كوللاجدى جاساعان: زاۋرەش سماعۇل
1993 جىلى «جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن عانا توڭ ءجىبىپ, اشارشىلىقتىڭ زارداپتارى عىلىمي تۇرعىدا جاڭاشا مازمۇنمەن زەرتتەلە باستادى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1997 جىلى 31 مامىر «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» بولىپ جاريالانىپ, اشارشىلىق ناۋبەتى بولەك ماسەلە بولىپ تانىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازدى: ء«بىزدىڭ تاريحىمىزدا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كوپقىرلى ءارى اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ, قابىلداي ءبىلۋىمىز كەرەك. ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, جاhاندىق تاريحتاعى ءوز ءرولىمىزدى بايىپپەن ءارى دۇرىس پايىمداۋعا ءتيىسپىز».
الاپات اشتىقتان وپات بولعانداردىڭ سانىنىڭ ارقيلى كورسەتىلۋىنە زەرتتەۋ ماتەريالدارىنىڭ شىنايى عىلىمي ۇستانىمدارعا نەگىزدەلمەۋى, ارحيۆتەردە ساقتاۋلى قۇپيا قۇجاتتارعا رۇقساتتىڭ بەرىلمەۋى, باسقا دا كەدەرگىلەر سەبەپ بولدى. ماسەلەن, جازۋشى سماعۇل ەلۋباي 1919 جىلى وتكەن تۇركىستان كەڭەستەرىنىڭ توتەنشە سەزىندە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 1918-1919 جىلدارى اشتىقتان قىرىلعان قازاقتاردىڭ سانى 1 ملن 214 مىڭ دەگەن دەرەك كەلتىرگەنىن, تاريحشى تالاس وماربەكوۆ اشارشىلىقپەن كۇرەس كوميسسياسى قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1 ملن 700 مىڭ قازاق قىرىلعان دەگەن مالىمدەمەسىن العا تارتادى. 1992 جىلى قۇرىلعان پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1931-1933 جىلدارى اشتان بۇراتىلىپ, كوز جۇمعان قانداستارىمىزدىڭ سانى 2,3 ملن ادام دەلىنسە, قالامگەر بەيبىت قويشىباي 1917-1933 جىلدار ارالىعىندا 4,5 ملن ادامنىڭ قىرشىن كەتكەنىن جازادى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا بۇل باعىتتاعى كەزەك كۇتتىرمەس مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى. «تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك», دەي كەلىپ, كۇردەلى ماسەلەگە ۇستامدىلىقپەن, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا, جالپى تاريحي زەرتتەۋلەردى داڭعازاسىز, تازا عىلىمي ۇستانىممەن جۇرگىزۋگە شاقىردى.
ءيا, ميلليونداعان ادامدى اشتان قىرىپ, ءتىرى قالعاندارىن جان-جاققا تارىداي بىتىراتىپ جىبەرگەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلداردان باستالادى. سودان بەرى ارادا ءبىر عاسىر وتسە دە, اقيقاتقا جەتۋدىڭ جولى قاشان دا اۋىر كەلەتىن انىق تۇيسىنگەندەيمىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدى قادىرلەۋ ءتول تاريحىمىزدى تەرەڭ تانۋدان, وسكەلەڭ ۇرپاق بويىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدان باستالادى دەسەك, جاڭاشا زەردەلەۋدىڭ ءتۇپ-توركىنى ناقتى اقيقاتتارعا نەگىزدەلگەن قوعامدىق ۇستانىمعا, عىلىمي وي قورىتۋعا كەلىپ تىرەلەتىنى داۋسىز. عالىم-تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قاسىرەتتى تاعدىردىڭ تالايىنان وتكەن قازاق حالقى 1918 جىلدان 1933 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ءۇش اشارشىلىقتى باستان كەشىرگەن. الاش زيالىلارى قازاق حالقىن وتىرىقشىلىق سياقتى ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىنان, اتا كاسىبىنەن كۇشتەپ ايىرماۋدى, زورلاپ ۇجىمداستىرماۋدى قانشا ەسكەرتسە دە, ۇستەم, وزبىر كۇش دەگەنىنە جەتىپ تىندى. ارحيۆ قۇجاتتارىنا سۇيەنسەك, 1929 جىلى رەسپۋبليكاداعى 44 ملن 723 مىڭ باس مالدان 1934 جىلى 4,5 ملن باس قانا قالعان. 1930 جىلى تۇرعىنداردىڭ سانى 317 مىڭعا, 1932 جىلى 769 مىڭعا كەمىگەن. سول جىلدارى بولعان 372 كوتەرىلىستىڭ ءبارى قارۋلى كۇشپەن باسىلىپ, اياۋسىز جازالانعان. ۇجىمداستىرۋ جىلدارى 150 مىڭنان استام ادام جاۋاپقا تارتىلعان. جۇزدەگەن مىڭ ادام قازاقستاننان تىسقارى جەرلەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان. بەلگىلى تاريحشى ماناش قوزىباەۆ 1931-1933 جىلدارى 2 ملن 100 مىڭ ادامنىڭ اشتان ولگەنىن, ونىڭ 1 ملن 750 مىڭى قازاقتار ەكەنىن ايتسا, كەيىنگى كەزدەرى اشتان قىرىلعانداردىڭ سانى 4-5 ملن دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلىپ ءجۇر. سوڭعىسى شىندىققا جاناساتىن سەكىلدى. ويتكەنى اكادەميك كەڭەس ءداۋىرىنىڭ دەرەكتەرىنە سىلتەمە جاسايدى. ول كەزدىڭ شىندىعى جورگەگىندە تۇنشىقتىرىلىپ, كوپ جاعدايدا بۇرمالانىپ, بىرجاقتى باعا بەرىلىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ءامىرشىل-اكىمشىل وكتەمدىك ورتتەي لاۋلاپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە بك/ب/پ ورتالىق, ولكەلىك كوميتەتتەرىنە, ءستاليننىڭ وزىنە تولاسسىز اعىلعان, قارداي جاۋعان حاتتار مەن ارىز-شاعىمداردى, اشتىقتىڭ ءتىرى كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن بەيجاي وقۋ مۇمكىن ەمەس. اتاقتى «بەسەۋدىڭ حاتىنا» قول قويعانداردىڭ ءبىرى – عابيت مۇسىرەپوۆ. حات 1932 جىلى 4 شىلدەدە, ياعني ميلليونداعان بەيباقتىڭ سۇيەكتەرى قارا جولدىڭ بويىندا شاشىلىپ, جيناۋسىز قالعان قانجوسا ۋاقىتتا گولوششەكينگە باعىتتالىپ, ونىڭ «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇردا-جىق شولاق ساياساتىن وتكىر سىن تەزىنە الادى. قولدان جاسالعان قىساستىق سالدارىنان مال باسىنىڭ قيساپسىز كەمىپ كەتكەنى, تىرلىك ەتەرلىكتەي تىگەرگە تۇياق قالماي, جىلى قونىسىنان امالسىز اۋعاندارعا, جاپپاي قىرىلىپ قالعان اش-ارىقتارعا ناقتى كومەك كورسەتىلمەي جاتقانى, بارلىق جەردە كوپتەگەن قازاق, كەيبىر ورىس اۋداندارى اشتىققا ۇشىراعانى, ناعىز كوزبوياۋشىلار, كوپىرمە جوسپارلار جاساۋشىلار, ونىڭ ۇستىنە وزدەرىنە جۇكتەلگەن تاپسىرمانى ورىنداي الماعاندار ء«بارى جاقسى دەپ» جاۋىردى جابا توقيتىنى, بىراق ساباق بولارلىقتاي سازايىن تارتپايتىنى, جەم-ءشوپ قورىنىڭ تاۋسىلعانى, حالىقتا مال ونىمدەرىنىڭ قورى تۇگەسىلگەنى, مالدىڭ كوپ سويىلۋى ءتىپتى ۇدەپ كەتكەنى بەتىنە باسىلعانىمەن, شىن سوزگە گولوششەكين مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر قۇلاق قويۋدىڭ ورنىنا ونى بايشىلدىق پيعىلدى كوكسەگەن ۇلتتىق كورىنىس دەپ باعالاعان.
وراز يساەۆ ستالينگە جولداعان حاتىندا مال شارۋاشىلىعى تۇپ-تۋرا قيامەت جاعدايعا ۇشىراپ وتىرعانىنا نازار اۋدارۋدى وتىنەدى: ورتالىق قازاقستاننىڭ 10-12 قازاق اۋدانىندا حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگى اش-جالاڭاش. كوكتەمدە 10-15 مىڭ ادام اشتان ولگەن. 1929 جىلمەن سالىستىرعاندا كوپتەگەن قازاق اۋىلدارىندا تۇرعىنداردىڭ جارتىسى دا قالماعان. سەمەي, اقتوبە اۋداندارىندا, تەمىر جول بويلارىندا پاناسىز بالالار, اشتان بۇراتىلعان جاندار سەڭدەي سوعىلىسادى دەسە, تۇرار رىسقۇلوۆ قازاقتاردىڭ ونەركاسىپتى مەكەندەر توڭىرەگىندە جۇمىسقا ورنالاسا الماي تەنتىرەپ جۇرگەنىن, سولتۇستىك وڭىرلەردە قايىرشىلىق بالالار اراسىندا ايرىقشا ەتەك العانىن, اشتىقتىڭ سالدارىنان كىسى ءولتىرۋ مەن توناۋشىلىق تىم كوبەيىپ كەتكەنىن اشىنا جازادى. ءوز سوزىنە دايەك رەتىندە ورتا ەدىلگە – 40 مىڭ, قىرعىزستانعا – 100 مىڭ, باتىس سىبىرگە – 50 مىڭ, قاراقالپاقستانعا – 20 مىڭ, ورتا ازياعا 30 مىڭ قازاقتىڭ ەرىكسىز قونىس اۋدارعانى, لەك-لەگىمەن ۆوكزالدارعا شۇبىرىپ كەلە باستاعانى, ءسىبىر تەمىر جولى ماڭىنداعى ستانسالاردا 10 مىڭ قازاقتىڭ بوسىپ جۇرگەنى, كۇن سايىن 5-10 ادام ولەتىنى, سارىسۋ اۋدانىندا 7 مىڭ قوجالىقتان 500-دەيى عانا قالعانى, اۋليەاتانىڭ شايحانالارىندا 20 بالانىڭ سۇيەكتەرى جيناپ الىنعانى, 84 ەرەسەك ادامنىڭ اشتان ولگەنى, سەمەي اۋدانىنداعى بالالار ءۇيىنىڭ بىرىنەن 20 قازاق بالاسىنىڭ ءىرىپ-ءشىري باستاعان ولىگىنىڭ تابىلعانى, تورعايداعى بالالار ۇيىندە 4 جاسقا دەيىنگى جەتىم بالالاردىڭ تۇگەل قىرىلعانى, وسىنداي باسقا دا جاعا ۇستاتار, كوز سەنبەس نەبىر سۇمدىق فاكتىلەر كەلتىرەدى.
جەتىسۋ وبلىسى لەپسى اۋدانى سارقان ستانساسىنىڭ تۇرعىنى مەلانيا حاريتونوۆانىڭ «بۇكىلوداقتىق ستاروستا» م.كالينينگە كوز جاسىن كولدەتىپ وتىرىپ جازعان حاتى ادامنىڭ وڭمەنىنەن وتەدى. «تاراس» كولحوزىندا جاعداي مۇلدەم توزگىسىز. ءار ادامعا تاعى دا 10-16 جانە 20 پۇتقا دەيىن سالىق سالىندى. ول استىقتى قايدان الماق؟ اشىققان جۇرت شيەتتەي بالا-شاعاسىن ەرتىپ, تالعاجاۋ تاماق ىزدەپ, قاڭعىپ ءجۇر. جول بويى شىبىنداي قىرىلعان حالىق. اياگوز ستانساسىندا جارتى بولكە نان ءۇشىن ءبىر ايەلدى باۋىزداپ كەتكەن. قايىرشىلارعا بەرەتىن دانەڭە جوق. ولاردىڭ دەنى – باتراق, كەدەي. ماعان ءتۇسىندىرىڭىزشى: بيىل قويمالار استىققا شۇپىلدەپ تولىپ تۇرسا دا, اشتىق جايلاپ وتىرعانى قالاي؟».
وسى تاقىرىپتى زەردەلەۋ بارىسىندا بىرقاتار تىڭ دەرەكتەردى كەزدەستىردىك. سولاردىڭ بىرىندە ءومىرىنىڭ ءبىراز جىلىن قىزىلجار وڭىرىندە وتكىزگەن ۇلاعاتتى ۇستاز سەيتەن ساۋىتبەكوۆ «اشتىق اپاتى» ەستەلىگىندە وتىزىنشى جىلدارى باستان كەشكەن قيامەت-قايىمىن ەش اسىرەلەۋسىز سۋرەتتەيدى: ء«ىشىم الاي-دۇلەي. قازاقتى قان قۇستىرعان, تەڭ جارتىسىن جەر جاستاندىرعان, اتاقونىسىنان اۋدارعان ناۋبەتتىڭ بەلگىلى ادامداردىڭ قولىمەن ۇيىمداستىرىلعانى ءبۇل كۇندە اشىق ايتىلىپ ءجۇر» دەپ جۇرەگى قارس ايرىلادى.
اشارشىلىق تاقىرىبىن تولىق اشىپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەۋ – باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەمەكشى, قۇربان بولعانداردى ۇمىتپاۋ, ەسىمدەرىن قاستەرلەۋ وركەنيەتتى ەلگە ءتان ءۇردىس دەسەك, بۇل باعىتتا كەشەندى ءىس-شارالار دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرىلادى دەگەن سەنىمدەمىز.
