ەكسپو شەجىرەسى: بريۋسسەل, 1897 جىل
كەزەكتى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى بەلگيانىڭ استاناسى بريۋسسەل قالاسىندا 1897 جىلدىڭ 10 مامىرى مەن 8 قاراشاسى ارالىعىندا ءوتتى. وعان الەمنىڭ 27 مەملەكەتى قاتىستى. التى ايعا سوزىلعان حالىقارالىق كورمەنى 7,8 ميلليون ادام تاماشالادى.
ەكسپو شەجىرەسى: بريۋسسەل, 1897 جىل
كەزەكتى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى بەلگيانىڭ استاناسى بريۋسسەل قالاسىندا 1897 جىلدىڭ 10 مامىرى مەن 8 قاراشاسى ارالىعىندا ءوتتى. وعان الەمنىڭ 27 مەملەكەتى قاتىستى. التى ايعا سوزىلعان حالىقارالىق كورمەنى 7,8 ميلليون ادام تاماشالادى.
1884 جىلى بەرلين كونفەرەنتسياسى بەلگيانىڭ وتارى بولىپ كەلگەن افريكالىق كونگو ەلىن ازات كونگو مەملەكەتى دەپ جاريالادى. بەلگيا كورولى ءىى لەوپولد وسى وقيعاعا بايلانىستى ەلىنىڭ الەۋەتىن دۇنيەجۇزىنە پاش ەتۋ ماقساتىندا بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. نەگىزگى كورمە بريۋسسەل قالاسىندا وتكىزىلەتىن بولسا, استاناعا جاقىن ورنالاسقان تەرۆيۋرەن قالاسىندا «وتارشىلدىق كورمەسىن» وتكىزۋ شاراسى قولعا الىندى. وسى ماقساتپەن «وتار ەلدەر سارايى» سالىندى (بەلگيانىڭ ءبىر عانا وتار ەلى بولاتىن). تەرۆيۋرەن قالاسىندا ساۋلەتشى ا. الدوفتىڭ جوباسى بويىنشا سالىنعان «وتار ەلدەر سارايىنا» ءبىر عانا كونگو ەلىنىڭ جادىگەرلەرى قويىلدى. حالىقارالىق كورمەنى وتكىزۋ ورنى رەتىندە ەلۋجىلدىق اتىنداعى ساياباق پەن تەرۆيۋرەن اۋدانى ءبولىندى.
كورمەگە كونگو ەلىنىڭ ەتنوگرافيالىق جادىگەرلەرى, افريكا قۇرلىعىندا مەكەندەيتىن اڭداردىڭ ت ۇلىبى, كونگو مەملەكەتى حالىقتارىنىڭ تايپالىق تۇرمىسىن كورسەتەتىن بۇيىمدار, ءداستۇرلىك زاتتارى, كونگو ورنالاسقان ەكۆاتورلىق افريكانىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق ونىمدەرى: كوفە, كاكاو جانە تەمەكىنىڭ سان ءتۇرى قويىلدى. سول كەزەڭدە ەۋروپالىقتاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزاتىن «ءتىرى جادىگەرلەردى» كورسەتۋ ماقساتىندا ساياباققا كونگودان تۇتاس ءبىر دەرەۆنيا كوشىرىلىپ اكەلىندى. بۇكىلالەمدىك كورمە وتكەن التى اي مەرزىمدە وسى دەرەۆنيادا 60 كونگولىق وتباسىلارى تۇراقتى ءومىر ءسۇردى. بەلگيا ءۇشىن «وتارشىلدىق كورمەسىنىڭ» تابىستى وتكەندىگى سونشالىق, 1898 جىلى بۇل كورمە جادىگەرلەرى ورتالىق افريكانىڭ كورولدىك مۇراجايى بولىپ قايتا قۇرىلدى.
كورمەگە ارناپ سالىنعان «وتار ەلدەر سارايى» كونگو مۇراجايىنا اينالدى. ءسويتىپ, بۇل كورمە تۇراقتى مۇراجاي دارەجەسىن يەلەندى. سول جىلداردان باستاپ كورمەگە قويىلعان ءجادىگەرلەردى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ جۇمىستارى بەلەڭ الدى. بۇكىلالەمدىك كورمە شەڭبەرىندە, «وتارشىلدىق كورمەسىنە» جادىگەر جيناۋعا بەلگيالىقتاردىڭ بەلسەنە كىرىسكەنى سونشالىق, جينالعان جادىگەرلەر ارنايى سالىنعان «وتار ەلدەر سارايىنا» سىيماي كەتتى. ءسويتىپ, مۇراجايدى كەڭەيتۋ ءماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. جاڭا مۇراجاي عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى فرانتسۋزدىڭ اتاقتى ارحيتەكتورى شارل جيرونىڭ جوباسى بويىنشا, 1904 جىلى باستالدى. 1910 جىلى بەلگيا كورولى ءى البەرت جاڭا مۇراجاي عيماراتىن سالتاناتتى جاعدايدا اشتى. دۇنيەجۇزىندە بالاماسى جوق بۇل مۇراجاي بەلگيالىق كونگو مۇراجايى دەگەن اتقا يە بولدى. 1960 جىلى مۇراجايدىڭ اتاۋى ورتالىق افريكانىڭ كورولدىك مۇراجايى دەگەن اتاۋعا يە بولىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر.
1897 جىلعى بريۋسسەلدە وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمە شەڭبەرىندە اشىلعان بەلگيالىق كونگو مۇراجايىنا جينالعان جادىگەرلەر شىندىعىندا دا ادامزاتتى تاڭعالدىرادى. مۇندا افريكا قۇرلىعىندا مەكەندەيتىن 10 ميلليون جان-جانۋارلاردىڭ ۇلگىسى قويىلعان. 250 مىڭنان استام تاۋ ۇلگىلەرى, 180 مىڭ ەتنوگرافيالىق نىسانداردىڭ, 56 مىڭ دەرەۆنيالاردىڭ ۇلگىلەرى ورنالاستىرىلعان. مۇراجايدىڭ مۋزىكالىق اسپاپتار بولىمشەسىندە 8 مىڭنان استام ءارتۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتار جيناقتالعان. مىنە, وسى ميلليونداعان جادىگەرلەر 4 بولىمشەگە توپتاستىرىلعان. ءمادەني انتروپولوگيا بولىمشەسىندە ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا ءجادىگەرلەرى توپتاستىرىلسا, گەولوگيا جانە مينەرالوگيا ءبولىمشەسىندە گەولوگيالىق, مينەرالوگيالىق, كارتوگرافيالىق ءۇلگىلەر جيناقتالعان. زوولوگيا ءبولىمشەسىندە ومىرتقالى جانە ومىرتقاسىز جانۋارلاردىڭ جانە جاندىكتەردىڭ نەبىر ۇلگىلەرى ورىن العان. تاريح جانە جالپى عىلىمي قىزمەت بولىمشەسىنە وتارشىلدىق كەزەڭىنىڭ تاريحى, ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سيپاتتامالارى جان-جاقتى كورسەتىلگەن.
كورمە شەڭبەرىندە اشىلعان مۇراجايعا قويىلعان جادىگەرلەر شىندىعىندا دا كەلۋشىلەردى كەرەمەت اسەرگە بولەدى. بۇل مۇراجايدىڭ جادىگەرلەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ميلليونداعان تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋدا. بەلگيالىق كونگو مۇراجايىندا افريكا قۇرلىعىن مەكەندەيتىن حالىقتاردىڭ سالت-داستۇرلەرىن كورسەتەتىن كوپتەگەن جادىگەرلەر بار. كەلۋشىلەردى ەرەكشە تاسىلمەن ساقتالعان ادامنىڭ باس سۇيەگى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. كەپتىرىلگەن باس سۇيەكتە ادامنىڭ ءتۇر-الپەتى تولىق ساقتالعان. مۇراجايدىڭ استىڭعى قاباتىنداعى ارنايى بولمەدە ساقتالعان جيراف ت ۇلىبى دا كەلۋشىلەردى تاڭداندىرماي قويمايدى. جوعارىداعى افريكا قۇرلىعىن مەكەندەيتىن جانۋارلار ت ۇلىبى جيناقتالعان بولىمشەدەگى مۇيىزتۇمسىق ت ۇلىبىندا ونىڭ ءمۇيىزى جوق. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار ەكەن. جىلدار بويى افريكا قۇرلىعىنا كەلگەن ەۋروپالىقتار مۇيىزتۇمسىقتىڭ ءمۇيىزى ەركەكتەردىڭ جىنىستىق قابىلەتىن كۇشەيتەدى دەگەن قاۋەسەتپەن بۇل جانۋارلاردى جاپپاي قىرىپ-جويعان. كەيىننەن مۇراجايعا قويىلعان مۇيىزتۇمسىقتىڭ ءمۇيىزىن ۇرلاپ اكەتۋ وقيعالارى دا ورىن العان. وسىعان بايلانىستى مۇراجايعا قويىلعان مۇيىزتۇمسىق ت ۇلىبىنىڭ ءمۇيىزى ارنايى كۇزەت قويىلعان جەكە ورىنداردا ساقتالادى ەكەن. مۇراجايعا قويىلعان افريكا قۇرلىعىندا عانا كەزدەسەتىن سانسىز جاندىك تۇرلەرى دە كەلۋشىلەردى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى.
افريكا قۇرلىعى قازبا بايلىقتارىنا دا باي ەكەندىگىن وتارلاۋشىلار ەستەن شىعارماعان. سونىڭ دالەلى رەتىندە وسى مۇراجايعا افريكادا تابىلعان قازبا بايلىقتارىنىڭ نەشە ءتۇرى قويىلعان. اسىرەسە, مۇراجايعا كەلۋشىلەردى سالماعى بىرنەشە كيلوگرامنان اساتىن مالاحيت مينەرالى قىزىقتىرادى. تابيعات قويناۋىندا تۇتاس كۇيىندە ساقتالعان بۇل قىمبات مينەرالدىڭ كۇن نۇرىنا شاعىلىسقان ساۋلەسى مۇراجاي بولمەسىن سان تۇسكە بولەيدى.
1897 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ ناتيجەسىندە تەرۆيۋرەن قالاسىنىڭ اتى الەمگە ءمالىم بولدى. نەگىزىندە تەرۆيۋرەن قالاسى بريۋسسەلدىڭ باتىس ايماعىندا ورنالاسقان 20 مىڭ تۇرعىنى بار شاعىن ەلدى مەكەن بولاتىن. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا تەرۆيۋرەن قالاسىن دۇنيەجۇزىنە تانىتقان ەكى ەلەۋلى وقيعا بولدى. ءبىرىنشىسى 1891 جىلى وسى ەلدى مەكەندە بەلگيالىق وۆچاركا ءيتىنىڭ تۇقىمى الىندى. بۇگىندە بۇل يت تۇقىمى «بەلگيالىق تەرۆيۋرەن» دەگەن اتپەن الەمگە ءمالىم. ەكىنشىدەن, 1897 جىلى وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى شەڭبەرىندە ورتالىق افريكانىڭ كورولدىك مۇراجايى اشىلدى. التى ايعا سوزىلعان بۇكىلالەمدىك كورمەنى 8 ميلليونعا جۋىق ادام تاماشالاپ, بەلگيانىڭ بەدەلىن الەمگە پاش ەتتى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
