ارقالى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارناعان ءبىر ولەڭىندە «قانداي سىي تارتسام ەكەن, اعا ساعان», دەپ الادى دا, ارتىنان «التىن دا, الماس تا ەمەس جالتىلداعان, ءبىر سىي بار, اعا, ساعان, تارتىلماعان! ۇرپاقتار اڭىز ەتىپ ايتا جۇرەر, سىيدان دا ون ەسە ارتىق داڭقىڭ ماعان» دەيدى. سونداي ءبىتىم-بولمىسى بولەك, كەسكىن-كەلبەتىن, ءتۇر-ءتۇسىن ءتاڭىرىم كەڭ ەتىپ جاراتقان ەرەسەن اعالارىمنىڭ ءبىرى شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا «قازاقتىڭ قاراتايى» دەپ اتاعان ارداقتى دا اياۋلى قاراتاي تۇرىسوۆ ەدى. سول اسىل ازامات تۋرالى ماقالا جازىپ بەرۋىمدى ءوتىنىپ, استانادان جاقسى كورەتىن ىنىلەرىمنىڭ ءبىرى تەلەفون شالدى. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ:
– اعا, قارەكەڭدى – قاراتاي تۇرىسوۆ اعامىزدى جاقسى ءبىلۋشى ەدىڭىز عوي, – دەدى.
– بىلگەندە قانداي! جاقسى ارالاستىم, جىلى سوزدەرىن كوپ ەستىدىم. سىرلاس, سىيلاس بولدىق. اعا دەۋشى ەدىم.
ارقالى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارناعان ءبىر ولەڭىندە «قانداي سىي تارتسام ەكەن, اعا ساعان», دەپ الادى دا, ارتىنان «التىن دا, الماس تا ەمەس جالتىلداعان, ءبىر سىي بار, اعا, ساعان, تارتىلماعان! ۇرپاقتار اڭىز ەتىپ ايتا جۇرەر, سىيدان دا ون ەسە ارتىق داڭقىڭ ماعان» دەيدى. سونداي ءبىتىم-بولمىسى بولەك, كەسكىن-كەلبەتىن, ءتۇر-ءتۇسىن ءتاڭىرىم كەڭ ەتىپ جاراتقان ەرەسەن اعالارىمنىڭ ءبىرى شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا «قازاقتىڭ قاراتايى» دەپ اتاعان ارداقتى دا اياۋلى قاراتاي تۇرىسوۆ ەدى. سول اسىل ازامات تۋرالى ماقالا جازىپ بەرۋىمدى ءوتىنىپ, استانادان جاقسى كورەتىن ىنىلەرىمنىڭ ءبىرى تەلەفون شالدى. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ:
– اعا, قارەكەڭدى – قاراتاي تۇرىسوۆ اعامىزدى جاقسى ءبىلۋشى ەدىڭىز عوي, – دەدى.
– بىلگەندە قانداي! جاقسى ارالاستىم, جىلى سوزدەرىن كوپ ەستىدىم. سىرلاس, سىيلاس بولدىق. اعا دەۋشى ەدىم.
– ءسىز بىلگەننەن كەيىن ادەيى حابارلاسىپ وتىرمىن. ەگەر قارەكەڭ ءتىرى بولسا, اقپاننىڭ ەكىسى كۇنى سەكسەنگە تولار ەدى. اقساقالدىق لەبىزىن تىڭدار ەدىك. تاۋەلسىز ەلىمىزگە بايلانىستى, ەكونوميكالىق جاعدايىمىزعا قاتىستى جان-جاقتى وي ايتاتىن اڭگىمە قوزعار ما ەدىك. اتتەگەن-ايى, جاراتۋشى يە ونى بىزگە قوس كورمەپتى.
ويلانىپ قالدىم. قارەكەڭ جونىندە ەسكە الاتىندارىم بارشىلىق. بىراق, بىردەن كەلىسىم بەرە الماي ۇنسىزدىكتى سوزىڭقىراپ السام كەرەك. «كوپ كىدىردىڭىز عوي, اعا» دەپ, سەرپىلتىپ جىبەردى ءىنىم.
– نە جازسام ەكەن, قالاي جازسام ەكەن دەگەن وي عوي مەنىكى. سەنىمدەرىڭنەن شىعىپ, ەل وقيتىن بىردەڭە جازا الامىن با دەپ تۇرعانىم.
– جازاسىز! ءسىزدىڭ قولدان كەلەدى, اعا, – دەدى ول ءسوزىن نىعارلاپ.
ۋادە بەرۋ – وڭاي, سول ۋادەنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ قيىن-اق. مەن دە قولىما قالام الا الماي بىرەر كۇن ءجۇردىم. «گەومەترياعا دا شابىت كەرەك» دەيتىن كىم ەدى؟ كىم بولسا دا, ءبىلىپ ايتىپتى.
«ات, ەسىمدى بىرەۋ بەرەدى, ال تاعدىرىڭدى ءوزىڭ جاسايسىڭ» دەمەكشى, قاراتاي تۇرىسوۆ قارىمدى ىسىمەن, قايراتكەرلىگىمەن, عىلىمداعى ىزدەنىسىمەن, حالىققا قىلاۋسىز ەتكەن ادال ەڭبەگىمەن ءوز-ءوزىن دارالاپ, تانىتا بىلگەن ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى ەدى. ازالى اشتىق جىلدارىنان كەيىن ومىرگە كەلگەن. ءومىربايانىندا سول ۋاقىتتا تۋىلىپ, بالالىق شاعىن وتكىزگەن قاتارلاستارىمەن ۇقساستىراتىن جاقتارى كوپ. جامبىل وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى ءجاسوركەن دەگەن ادەمى اۋىلدا بالالىعىن قالدىرادى. شەراعامىز – ايگىلى قالامگەر, قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازامەن ءبىرگە ينتەرنات نانىن جەپ, ءبىلىم الادى. اسانباي اسقاروۆتاي جاناشىر ازاماتتىڭ ىقىلاسى ارقىلى ماسكەۋگە وقۋعا اتتانادى. گەولوگيالىق بارلاۋ ينستيتۋتىن, كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن, كسرو حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن ءتامامدايدى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. بۇل قىسقاشا تۇيىندەپ ايتقانداعى ءسوزىمىز. ايتپەسە, ول كىسى ينستيتۋتتان كەيىنگى قىزمەتىن اعا گەولوگ بولىپ باستاعان. سودان كەيىن گەولوگيالىق پارتيانىڭ باستىعى بولادى, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ىسكەرلىك قىرلارىن كورسەتە بىلگەننەن سوڭ بارىپ كومسومولدىق, پارتيالىق قىزمەتكە تارتىلادى. اقشاتاۋ ونەركاسىپتىك ايماعى بويىنشا پارتيالىق-مەملەكەتتىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قاراجال قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, مەملەكەتتىك تاۋ-كەن جۇمىستارىنداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاندىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, كاسىپوداقتاردىڭ بۇكىلوداقتىق ورتالىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قر تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى, قر ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ەكى رەت سايلانعان دەپۋتاتى, ەكونوميكا, قارجى جانە بيۋدجەت جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى. مىنە, قارەكەڭ اعامىزدىڭ اتقارعان ايتۋلى قىزمەتتەرى. وعان كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى دۇركىن دەپۋتاتى بولىپ سايلانعانىن قوسىڭىز. ارينە, ەتكەن ابىرويلى ەڭبەك, اتقارىلعان قىزمەتتەرىنە وراي ماراپاتتالعان. كەڭەستىك جىلداردا ەكى رەت «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىن وڭىرىنە تاقسا, تاۋەلسىز قازاقستان تۋى جەلبىرەگەن زاماندا ەكىنشى دارەجەلى «بارىس» وردەنىنىڭ يەگەرى اتانادى.
قارەكەڭ وتە ۇستامدى, نە ايتسا دا ويلانىپ ايتاتىن, تولعانىپ سويلەيتىن كىسى ەدى. بۇل ۇشقان ۇياسى, العان تاربيەسىنە دە قاتىستى شىعار. كەيىن وسى قىرى اتقارعان قىزمەتى بارىسىندا ۇشتالا تۇسەدى. اقيقاتىن ايتساق, قايراتكەرلىك تۇلعالانۋىنا كومسومولدىق جۇمىسىنىڭ, پارتيالىق سالاداعى ەڭبەگى ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ديمەكەڭنىڭ داۋىرىندە ءوستى, ورلەدى. سوندىقتان ءوزىمىز ۇشىراسقان, وڭاشا سىرلاسقان كەزدەردىڭ بارىندە دەرلىك ول كىسىنى اۋىزعا الماي كەتپەيتىن. مەنىڭ دە ايتارىم بار. حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا رەكتورلىققا بەكىتىلەر الدىندا ول كىسى مەنى دە ارنايى قابىلداعان. سوندا: «اينالايىن, نۇرعالي, سەن ەلدىڭ نازارىنداعى ۇلكەن قىزمەتكە بارا جاتىرسىڭ. شاكىرتتەردىڭ بويىنا تازالىق رۋحىن دارىتۋ ءۇشىن, ەڭ اۋەلى ءوزىڭ تازا بولۋىڭ كەرەك. وسى سەنىمدى اقتايدى دەپ جىبەرىپ وتىرمىز», – دەگەنى بار-دى. ايگىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن سوڭ قىسپاقتى شاقتى باستان كەشتى. مەن دە ديمەكەڭنىڭ كادرى رەتىندە قىزمەتتەن قۋىلدىم, قۋدالاۋعا ءتۇستىم. ءتىپتى, باسقا رەسپۋبليكاعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم. «ءوزى جاقسىعا ءبىر كىسىلىك ورىن بار» ەكەن. جىلىمىق جىلدار كەلگەندە ەلگە ورالدىم. ءبىر كۇنى سالەم بەرگەلى بارعانىمدا: «اينالايىن, جامان اتىڭ شىققان جوق. رازىمىن. وسى جولىڭنان تايما», – دەپ ەدى اياۋلى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ. سويتسەم, ءدال وسى ءسوزدى ءوزى قىزمەتتى سەنىپ تاپسىرعان تالايلارعا ايتىپتى. ءارينە, ويىنان شىقپاي, ۇياتقا قالدىرعاندار دا ۇشىراسقان. اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەمەگەنىمەن ىشكى رەنىشىن قاراتاي اعاعا دا ءبىلدىرتتى. «قاراعىم قاراتاي, سەندەر ءالى قىزمەت ەتەسىڭدەر. حالىق – اينا, ودان ەشتەڭەنى جاسىرىپ-جابا المايسىڭ. ال, ءبىر بىلعاندىڭ با, ودان ارىلۋ قيىن», – دەپتى.
قايران, قاراتاي اعام مەنىڭ! ادالدىقتى العا سالىپ ءوتتىڭىز-اۋ دەيمىن. قانشاما رەت ديدارلاسقان ساتىمىزدە الدەكىم تۋرالى كىجىنىپ ايتقان, كۇيىنىپ ايتقان, كۇيزەلىپ ايتقان ءسوزىڭىزدى ەستىمەپپىن. سول سەبەپتى قازىر تۇماعامنىڭ – تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ مىنا ءبىر عاجاپ ولەڭىن ەرىكسىز ەسكە الىپ وتىرمىن:
اسىقپاشى, جەتەرسىڭ جەتەر جەرگە,
ءتىل تيگىزىپ قايتەسىڭ بەكەر ەلگە.
ءومىر دەگەن ساحنا, شىق, كانەكي,
رەنجىمەي كەتىپ قال كەتەر جەردە.
مىنا جارىق جالعاندا دۇنيە بىرتەگىس, ءاربىر كۇن شىراي-شۋاقتى ەمەس قوي. ادامدار دا ءارتۇرلى. قانشاما ادام بولسا, سونشاما مىنەز-قۇلقى, ءبىر-ءبىرىن قايتالامايتىن وزگەشەلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سولاردىڭ اراسىنان ويى ۇندەس, مىنەزى ۇيلەس, پىكىر-پايىمى جاقىندارى عانا دوس-جار بولادى, جىلدار بويى بايلانىس ءجىبىن ۇزبەي جۇرەدى. قارەكەڭ ەكەۋمىزدى جاقىنداتقان وسىنداي قىرىمىز شىعار. ايتسە دە كۇندەلىكتى تىرشىلىك تىنىسى, اتقاراتىن قىزمەتىڭ ادامدارعا اسەر ەتپەي قويمايدى. بىرەۋلەرگە بولسىن دەپ ايتقان قاتقىلداۋ ءسوزىڭ باسقاشا قابىلدانىپ, اراعا سىنا سالادى. مەن دە ءبىراز «جاۋلار» تاپتىم. بيلىكتە جۇرگەنىمدە ولاردى اڭعارا قويمادىم. توبەمدى بۇلت تورلاعان كەزدە, ءاي, سول شىركىندەر سىبانىپ شىعا كەلدى-اۋ. ۋاقىتىندا دا, ودان كەيىن جابىلعان جالا جالا ەكەندىگى ايقىندالىپ, ءجۇزىم جادىراعاندا دا قايسىسىن بولسىن ەسكە الماۋعا, ۇمىتۋعا تىرىستىم.
قارەكەڭ ەكەۋمىز سامالدى كەشتە اڭگىمەلەسىپ جۇرگەندە وسىلاي دەگەم-ءدى.
– نۇرعالي, بۇل وتە عاجاپ قاسيەت. ونسىز دا قىسقا عۇمىردا بىتكەن جارانى قايتا تىرناعانداي بولعاننىڭ, كوڭىلدى كىربىڭ شالدىرعاننىڭ قاجەتى از. جاقسى جامانعا رەنجىمەيدى. ەگەر رەنجي بەرسە, ونىڭ بويىنداعى جاقسى قاسيەتىنىڭ ءوزى ىدىراپ, جويىلىپ كەتپەي مە؟ – دەدى. وسى ءسوزى قاتتى اسەر ەتتى. كەيىن «قارەكەڭ ايتىپ ەدى» دەپ ۇنەمى ەسكە الىپ ءجۇردىم.
البەتتە, ەشتەڭە وزدىگىنەن بولمايدى. ءبىر نارسەگە ءبىر نارسە اسەر ەتەدى, ءبىرەۋگە بىرەۋ دانەكەر بولادى. مەنى ول كىسىمەن ەڭ اۋەلى تانىستىرعان ابدىعاپپار ماحمۇدوۆ ەدى. ابەكەڭ كوپ جىل قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. وسى تانىستىعىمىز تالاي جاقسىلىقتاردا, جانىمىز جابىرقاۋ تارتقان شاقتاردا بىرگە بولۋعا باستادى. بۇعان ەكەۋىمىزدىڭ دە ەكونوميست بولۋىمىزدىڭ ىقپالى ءتيدى. بۇل باياعى كەڭەستىك جۇيەدە ءبىر باسقا بولسا, ءوز الدىمىزعا ەل اتانىپ, تۋىمىز تىكتەلگەن جىلداردا ءتىپتى وزگەشە سيپات الدى. قاراتاي اعامىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. ەندىگى ەكونوميكالىق دامۋىمىز وزگەردى. ويتكەنى, كۇللى ءوندىرىستى ورتالىقتاندىرعان جۇيە بۇزىلدى. جوسپارلى شارۋاشىلىق كۇيرەدى. سوندىقتان نارىق زاڭىنا سۇيەنگەن قۇرىلىمعا كوشۋ ماسەلەسى كولبەڭدەپ الدان شىقتى. ارينە, تابيعي بايلىعى عاجاپ دەيتىن قازاقستانعا دا وڭاي تيمەدى. قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلدىك. مىنە, وسى ءبىر سىندارلى شاقتا ول كىسىنىڭ موينىنا العان جاۋاپكەرشىلىگى ءۇستى-ۇستىنە ەسەلەپ ارتتى. ارينە, ەڭ نەگىزگى شەشۋشى مىندەتتى اتقارعان – پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. نۇرەكەڭ دە ەكونوميست. ودان كەيىن بۇل ىستە ەرەكشە كورىنگەن كىم دەسە, مەن ويلانباستان قاراتاي تۇرىسوۆتى اۋىزعا الامىن. بۇل قاي-قايسىمىزعا دا بەلگىلى, ايداي اقيقات. «ۇلتقا قىزمەت ەتپەگەن دارىن, دارىن ەمەس – جارىم» دەي مە قادىر مىرزا ءالى, سول قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن بارىنشا ويلاپ, مازاسى ماي ىشكەندەي كۇي كەشكەندەردىڭ ءبىرى قارەكەڭ بولعاندىعىن بىلگەندىكتەن دە ايتىپ وتىرمىن مۇنى. ەلدىڭ شىنايى جاعدايىن مول ماعلۇماتى بولىپ, ءوزى دە عىلىم مەن بىلايعى ءومىردى ۇشتاستىرا جۇرگىزگەندىكتەن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ىقپالدى شەشىمدەردى دەر كەزىندە قابىلداۋىنا بارىنشا ارالاستى. بەلگىلى ەكونوميست عالىمدارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ماڭىزدى شارالاردى ءبىرلەسە اتقارۋعا باسشىلىق ەتتى. ودان سوڭ رەسپۋبليكا پارلامەنتىندە حالىق قالاۋلىسى بولىپ وتىرىپ, ەكونوميكا, قارجى جانە بيۋدجەت جونىندەگى كوميتەتتىڭ ءتوراعاسى رەتىندە كوپتەگەن ماڭىزدى زاڭداردى قابىلداۋعا ۇسىنىس جاساپ قانا قويماي, تالقىلاۋعا ايرىقشا اتسالىستى. بۇل قوعامدىق تۇرعىداعى قىزمەتى. ەكشەۋگە, ەسەپتەۋگە كەلمەيتىن, كونبەيتىن قيساپسىز ەڭبەك. حالىقتىڭ كوز الدىندا, جالپاق جۇرتتىڭ نازارىنداعى اتقارعان ىستەرى. ولاردىڭ سونشالىقتى ساتىمەن ورايلاسۋى, ءسوز جوق, ءوز باسىنا قاتىستى جاي. قۇدايدىڭ بەرە سالعان كەڭدىگى بار جانە اجارىن اشا تۇسەتىن ادالدىعى سوزىنەن دە, ارەكەتىنەن دە اپ-ايقىن اڭعارىلىپ تۇراتىن. ولاي دەيتىنىم, ايتۋلى قىزمەتتىڭ تۇتقاسىن قولعا ۇستاعان تالايلاردى بىلەمىز. ءبىر عاجابى, قارەكەڭ سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە ۇقساپ, مەنىڭ رەكتورلىق قىزمەتىمە بايلانىستى ءوتىنىش ايتىپ, قولقا سالعان ەمەس. ءاۋ باستا قارىم-قاتىناسىمىز وسىلاي قالىپتاسىپ ەدى, اقىرىنا دەيىن سولاي بولىپ ءوتتى.
– بيلىك دەگەننىڭ كۇشى زور. بۇل, اسىرەسە, سونداي ەڭسەلى جەردە وتىرعانداردى ساتىمەن پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىندەرگە ءتيىمدى, – دەدى ءبىر كۇنى. – قاسىڭا كەلۋشىلەر كوبەيەدى. كوڭىلىڭ اق, نيەتىڭ تازا بولعاننان كەيىن بارىنە قۇلاي سەنەسىڭ, ەشقايسىنا جەل بوپ تيمەيسىڭ. كىمنىڭ كىم ەكەنىن باسىڭنان باعىڭ تايعان كەزدە ءبىر-اق بىلەسىڭ.
– وتە دۇرىس ايتاسىز, قارەكە. ءدال سولاي ەكەنىن ءوز باسىمنان كەشتىم عوي. اينالامدا ءۇيىرىلىپ, اياق اتتاتپاي جۇرەتىندەر ۇستىمنەن ارىز-شاعىم كوبەيتىپ, رەكتورلىقتان كەتكەن كۇنى زىم-زيا جوعالدى. دوسپىن, قيماس جولداسىڭمىن دەپ اۋىز جاپپاي جارنامالاپ, استى-ۇستىڭە ءتۇسىپ جۇرگەن «جاقىندارىم» مەنى كورسە, كوش جەردەن بۇرىلىپ قاشاتىندى شىعاردى. ەڭ جاقىن-اۋ, وسى دۇرىس دەگەن ءبىر-ەكەۋىنە تەلەفون شالسام, جولامايدى, اناۋ دەپ, مىناۋ دەپ سەبەپ-سىلتاۋ ايتادى. كوزىمدى باقىرايتىپ اسىرا ماقتادى دەمەڭىز, سوندا حابارلاسىپ, جاعداي سۇراعان, ولقى تارتقان كوڭىلىمدى دەمەگەن ساناۋلى ازاماتتاردىڭ اراسىندا ءسىز بولدىڭىز, – دەدىم. – ەسىڭىزدە مە, ماسكەۋگە كەلە قالساڭ حابارلاسپاي كەتپە دەپ ءۇي تەلەفونىن دا, قىزمەت تەلەفونىڭىزدىڭ ءنومىرىن دە بەرىپ ەدىڭىز.
ءيا, ول كۇندەردى ويلاسام, شىرت ۇيقىمنان شوشىپ ويانعانداي كۇي كەشەمىن. اق-ادال ازاماتتاردىڭ ءبىرازى قامالدى. سونداي قارالى مەزەت ماعان دا تايانعانداي كورىندى. «قوي, كوزدەرىنە كۇيىك بولماي تاسالانا تۇرايىن» دەپ, وزىمشە امالداپ دۋشانبەگە كەتتىم. ماسكەۋدەگى وقۋ مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمىمەن بولدى بۇل. بوتەن ەل, بوتەن جەر دەپ جاتىرقاماي بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتىم. ەشكىم جاتسىنبادى. قىزمەتتە ەركىندىك بەردى. نە ءىستەپ, نە قويۋ كەرەكتىگى وتە تۇسىنىكتى. ارادا بىرەر اي وتكەندە ىسساپارمەن ءماسكەۋدەگى, سول ۋاقىتتا داڭقى دۇرىلدەپ تۇرعان «نوۆو موسكوۆسكوە پرويزۆودستۆەننوە وبەدينەنيەگە» كەلدىم. جالعىز ەمەسپىن, جانىمدا الگى كاسىپورىننىڭ ءىس-تاجىريبەسىمەن تانىسۋ ماقساتىمەن كەلگەن ءبىر توپ عالىمدار بولاتىن. ءبىر ايداي جۇردىك. سول ۋاقىتتا وتكەندەگى بەرگەن تەلەفونى بويىنشا قارەكەڭمەن حابارلاسىپ, قىزمەت ورنىنا باردىم. قۇشاقتاسا قاۋىشتىق. «جەڭگەڭ ۇنەمى سۇراپ قويادى. بۇگىن اۋىزبا-اۋىز سويلەسسىن, ۇيگە كەتتىك», – دەدى. «وي, قارەكە, جانىمدا ءبىر قاۋىم ەل بار. ولاردان ءبولىنىپ بارا الماسپىن. الدا ىڭعايى كەلەر, تاعى دا سوعارمىن, ۇيگە بارۋدى, اسكەركۇل جەڭگەيدىڭ قولىنان ءدام تاتۋدى سول كەزگە قالدىرساق ءجون بولار ەدى», – دەدىم. شىنى كەرەك, وسى ىقىلاسىنا وتە رازى بولدىم. جالعىزسىراپ, جابىعىپ, جاقىن تارتقان تالايلار قامىقتىرىپ, قاپالاندىرىپ جۇرگەندەگى ول كىسىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن جىلى ءسوز جانىمدى جادىراتىپ, رۋحتاندىرىپ جىبەردى. قارەكەڭنىڭ سەزىمتال جۇرەگى ىشكى تولقۋىمدى جازباي تانىدى. «قايعىنىڭ وتى سونەدى, كوزدىڭ جاسى كەبەدى» دەگەن عوي اتالارىمىز. سەنىڭ عانا ەمەس, قالىڭ قازاقتىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن مۇنارلى كۇندەر كەتەدى. اققا – قۇداي جاق, سوندىقتان ەركىن سويلە, ەڭسەڭدى تىكتەپ ءجۇر», – دەپ ەسىككە دەيىن شىعارىپ سالىپ ەدى-اۋ, قايران اعام...
وتكەندە قازاقستان ۇكىمەتىن باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى ەستەلىك كىتاپتى اقتارىپ وتىرسام, ىشىندە ءوزىنىڭ تازالىعى, ەلگە دەگەن نيەتى حاقىندا جازعان ادەمى ويىن كوزىم شالىپ قالدى. جۇرەگىمدى تەربەگەن جاقسى جولدار بولسا, قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ الاتىن ادەتىم بويىنشا كوشىرىپ الدىم. «ەشقاشان پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا, ەشكىمدى قارالاپ ارىز جازعان جوقپىن – ارىم تازا, ەشۋاقىتتا ادامداردى الالاپ ءبولىپ-جارمادىم – جانىم تازا» دەپتى. قانداي عاجاپ ءسوز! ار-نامىسىن بارىنەن دە بيىك قويعان نە دەگەن تاڭعاجايىپ كىسى دەدىم. ءبىزدىڭ قارەكەڭ اعامىز دا سولاردىڭ ساناتىنان بولاتىن. ءوزىنىڭ بولاشاعىنا داڭعىل جول اشقان اسانباي اسقاروۆتى ءپىر تۇتتى. دىنمۇحامەد قوناەۆتى ايرىقشا قۇرمەتتەدى. سول كىسىلەرمەن تاعدىرى توعىسقانىن, حالىققا قالاي قىزمەت ەتۋدى ۇيرەنگەنىن ءاردايىم ايتۋمەن, وزگەلەرگە ۇلگى ەتۋمەن ءجۇردى.
– اسەكەڭ سىرقاتتانىپ جاتىر ەكەن دەگەندى ەستي سالا, استانادان قۇستاي ۇشىپ جەتتىم, – دەدى ءبىر جولىققانىمىزدا. – وپەراتسيا جاساتىپتى. اۋەجايدان ەش جاققا بۇرىلماي بىردەن اۋرۋحاناعا تارتتىم. پالاتاسىنا كىرسەم, اسەكەڭ شالقاسىنان جاتىر ەكەن. باسىن بيىكتەتىپ قويعان. كوزى جۇمۋلى. ە, كوز شىرىمىن الىپ جاتىر ەكەن عوي, ۇيقىسىن بۇزباي كەيىنىرەك كەلسەم قايتەدى دەپ ءبىر ءسات تۇرىپ قالدىم. سويتسەم, ول كىسى وياۋ ەكەن.
– سەن قاراتايسىڭ با؟ – دەدى اقىرىن.
– ءيا, اعا, اسسالاۋماعالەيكۋم. قاراتايمىن.
– ۋاعالەيكۋماسسالام. كەل, ماعان جاقىنىراق وتىر, – دەپ كوز قيىعىمەن ورىندىقتى نۇسقادى.
– قالايسىز, اعا؟
– نە قالايى بار؟.. تار توسەككە تاڭىلدىق. وپەراتسيا ءساتتى ءوتتى دەيدى. بىراق, كوڭىلىم الاڭ, ءحالىم ونشا ەمەس سياقتى كورىنەدى, ءالسىزبىن. ۇيقى ناشار, تابەت قاشقان. نەگە ەكەنى, تۇسىمدە انام مەن ومىردەن وزعان باۋىرلارىمدى ءجيى كورەمىن.
– قينالعاندىكى شىعار... وسىنداي ساتتە ءومىر تۋرالى ويلايسىز, جانىڭىزعا جاقىن كىسىلەر كوز الدىڭىزعا كەلەدى, سونىڭ اسەرى عوي. اللا جار بولسىن دەيىك, ءتۇرىڭىز جاقسى. «اۋىرىپ تۇردىڭ, اۋناپ تۇردىڭ» دەمەكشى, ءالى-اق ارقالانىپ الدىمىزدا جۇرەسىز. الگى ءتۇستەردىڭ ءبارىن جاقسىلىققا جورىڭىز, – دەدىم.
– جارايدى, ءوزىمنىڭ جاعدايىمدى ايتا بەرمەيىن. اسكەركۇل كەلىن قالاي, ۇل-قىزدارىڭ, نەمەرەلەرىڭ جاقسى ما؟ اينالاڭدا قانداي جاڭالىقتار بولىپ جاتىر. ۇلكەن ۇيگە جاقىن ءجۇرسىڭ عوي, وندا نە جاڭالىق؟ انەبىر جىلدارداعىداي ەمەس, ەكونوميكا ەڭسەسىن جازا باستادى. اللا قازاقتىڭ كەڭ پەيىلىنە ءبارىن بەرگەن, مەنىڭشە بولاشاق جارقىن بولۋعا ءتيىس, – دەدى.
ءوستىپ, اسەكەڭ ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەلەسىپتى. مەدبيكە قايتا-قايتا كەلىپ, كوپ وتىرۋعا بولمايدى دەگەندى اشىق ايتپاعانىمەن, قاباعىمەن سەزدىرە بەرمەسە تاعى دا وتىرا تۇسكەندەي ەكەن. قوشتاسار كەزدە: «قاراتاي, قاراعىم, بەرمەن ەڭكەيشى, ماڭدايىڭنان ءبىر يىسكەيىن», – دەپتى. «اسەكەڭ ەلجىرەي قۇشاقتاعان كەزدە ءبىر ءتۇرلى كۇي كەشتىم. كوزىمنەن ءبىر تامشى ىستىق جاستىڭ قالاي ىرشىپ شىققانىن بايقاماي دا قالدىم. قايران, اسىل اعاتايىم, ءومىرىنىڭ ساناۋلى كۇندەرى قالعانىن بىلگەندەي ەكەن. ۇزاماي دۇنيەدەن وزدى. حالقى قيماستىقپەن قوشتاسىپ, قارا جەردىڭ قوينىنا بەردى. ءومىر دەگەن وسىلاي عوي...» – دەپ ەدى قارەكەڭ. مىنە, سول جولى ول كىسى اسەكەڭنىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار ەكەنىن, وتەلىپ بىتپەيتىن جاقسىلىق جاساعانىن ايتىپ ەدى. كوزى جۇمىلعانشا نازارىندا ۇستاپ, جاناشىر بولعانىن, تىلەۋىن تىلەگەنىن شىنايى كوڭىلمەن, اسىل اعانى اڭساعان نيەتپەن ويىنا العان. «مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدە جالىنداعان جاس جىگىت ەدى اسەكەڭ. ءبىزدى تانىعانىن, تالابىمىزدى ۇشتاپ, ارمان بيىگىنە قاناتتاندىرعانىن كورەگەندىك دەمەي نە دەيىن؟! شەرحان حالىقتىڭ سۇيىكتى قالامگەرىنە اينالدى, مەن دە اعانىڭ سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن ايانىپ قالمادىم», – دەدى. اسانباي اعانىڭ قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن قوسقان ۇلەسىن, قايتالانبايتىن قايراتكەرلىك تۇلعاسىن, بىلىمدارلىعىن اۋىزعا الدى. «ءبىرتۋار عوي, ءبىرتۋار! – دەدى. – كۇللى كەڭەستەر وداعىندا وبلىس باسقارعانداردىڭ اراسىندا وعان تەڭ كەلەر ەشكىم بولمادى دەسەم, ابدەن جاراسادى. ءالى دە بەرەرى كوپ, اتقارارى مول, تولىسقان, جىگەرلى شاعىندا قولىنا بۇعاۋ ءتۇستى, تار قاپاسقا قامالدى. وسىدان وتكەن قورلىق بولا ما؟..» وسىلاي دەپ كەلىپ:
كوسەم دە بولار كەز كەلەر,
شەشەن دە بولار كەز كەلەر.
سول قاسيەتىڭ وزىڭە
كەسەل دە بولار كەز كەلەر, – دەگەن الاش ارىستارىنىڭ ءبىرىنىڭ ولەڭىن جاتقا ايتىپ ەدى.
قارەكەڭ 1978 جىلى تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ ءجۇرگەندە ماسكەۋگە كسرو حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلەدى. سول جىلدارى اسەكەڭ الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەكەن. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان سوڭ پلەنۋم, سەسسيالارعا قاتىسۋ ءۇشىن ءجيى بارىپ تۇرىپتى. بارعان سايىن اكادەميادا قازاقستاننان وقىپ جۇرگەن ازاماتتاردى كومەكشىسى ارقىلى تاپتىرتىپ الىپ, قوناقۇيدەگى بولمەسىنە شاقىرىپ ءدام تاتقىزىپ, اڭگىمەلەسەتىن كورىنەدى. ارتىنان قارەكەڭدى الىپ قالىپ, قوناقۇيدىڭ ماڭىندا سەرۋەندەيدى. سونداي سەرۋەننىڭ كەزىندە: «قاراتاي, جاقىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاراعاندىدان الماتىعا اۋىسىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە حاتشى بولىپ كەلدى. سەن دە سول وڭىردە قىزمەت ىستەدىڭ. ارالاس-قۇرالاس بولعان شىعارسىڭدار. ءوزى قانداي جىگىت؟» – دەپ سۇراپتى. «نۇرسۇلتان جاقسى جىگىت. حالقى ءۇشىن جانى اۋىراتىن, جاقسى-جاماننىڭ بايىبىنا باراتىن, باسشىلىق قابىلەتى بويىنان مولىنان تابىلاتىن ارلى ازامات», – دەدىم. «دۇرىس ەكەن. ءوزىم دە سولاي شىعار دەپ ەدىم. قاتەلەسپەپپىن», – دەپتى. قاراڭىزشى, اڭگىمە وسىلايشا وربىگەن سەكسەنىنشى جىلداردان بەرى قانشاما ۋاقىت ءوتتى. دۇنيە وزگەردى. وزگەرگەن ۋاقىتپەن ءبىرگە سىن بولعان ساتتەر دە كەيىندەپ قالدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىزگىنىن ۇستاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قانداي قايراتكەر, مەملەكەت باسشىسى ەكەنىن ىسىمەن كورسەتتى. تالاي وزگەرىستەر جۇزەگە استى, وڭدى بەتبۇرىستارعا كۋامىز. ەڭ عاجابى – قوعامدا تۇراقتىلىق, ازاماتتىق كەلىسىم سالتانات قۇرعان. ەلگە كەرەگى وسى ەمەس پە؟ دەمەك, قازاق ەلى كەمەل كەلەشەگىنە ۇلكەن ءۇمىت, سەنىممەن ىلگەرىلەي بەرەدى. ىلايىم سولاي بولسىن!
قازاعىنىڭ قاراتايى اتانعان ق.تۇرىسوۆ اعامىزدىڭ دا دىتتەگەن ويى وسى ەدى-اۋ.
مىنانى قاراساڭىزشى... مۇنى اللا تاعالانىڭ ءىسى عوي دەپ ءوزىمىزدى جۇباتامىز, قارەكەڭ ەكەۋمىز قاسىرەت جاعىنان دا ۇقساپ كەتتىك... ويلاماعان جەردەن باۋىر ەتى بالاپانى نۇرلانىنان ايىرىلىپ قالدى. قانىپەزەر جاۋىزدار كەلىنى بايانمەن بىرگە ءوز ۇيىندە اتىپ كەتتى. سول ۋاقىتتا باردىم, باسۋ ايتتىم. قايعىسىن بولۋگە قالىڭ قاۋىم ەل جينالدى. جان-جاقتان كەلدى. «قۇدايعا نە جازىپ ەدىم؟ قوس ق ۇلىنشاعىمنان قوسا ايىراتىنداي نە ىستەدىم؟» – دەپ جىلادى. «اتامدى الساڭ ال, قۇداي, بوتامدى الما» دەپ تىلەيتىن كەڭ قولتىق قازاق ەمەسپىز بە, قارەكەڭنىڭ مۇڭى, جان قايعىسى شىداتپادى, ءبارىمىز كوزىمىزدى قايتا-قايتا سۇرتكىلەدىك. سودان ارادا جىل وتكەندە ءدال سونداي قارالى وقيعا مەنىڭ دە باسىما كەلدى. تۇڭعىشىم – ەرعاليىم ويىم تۇگىلى تۇسىمە كىرمەيتىن جاعدايدا كوز جۇمدى. جۇمباق ءولىم. جاۋاپكەرى تابىلمايتىن, ازالى ازابى ەسىڭدى تاڭدىراتىن ءولىم... مەن مۇنداي قايعىنى جاۋىما دا تىلەمەيمىن. ويتكەنى, ونىڭ دا بالا-شاعاسى, جاناشىر اينالاسى بار شىعار. ولاردىڭ جازىعى نە؟ مەن دە كۇڭىرەندىم. قابىرعام قايىسىپ كەتتى-اۋ, قايىسىپ كەتتى... وسى ءبىر قيىن ساتتە كۇيزەلگەن كوڭىلىمدى قارەكەڭ دە كەلىپ دەمەدى. اعالىق ءسوزىن ايتتى. «جازىعىم نە ەدى, اعاتاي؟ كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي بالاپانىم نە ىستەدى؟ بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتايتىن پەندە ەمەس ەدى عوي...» – دەپ جىلادىم. قارەكەڭ جانىمدا قوسا ەگىلىپ تۇردى. ەرعاليىمنىڭ قازاسى ول كىسىنىڭ دە قايعىسىن قوزعاپ كەتتى-اۋ سوندا. كوز الدىنا ۇلى نۇرلان مەن كەلىنى بايان كەلگەن شىعار.
«ولاردىڭ بولاشاعى الدا ەدى-اۋ. ەرعالي بالامنىڭ دا بولاشاعى مەزگىلسىز قيىلدى-اۋ... تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ورلەۋىنە, ءوركەندەۋىنە قوساتىن ۇلەستەرى بار ەدى... ەلگە كەرەك ەدى. نە كوردى, نە ءبىتىردى؟ ءبىز ەرتەڭىمىز, ءۇمىتىمىز, ءوزىمىز بىتىرە الماعاندى سولار اتقارادى دەدىك قوي. سول ءۇشىن ءوسىرىپ, جەتكىزدىك ەمەس پە؟ قايتەيىك ەندى؟.. – دەپ ەستىگەن ەلدى دە جىلاتتى. – بالاسى ءولىپ جىلاعان ءبىز بولايىق, بىزدەن كەيىن قازاعىمىزدىڭ قايسىسى دا قان جۇتپاسا ەكەن...».
ءيا-ءيا, قاراتاي اعام وسىلاي دەدى, تىلەك تىلەدى.
ەندى سونى ەسكە الىپ, مەن دە تىلەيمىن. ءبىز ونسىز دا ازبىز عوي. حالقى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن نار ۇلى قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ وي-ارمانى ورىندالۋى ءۇشىن ۇيىمشىل بولايىقشى. بىرلىگىمىزگە, تىرلىگىمىزگە سىزات تۇسپەسىن دەپ قۇلشىنايىق.
نۇرعالي مامىروۆ,
اكادەميك.
