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىنىڭ العاشقى قاۋىمدىق, قۇل يەلەنۋشىلىك, فەودالدىق قوعامدار قۇرىلىستارى تۇسىندا قوزعالماعاندىعى بەلگىلى. ويتكەنى, ول قوعامداردا, بىرىنشىدەن, ادامداردىڭ باسى ەركىن بولعان جوق, ەكىنشىدەن, جالاقى الاتىن جۇمىس تا بولعان جوق. ادامدار قۇل يەلەنۋشىنىڭ, فەودالدىڭ, پومەششيكتىڭ قولىندا تەگىن جۇمىس ىستەپ, تاماعىن عانا اسىراپ ءجۇردى. دەمەك, ادامزاتتىڭ العاشقى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن باتىستا بەلەڭ الا باستاعان نارىقتىق جۇيە مەن كاپيتاليستىك ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ تەرەڭ قويناۋىندا قالىپتاسىپ, جەتىلدى. سەبەبى, ويانا باستاعان سان ءتۇرلى ونەركاسىپكە, زاۋىتتار مەن فابريكالارعا جۇمىسشىلار قاجەت بولدى. ال العاشقى ونەركاسىپ يەلەرى جاڭا تاپتىڭ – بۋرجۋازيانىڭ نەگىزىن قۇرادى. ولار ساياسي قايراتكەرلەرمەن, ياعني مەملەكەت باسشىلارىمەن ىمىراعا كەلە الدى. ويتكەنى, بولاشاقتىڭ كىلتى سولاردىڭ قولىندا بولدى. جاڭا وندىرىستەردى قاجەتتى جۇمىس كۇشىمەن قامتۋ, وسى ءۇشىن پومەششيكتەر قولىنداعى باسىبايلى ادامداردى وندىرىسكە تارتۋ ماقساتىندا بۋرجۋازيامەن بىرىككەن ساياسي قايراتكەرلەر قۇلدىقتى زاڭدى تۇردە جويۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە كىرىسە باستادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ويانىپ كەلە جاتقان جاڭا زامان تىنىسىن العاشقى بولىپ سەزىنگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – اقش-تىڭ 16-پرەزيدەنتى (1861-1865 جىلدار) اۆراام لينكولن بولدى. ول قۇلداردىڭ باسىنا ازاتتىق بەرۋ ماسەلەسىنە بارىنشا بەلسەنە كىرىسىپ, الەمدە ءبىرىنشى بولىپ وسى تۋرالى زاڭ قابىلدادى. بۇل تاريحي قادام اقش-تىڭ مۇنان كەيىنگى كەزەڭدەردە ۇزاق مەرزىمدىك قارقىندى دامۋىنا جول اشىپ بەردى. ءسويتىپ, جەر يەلەنۋشى پومەششيكتەردىڭ قولىنان بوستاندىق العان ادامدار جاڭا اشىلعان زاۋىتتار مەن فابريكالارعا قاراي اعىلا باستادى. مۇنىڭ اقىرى قالالاردىڭ كوبەيىپ, كوركەيىپ دامۋىنا اكەلدى. «بۋرجۋازيا تاريحتا ءبىرىنشى رەت ادام قىزمەتىنىڭ قانداي بيىككە شىعا الاتىندىعىن دالەلدەپ بەردى. ول بارلىق ۇلتتاردى وركەنيەتكە قاراي ۇلاستىردى. الەم حالىقتارىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن اۋىل ءومىرىنىڭ ناقۇرىستىق ارتتا قالۋشىلىعىنان ج ۇلىپ الىپ, ۇلكەن قالالاردى ومىرگە اكەلدى. ول ءوزىنىڭ 100 جىلعا جەتپەيتىن قىزمەتىنىڭ نەگىزىندە ادامزاتتىڭ بۇرىنعى بارلىق ۇرپاقتارىنىڭ ءبارىنىڭ قوسىپ ىستەگەنىنە قاراعاندا نەعۇرلىم كوپ دۇنيەنى ومىرگە اكەلگەن اسا زور وندىرىستىك قاتىناستاردى جولعا قويدى», دەپ جازعان ەدى الەمدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كاپيتاليزم مەن ونداعى ەڭبەك رىنوگىنىڭ, سونىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ سىرىن اشقان كارل ماركس. ارينە, باسى ەركىن جۇمىسشى قالاداعى ونەركاسىپ يەسىنە بارىپ, ءوز ەركىمەن جالدانعاندا ونەركاسىپ يەسىنىڭ وعان تاماق تاۋىپ بەرە المايتىنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى, ول فەودال نەمەسە پومەششيك ەمەس, ونىڭ قولىندا جەر جوق. ول ازىق-ت ۇلىك وندىرمەيدى, باسقا زاتتار شىعارادى. سوندىقتان ول جۇمىسشىنىڭ ەڭبەگىن جالاقىمەن وتەگىسى كەلەدى. ال جالاقىنىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى – اقشا. سەبەبى, اقشانى ساقتاۋ دا, الىپ ءجۇرۋ دە, ۇلەستىرۋ دە وتە جەڭىل. ونىڭ ۇستىنە, اقشانىڭ باستى ءبىر ۇلكەن قاسيەتى – ونى كەز كەلگەن زاتقا وڭاي ايىرباستاپ الۋعا بولادى. بۇل ءۇشىن, ارينە, كەز كەلگەن تاۋاردىڭ مولشەرلى باعاسى بولۋى كەرەك. مىنە, وسىلايشا اقشا-تاۋار-اقشا قاتىناسى قالىپتاستى. وسى قاتىناستىڭ ناق ورتاسىندا كوزگە كورىنبەي ۇنەمى جۇمىسشىنىڭ ەڭبەگى جۇرەدى. ويتكەنى, تاۋار وزدىگىنەن وندىرىلمەيدى. تاۋاردى جۇمىسشى وندىرەدى. ال جۇمىسشى ادام ۇنەمى ءوز قوجايىنىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ونىڭ ايتقانىن ورىنداپ, جاقسى جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلىپ وتىرۋ ءۇشىن وعان بۇرىنعىداي پومەششيكتىڭ قامشىسى جارامايتىن بولىپ قالدى. كاپيتاليستىك قوعامدا جۇمىسشىنى ەڭبەككە ءوز بەتىمەن مۇددەلى ەتۋدىڭ باسقا جولدارى قاراستىرىلدى. ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى پايدا بولدى. ادام جاقسى جۇمىس ىستەگەن سايىن جاقسى جالاقى الاتىن بولدى. بىراق, ەڭ باستىسىنىڭ ءوزى – بۇل ەمەس. ەڭ باستىسى – جۇمىسسىزدار ارمياسىنىڭ پايدا بولۋى. دەمەك, ەگەر جۇمىسشى ءوزى ەڭبەك ەتىپ وتىرعان وندىرىستە تالاپ دەڭگەيىنەن كورىنە الماسا, وعان قوجايىننىڭ تۇگى كەتپەيدى. ونى جۇمىستان شىعارىپ, باسقا ادامدى الادى. سەبەبى, قوعامدا ونىڭ ورنىنا تالاسىپ وتىرعاندار جەتىپ ارتىلادى. ال باسى ەركىن بولعانىمەن قولىندا الاتىن ايلىق جالاقىسىنان باسقا تۇگى جوق جۇمىسشى ءۇشىن جۇمىسسىز قالۋ دەگەنىمىز پومەششيكتىڭ قامشىسىنا قاراعاندا دا الدەقايدا اۋىر جازا ەكەندىگى انىق. سونىمەن جۇمىسسىزدىق دەگەنىمىز كاپيتاليستىك قوعامنىڭ باستى دامۋ سىرلارىنىڭ ءبىرى. ءبىر قىزىعى, كاپيتاليستىك قوعام قاتىناستارى ورناعاننان بەرگى كەزەڭدە زامان العا باسىپ, ءومىر دامىعان سايىن اقشا-تاۋار-اقشا قاتىناسىنداعى جۇمىسشى ەڭبەگىنىڭ ۇلەسى بارعان سايىن ازايىپ كەلەدى. ويتكەنى, بۇرىنعىعا قاراعاندا كوپ جۇمىستاردى ەندى ماشينالار اتقاراتىن بولىپ ءجۇر. قازىرگى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كۇرت ارتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى دە وسىندا. جاڭارتىلىپ, جەتىلدىرىلگەن سايىن اتقاراتىن جۇمىسى مەن قىزمەتىنىڭ كولەمى دە اۋقىمدانا تۇسكەن وسى ماشينالاردىڭ دامۋ ۇدەرىسىنە ىلەسۋ ءۇشىن ەندى ادامداردىڭ ءوزى كوپ وقىپ, كوپ ىزدەنۋگە, زامانعا ساي ءبىلىم الۋعا ءماجبۇر بولۋدا. ايتپەسە, اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىنان ايىرىلادى. قىسقاسىن ايتقاندا, ماشينالار جەتىلدىرىلىپ دامىعان سايىن ادامدار وندىرىستىك ۇدەرىستەن ىعىستىرىلۋدا. ءتىپتى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ناتيجەسىندە كونۆەيەرلى ءىرى وندىرىستەر ءۇشىن جۇمىسشىنىڭ كۇشى قاجەت بولماۋعا اينالدى. ەندىگى كەزەكتە ونىڭ مىندەتىن روبوت (ياعني قولدان جاسالىنعان ينتەللەكت) تەحنيكالار اتقاراتىن بولدى. ءسويتىپ, قازىرگى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ءبىر جاعىنان العاندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن وراسان ارتتىردى دا, ەكىنشى جاعىنان العاندا ءوندىرىستەگى ادام ەڭبەگىنە ارنالعان جۇمىس ورىندارىنىڭ بارىنشا قىسقارۋىنا الىپ كەلدى. ەگەر دجەرەمي ريفكيننىڭ «جۇمىستىڭ اقىرى» كىتابىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, 1979-1992 جىلدار ارالىعىندا اقش-تىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى 35 پايىزعا ارتقان دا, جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشى 15 پايىزعا تومەندەگەن. بۇل سالادا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلار سانىنىڭ ازايۋ ۇدەرىسى ءالى كۇنگە دەيىن وسە تۇسپەسە, توقتالاتىن ءتۇرى بايقالمايدى. ءارتۇرلى دەرەك كوزدەرىنەن الىنعان ءمالىمەتتەر قۇراما شتاتتاردا جىل سايىن 1,5-2 ميلليون جۇمىس ورنىنىڭ جويىلاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ءتىپتى, مۇنى ايتاسىز, تاياۋداعى جىلداردىڭ ىشىندە بۇل ەلدە 90 ميلليون جۇمىس ورنى قىسقارۋى مۇمكىن ەكەن. نەگىزىندە بۇل جۇمىس ورىندارى ەشقايدا كەتپەيدى. ول جۇمىس ورىندارى بۇرىنعىسىنشا تاۋارلار شىعارادى نەمەسە قىزمەتتەر كورسەتەدى. بىراق ونداعى ادامداردىڭ ورنىن ەندى ماشينالار باساتىن بولادى. ال, قوجايىن ءۇشىن ماشينانىڭ ءبىر جاقسىسى, ول وعان جالاقى تولەپ جاتپايدى, تەك كۇتىمىن كەلىستىرىپ ۇستاسا بولعانى. ەكىنشىدەن, ماشينا جۇمىسشىلار اراسىندا الەمدەگى قازىرگى قالىپتاسقان نورما بويىنشا سەگىز ساعاتتىق جۇمىس كۇنىن تالاپ ەتپەيدى, توزعانشا توقتاۋسىز جۇمىس ىستەي بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە, ادامعا قاراعاندا بارىنشا شاپشاڭ جانە جوعارى دالدىكتە ارەكەت ەتە الادى. مىنە, قوعامىمىزدا ۇزدىكسىز ءجۇرىپ كەلە جاتقان وسىنداي ۇدەرىستىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى الەمدى «جۇمىسسىزدىق» اتتى دەرت كەرنەپ الدى. ول جاھاندىق قۇبىلىسقا, جالپى, ادامزاتتىق ورتاق پروبلەماعا اينالدى. ماسەلەن, اقش-تا جۇمىسى جوق ادامدار ۇلەسى 50-جىلدارى 3 پايىزدى قۇراسا, 90-جىلداردىڭ باسىندا بۇل كورسەتكىش 13 پايىزعا دەيىن ء(ىشىنارا جۇمىسسىزدىقپەن قوسا ەسەپتەگەندە) وسكەن. باسقا دا دامىعان ەلدەردە, اسىرەسە, ەۋروپا ەلدەرىندە وسىعان ۇقساس جاعداي ورنىعۋدا. فرانتسيادا جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى 11,5 پايىزعا دەيىن جەتتى. ۇلىبريتانيادا 10,4 پايىزدى, يتاليادا – 11,1 پايىزدى, بەلگيادا – 11, دانيادا – 11,3, يرلانديادا 17,5 پايىزدى قۇرادى. ال, يسپانيادا جۇمىسسىزدىقتىڭ تۇراقتى دەڭگەيى 20 پايىزدان اسىپ ءتۇستى. قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردىڭ جاعىمدى ناتيجەلەرىمەن قاتار جاعىمسىز سالدارلارى دا از ەمەس ەكەندىگىن ءبىز ەڭ الدىمەن بايىرعى سالالاردىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قالىپتاسقان جاعدايلار ارقىلى تۇسىنە الامىز. كەزىندە كەز كەلگەن ەلدە ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ناق وسى سالادا ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى. ەندى وسى سالانى دامىتۋدا العا وزعان اقش-تا امەريكالىقتاردىڭ بار بولعانى 2,7 پايىزى نەمەسە 3 ميلليونعا جۋىعى عانا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن تىكەلەي شۇعىلدانۋدا. سەبەبى, وندىرىستىك ۇدەرىستەردىڭ كوپشىلىگى اۆتوماتتاندىرىلعاندىقتان بۇل سالادا بۇرىنعىداي كوپ جۇمىس جوق. مىنە, وسىنداي سەبەپتەرمەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرگى ۋاقىتتا 15 ميلليوننان استام فەرمەر وزدەرىنىڭ اتا-بابالارىنان بەرى شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان ۇيرەنشىكتى تىرلىكتەرىن تاستاپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان. دەگەنمەن, قازىرگى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ءالى بارلىق ءىستىڭ باسى عانا. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيا ءالى دە بولسا ءوز دامۋىنىڭ باستاپقى ساتىسىندا تۇر دەپ ايتۋعا بولادى. تاياۋداعى جىلداردىڭ ىشىندە مۇلدەم جاڭا ماندەگى بيوتەحنولوگيالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە مولەكۋليارلىق جانە گەندىك ينجەنەريانىڭ, باسقا دا تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىلۋى بەلوك پەن باسقا دا ورگانيكالىق تاعامدىق زاتتاردى زەرتحانالار مەن وندىرىستىك تسەحتار جاعدايىندا مەيلىنشە ارزان باعامەن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. مۇنىڭ ءوزى ءداستۇرلى ەگىن مەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ بىرتە-بىرتە جويىلىپ كەتۋىنە اكەپ تىرەۋى ابدەن مۇمكىن. ريفكين وسىنداي جاعدايلارعا تالداۋ جاساي كەلىپ, «وسى عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان وندىرىستەگى جۇمىسشى تابى جويىلاتىن بولادى, ول نەعۇرلىم جوعارى تەحنولوگيالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە دەگەن قۇلشىنىس ناتيجەسىندە ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرىنىڭ قۇرباندىعىنا اينالادى» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. «ءبىز ادامزات دامۋىنىڭ ەرەكشە تاريحي جول ايرىعىنا شاپشاڭ قارقىنمەن تاياپ كەلە جاتىرمىز. جاھاندىق كورپوراتسيالار جۇمىسشىلار سانىنىڭ بارىنشا قىسقارا تۇسكەندىگىنە قاراماستان تاۋارلاردىڭ بارىنشا مول كولەمىن ءاپ-ساتتە شىعارا الارلىقتاي قۋاتقا يە بولدى. ادامزات سانى بۇرىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن دەڭگەيدە بارىنشا قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان وسىناۋ تاريحي ساتتە پايدا بولعان جاڭا تەحنولوگيالار ءبىزدى ادامدارسىز جۇمىس ىستەيتىن, ياعني ادام ەڭبەگىن قاجەت ەتپەيتىن ءوندىرىس داۋىرىنە الىپ كىردى. دەمەك, سانى ءوسىپ كەلە جاتقان حالىق پەن جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋ فاكتورىنىڭ ءبىر-بىرىمەن بەتپە بەت كەلۋى جاھان بويىنشا جوعارى تەحنولوگيالىق ەكونوميكا ورنىعا باستاعان وسى عاسىرىمىزدىڭ باستى گەوساياسي شىندىعىن قالىپتاستىراتىن بولادى», دەيدى ول. وسى جاعدايعا بايلانىستى ريفكين «الەم بارىنشا قاۋىپتى بولا تۇسۋدە» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. اقش-تا جانە باسقا دا ەلدەردە قىلمىستىڭ قارقىندى وسە ءتۇسكەندىگىن وسىنىڭ مىسالى رەتىندە كەلتىرگەن. بۇل قۇبىلىستار جۇمىسسىزدىقپەن, حالىقتىڭ كەدەيلەنۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن ايتقان. ونىڭ پىكىرىنشە, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە راديكالدىق كوڭىل كۇيدىڭ, الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ كۇشەيە ءتۇسۋى دە ادامداردىڭ جۇمىسسىزدىق جاعدايىنان تۋىنداۋدا. وسىلاردىڭ بارلىعى اقىر اياعىندا فاشيستىك, باسقا دا ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ پايدا بولىپ, باس كوتەرۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋدا. اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت, ريفكين جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا اعىمدارىنا وزدەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ كارل ماركس, فريدريح ەنگەلس سەكىلدى ويشىلداردىڭ كەزىندە جاساعان بولجامدارىن تولىق راسقا شىعارعاندىعىن اشىق مويىنداعان. «ماركس ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ كۇشەيۋى اقىر سوڭىندا ودان جۇمىسشىلاردى تۇگەلدەي ىعىستىرىپ شىعاتىندىعىن «ەڭبەكتىڭ سوڭعى مەتامورفوزاسى» دەپ بەينەلەپ ايتىپ, «اۆتوماتتاندىرىلعان ماشينالار جۇيەسى» تۇبىندە وندىرىستىك ۇدەرىستە ادام قالدىرمايتىندىعىن ناقتى بولجاعان ەدى» دەيدى ريفكين. دەگەنمەن, ريفكين وسى جاعدايعا قاراماستان ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا جەتىستىكتەرى جەر شارىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ پايدا بولۋىنا اكەلەتىندىگىن ايتادى. ماسەلەن, ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى, ياعني قايتا جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە يەك ارتىلۋى كوپتەگەن ۇساق ەنەرگيا وندىرۋشىلەردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلەدى. ماسەلەن, ءبىز الدىڭعى ماقالامىزدا ەۋروپادا 190 ميلليون عيمارات بار ەكەندىگىن ايتقان ەدىك. ەگەر وسى عيماراتتاردىڭ ءبارى تۇرعىن ءۇي, بيزنەس ورتالىعى, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سەكىلدى وزدەرىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىمەن قاتار الداعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ناتيجەسىندە بىرتە-بىرتە كۇن مەن جەلدەن, تۇرمىس قالدىقتارىنان قۋات ءوندىرەتىن شاعىن تسەحتار مەن زاۋىتتارعا اينالاتىن بولسا, وندا ەۋروپادا ەڭ كەمىندە جاڭادان 190 ميلليون جۇمىس ورنى اشىلماق. سونداي-اق, كوپتەگەن قاجەتتى زاتتاردى ءۇي جاعدايىنىڭ وزىندە ءوندىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 3D پرينتەرلەرىنىڭ (پرينتەر قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولاشاق ونەركاسىپتىك ستانوكتاردىڭ) پايدا بولۋى ميلليونداعان ادامداردىڭ قولىن وزدەرىن وزدەرى ءتيىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جاعدايىنا جەتكىزەتىن بولادى. الايدا, دجەرەمي ريفكيننىڭ ورىس ءتىلىنە ۇزىك-ۇزىك اۋدارىلعان ەڭبەكتەرىنىڭ جالپى مازمۇنىنان ۇققانىمىز, ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرىنىڭ ءوزى ادامزاتتىڭ جالپى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن تولىقتاي شەشپەيتىن سەكىلدى. ءيا, ولار جاڭا تەحنولوگيالاردى ومىرگە اكەلەدى دە, وسىلاردىڭ ەسەبىنەن جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلاتىن بولادى. ال ەكىنشى جاعىنان العاندا, سول جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ءناتيجەسىندە زاۋىتتار مەن فابريكالارداعى جۇمىس ورىندارى قىسقارا بەرەدى. ادامدار ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دەنەگە سالماق تۇسىرەتىن قول جۇمىسىنىڭ ءبارى قىسقارىپ, تەك اقىل-ويدىڭ جۇمىستارى قالادى. وسىعان بايلانىستى سپورت داميدى. ادامدار كوبىنەسە جاڭا جوبالاردى ازىرلەۋ ىسىمەن شۇعىلدانىپ, ديزايندىق, بيزنەستىك, كونسترۋكتورلىق ورتالىقتاردا, ياعني وفيستەردە قىزمەت ەتەتىن بولادى. دەمەك, ادامداردىڭ جاپپاي جۇمىسپەن قامتىلۋى نەمەسە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان جاپپاي كوركەيۋى ناتيجەسىندە جالپى جۇمىسسىزدىق اتتى پروبلەمانىڭ جويىلۋى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيالاردان كەيىن بولاتىن پوستيندۋستريالىق قوعامنىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە. پوستيندۋستريالىق قوعام تۋرالى قازىرگى كۇنى ءارتۇرلى پىكىرلەر بار. بىرەۋلەر ول قوعامدا دا بۇرىنعىداي كاپيتاليستىك قاتىناستار ۇستەمدىك قۇرا بەرەدى دەسە, ەكىنشى بىرەۋلەر ول كەزدە نارىقتىق ەكونوميكا جويىلىپ, ناعىز سوتسياليزم ورنايدى دەيدى. ءۇشىنشى بىرەۋلەر بۇل قوعامدا نارىقتىق ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ەكونوميكا قاتار ارەكەت ەتەتىن ارالاس ەكونوميكا قالىپتاسادى دەيدى. ەندى تاعى ءبىر وقىمىستىلار كەزىندە كارل ماركس ايتىپ كەتكەن كوممۋنيزم كەلەدى, ويتكەنى, تەحنولوگيالاردىڭ بارىنشا دامۋى ءناتيجەسىندە ءونىم ءوندىرۋ بارىنشا جەڭىلدەپ, تۇرمىستىق زاتتاردىڭ بارلىعى ادامدارعا جەتكىلىكتى بولادى, جەر بەتىندە تەحنولوگيالىق جۇماق ورنايدى دا, جەكە مەنشىكتىڭ بولۋى ءوز ءمانىن جويادى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دەنيەل بەلل ءوزىنىڭ «كەلەسى پوستيندۋستريالىق قوعام» اتتى ەڭبەگىندە ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىن ءۇش ساتىعا بولگەن. ونىڭ تۇجىرىمىنشا, ءبىرىنشى ساتىدا اگرارلىق (يندۋسترياعا دەيىنگى) قوعام قالىپتاستى. ونىڭ باستى سالاسى – اۋىل شارۋاشىلىعى, باستى قۇرىلىمدارى شىركەۋ مەن اسكەر بولدى. مۇنان كەيىن يندۋستريالىق قوعام كەلدى. ونىڭ باستى سالاسى – ونەركاسىپ, باستى قۇرىلىمدارى كورپوراتسيالار مەن فيرمالار بولدى. ەندى ادامزات قوعامى ءوز دامۋىنىڭ ءۇشىنشى ساتىسى – پوستيندۋستريالىق قوعامعا ءوتۋى ءتيىس. ونىڭ باستى سالاسى – تەوريالىق ءبىلىم, ال باستى قۇرىلىمدارى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بولادى. كوپتەگەن وقىمىستىلار پوستيندۋستريالىق قوعامعا قاتىستى وسى تۇجىرىممەن كەلىسىپ وتىر. وسىلاردى وقي كەلە ءبىز وزىمىزشە مىناداي تۇجىرىم تۇيدىك. پوستيندۋستريالىق قوعامنىڭ العاشقى بەلگىلەرى قازىردىڭ وزىندە بايقالىپ قالۋدا. ماسەلەن, اقش-تىڭ ەڭ باي ادامدارى بيلل گەيتس پەن ۋوررەن باففەت وزدەرىنىڭ ميللياردتاعان دوللار بايلىقتارىن بالالارىنا مۇراعا قالدىرمايتىندىقتارىن, قايىرىمدىلىق كومەك رەتىندە قوعامعا بەرەتىندىكتەرىن مالىمدەدى. قازىردىڭ وزىندە بيلل گەيتس ءوزىنىڭ 75 ميلليارد دوللارعا جۋىق بايلىعىنىڭ 28 ميلليارد دوللارىن, ال ۋوررەن باففەت 59 ميلليارد دوللارىنىڭ 29 ميلليارد دوللارىن قايىرىمدىلىق شارالارىنا اۋدارىپ ۇلگەرگەن. ولار مۇنىمەن دە توقتالىپ قالماي, ەكەۋى بىرلەسىپ 2010 جىلى «سىيعا تارتۋعا انتتاسۋ» اتتى فيلانتروپتىق كومپانيانى باستاپ, باسقا دا ميللياردەرلەردى وزدەرىنىڭ باستامالارىنا قوسىلۋعا قىزۋ ۇگىتتەۋدە. قازىردىڭ وزىندە بۇل كومپانياعا الەمنىڭ 105 ميللياردەرى ەنىپ, وزدەرىنىڭ كەم دەگەندە جارتى بايلىقتارىن قوعامعا بەرۋ جونىندە انت قابىلداعان. وسى ىسكە وتكەن جىلدىڭ باسىندا رەسەيدەن «ينتەرروس» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى 14 ميلليارد دوللاردىڭ يەسى ۆلاديمير پوتانين دە قوسىلدى. ول ءوزىنىڭ بايلىعىنىڭ تۇگەلگە جۋىعىن قوعامعا بەرەتىندىگىن, ال بالالارىنا ولاردىڭ الاڭسىز ءومىرىن قامتاماسىز ەتەتىندەي عانا قارجى مەن دۇنيە-م ۇلىك قالدىراتىندىعىن مالىمدەدى. الەمنىڭ ەڭ باي ازاماتتارى نەلىكتەن مۇنداي قادامدارعا بارۋدا؟ ولاردىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇرپاققا قالعان ارتىق بايلىق ولاردىڭ دامۋىن, وزدەرىن وزدەرى جەتىلدىرۋىن تەجەيدى. ءبىلىمدى ۇرپاق ءۇشىن ءومىردىڭ ەڭ قىزىعى – العا ۇمتىلۋ, بارعان سايىن جاريالى بولا تۇسكەن قوعام الدىندا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەندىگىڭدى دالەلدەۋ. ولار ءوز ۇرپاقتارىن وسىنداي ءومىردىڭ شىڭىنا قاراي ورمەلەۋ باقىتىنان ايىرعىسى كەلمەيدى. الدىمىزداعى قوعام وزگەرىستەرىنە قاراپ, ولاردىڭ بۇل پىكىرلەرىنە ابدەن قوسىلۋعا بولادى. بيلل گەيتس 2035 جىلى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى مەن باي ازاماتتاردىڭ قايىرىمدىلىق شارالارىنىڭ كۇشەيۋى ناتيجەسىندە الەمدە كەدەي ەلدەر قاتارى مەيلىنشە ازايادى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. دەمەك, پوستيندۋستريالىق قوعامدا ءبىلىم باستى بايلىق پەن يگىلىككە اينالادى دا, ماتەريالدىق يگىلىك ونىڭ كولەڭكەسىندە قالادى. سەبەبى, ول كەزدە الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ادامنىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ ءوزى ستاندارتتالادى. ارتىق ماتەريالدىق بايلىق جۇك بولادى. ول كەزدە سانالى ازاماتتار ارتىق ماتەريالدىق يگىلىكتەردى وزدەرىنىڭ جەكە باستارى ءۇشىن ەمەس, قوعامنىڭ قاجەتى ءۇشىن ۇستاۋدى داعدىعا اينالدىرادى. ءVىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن مۇسىلمانداردىڭ العاشقى ءتورت حاليفاسىنىڭ ءبىرى ازىرەت الىگە ء(الي يبن ءابۋ تاليب) «ءبىلىم ارتىق پا, الدە بايلىق ارتىق پا؟» دەپ سۇراق قويعانىندا ول ءبىلىمنىڭ ارتىقشىلىعىن مىنانداي ون دالەلمەن بايانداپ بەرىپتى. «ءبىلىم ارتىق, ويتكەنى, ول – پايعامبارلاردان قالعان ميراس, بايلىق – باقىلداردان مۇرا. ءبىلىم ارتىق, ويتكەنى, ول سەنى باعادى, بايلىقتى سەن باعاسىڭ. ءبىلىم دوسىڭدى كوبەيتەدى, بايلىق دۇشپانىڭدى كوبەيتەدى. ءبىلىم ىزدەي بەرسەڭ كوبەيەدى, ونى جۇمساعانمەن ازايمايدى. بايلىق جۇمساساڭ ازايادى, ءبىلىمنىڭ ارتىق بولاتىنى سوندىقتان. ءبىلىم ارتىق, ءبىلىمىڭ كوپ بولعانىمەن ەسەپ-قيساپ جۇرگىزبەيسىڭ, بايلىعىڭا ۇدايى ەسەپ جۇرگىزىپ وتىرۋىڭ كەرەك. ءبىلىم قانشا كوپ بولسا دا, ءىرىپ-ءشىرىپ ب ۇلىنبەيدى, دۇنيە-مال ب ۇلىنەدى, سوندىقتان دا ءبىلىم ارتىق. ءبىلىم ارتىق, ول جانىڭدى بايىتادى, بايلىق جان-دۇنيەڭدى شەكتەيدى, ءوزىڭدى تۋرا جولدان تايدىرۋى مۇمكىن. ءبىلىمدى ادام ورنىمەن سويلەيدى, مادەنيەتى ارتادى, بايلىعى مول ادام وعان ماس بولىپ ماقتانادى, استامشىلىق كورسەتەدى, سوندىقتان ءبىلىم ارتىق», دەگەن ەكەن. ازىرەت ءالى ايتقان قاعيدا, مىنە, وسى پوستيندۋستريالىق كەزەڭدە جۇزەگە اساتىن بولار دەپ ويلايمىز. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».
