قاي سالا بولسىن دۇرىس باعىتتا دامۋى ءۇشىن ونىڭ بار جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن زاڭنامالار ساپالى بولۋى كەرەك. مىنە, وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا بيۋدجەت ەرەجەسىن ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك قارىزدى, بيۋدجەت ساياساتىن جانە ۇلتتىق قوردى باسقارۋدىڭ ەرەجەلەر جيناعىن شىعارۋ, مەملەكەت قارجىسىن باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ, ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ سياقتى بۇرىن ەسكەرىلمەي كەلگەن ماڭىزدى زاڭنامالىق قۇجاتتاردى قابىلداۋعا تاپسىرما بەردى.
بىزدە كەنجەلەپ قالىپ كەلە جاتقان وتاندىق ونەركاسىپ, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى نەگە دامىمايدى دەگەن كوبىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە جۇرگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن دا, شەشىمىن دە وسى جولداۋدان تاپتىق دەۋگە بولادى. شيكىزات ءوندىرۋشى ەل بولا وتىرىپ, سول شيكىزاتقا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ قولى جەتپەيدى. ويتكەنى باعاسى اسپانداعان, قىمبات. جولداۋدا قولدان كۇردەلەندىرىلگەن وسى ماسەلەنى ازىرلەنىپ جاتقان ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى زاڭمەن رەتتەۋ جولدارىن كورسەتكەن ەكەن.
سونىمەن قاتار ينفلياتسيانىڭ الدىندا قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىرعان ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ كەمشىلىكتەرىن ايتا وتىرىپ, قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ جولدارىنا توقتالعان. ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋدىڭ ءبىر جولى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى دە اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋعا قوسۋ بولسا, ەندى ءبىرى – سالانىڭ مونوپوليالانۋىنا جول بەرمەۋ, ەندى ءبىرى – ازىق-ت ۇلىك باعاسىن رەتتەۋ. ۇكىمەتكە ءبىر ايلىق مەرزىمدە وسى ماسەلەلەردى تۇزەتەتىن شەشىم قابىلداۋعا تاپسىرما بەرىلدى.
مۇنىڭ ءبارى ىسكە اسار بولسا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ۇلكەن سەپتىگى تيەر ەدى. «مال شارۋاشىلىعىندا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بار» دەگەن مەملەكەت باسشىسى: «قازىر مال جاياتىن جەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتپەي ءجۇر. ويتكەنى مۇنداي القاپتاردى كەيبىر بەلگىلى ادامدار يەلەنىپ العان. ءتىپتى ونى ادام اياعى باسپايتىنداي ەتىپ قورشاپ تاستاعان. اكىمدەر ءتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋراتىپ, ىقپالدى ادامداردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, بۇل ماسەلەنى شەشە الماي وتىر», دەپ تاپ باسىپ, تاراتىپ ايتتى. اششى شىندىق! جەر يەلەنۋشى لاتيفۋنديستەر ء«شوپ قورىعان يتتەي» ول جەرگە ەشكىمدى جولاتپايدى, ءوزى دە يگەرمەيدى. ەشتەڭە ەكپەسە دە جايىلىمدىق جەرلەردى جىرتىپ تاستاپ, مال جايۋعا جول بەرمەي وتىرعاندار تۋرالى اقپاراتتار از ەمەس.
وسىعان ۇقساس ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. جاقىندا دۇنيەدەن وزعان ادەبيەتىمىزدىڭ كورنەكتى اقساقالىن كوزى تىرىسىندە «ومىردەن وتكەنىمدە مەنى وسى جەرگە قويىڭدار» دەپ, ءوز وسيەتىمەن كوزدەپ, نۇسقاعان تۇستاعى جول بويىندا جاتقان توبەشىككە جەرلەمەك بولعاندا سول ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلىنىڭ اكىمى «ول جەر بىرەۋدىڭ جەكە مەنشىگى, رۇقساتسىز قويعىزا المايمىن, سۇيەگىن اكەلمەڭدەر» دەپ, قورعاشتاپ, تەلەفونمەن شىر-پىر بولعانىنا كۋا بولدىم. ونداي جاندايشاپ اكىمدەر ولگەندى جاقىنداتپاعاندا ءتىرىنى جولاتا ما!؟
جولداۋ يەسى «ۇكىمەت وسى جاعدايدى وزگەرتۋى كەرەك» دەدى, سوندىقتان دا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالىن جايىلىمدىق جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» زاڭ قابىلداۋعا تاپسىرما بەردى. جولداۋدا, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپتى. «ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى وتكىر پروبلەمانىڭ ءبىرى – مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى. 225 مىڭ وقۋشىعا ورىن جەتىسپەيدى. شۇعىل شارا قابىلداماساق, 2025 جىلعا قاراي ورىن تاپشىلىعى 1 ميلليونعا جەتەدى», دەلىنگەن.
پرەزيدەنتىمىز ەلدەگى احۋالدى انىق كورىپ, دۇرىس ءمان بەرىپ وتىر. بۇعان ءبىر مىسال – تۋىپ-وسكەن زايسانداعى ءوزىم وقىعان, مارات قابانباەۆ, اسقار ەگەۋباەۆ, رۇستەم ەسداۋلەت سياقتى ۇلت ادەبيەتى مەن عىلىمىنا, ونەرىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان ساڭلاقتار ءبىلىم العان ۇلكەن قاراتال ورتا مەكتەبىنىڭ مۇشكىل جاعدايى. ءتۇپ تاعانى بىرنەشە جەردەن جارىلعان شاعىن اعاش مەكتەپ زاتى اعاش بولعاندىقتان دا قۇلاۋعا «ۇيالىپ» تۇر. وتىز جىل بۇرىن بولعان ءزىلزالادا قيراپ قالعان اۋىلعا قىسىلتاياڭدا ۋاقىتشا سالىنعان مەكتەپتە بۇگىنگى وقۋشىلار تارشىلىق كورىپ وتىر. ال شەكارالىق ايماقتاعى بۇل مەكتەپتىڭ وقۋشىلار سانى اتامەكەنىنە ورالعان قانداستاردىڭ بالالارىنىڭ ارقاسىندا جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەگە جاقىندا مەن وبلىس باسشىسى د.احمەتوۆتىڭ نازارىن اۋداردىم. ول كىسى جاڭا مەكتەپ سالۋعا اۋدانعا نۇسقاۋ بەردى. ەندى اۋىلداستارىممەن بىرگە ناتيجەسىن كۇتىپ جۇرگەن جايىمىز بار. بۇل ماسەلەدە پرەزيدەنتتىڭ ءوز جولداۋىندا «مەن 2025 جىلعا دەيىن كەمىندە 800 مەكتەپ سالۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. بۇگىن ونىڭ سانىن ءبىر مىڭعا جەتكىزۋدى مىندەتتەيمىن» دەگەن ءسوزى ەل ءۇمىتىن سەنىمگە جەتەلەگەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. سول مىڭ مەكتەپتىڭ ءبىرى رەتىندە مەن وقىعان مەكتەپ تە قايتادان سالىنىپ قالار دەگەن ءۇمىتىم بار.
سونىمەن قاتار جولداۋدا ەلىمىزدەگى زيالى قاۋىمعا ەرەكشە توقتالىپ, ولارعا ۇرپاقتى ۇلتتىق داستۇردە تاربيەلەۋدە ۇلكەن سالماق ارتقان. «حالقىمىز ءۇشىن زيالى قاۋىمنىڭ ورنى قاشاندا ەرەكشە. ۇلت تاعدىرى سىنعا تۇسكەن ساتتە كوزى اشىق ازاماتتار ءاردايىم كوش باستاعان. اداسقانعا ءجون سىلتەپ, جاستارعا باعىت-باعدار بەرگەن. ەل اعالارى ءبىر اۋىز سوزبەن تەنتەگىن تىيىپ, تەكتىسىن تورگە وزدىرعان. ءبىز قانىمىزعا سىڭگەن وسى قاسيەتتەن ايىرىلماۋىمىز كەرەك», دەي وتىرىپ, ۇلت زيالىلارىن بۇگىنگى عالامتور داۋىرىندەگى ەلىكتەگىش جاس بۋىننىڭ بويىنا ىزگىلىك, وتانشىلدىق, بىلىمگە ۇمتىلىس, ەڭبەكقورلىق, جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا ىنتىماق-بىرلىك سياقتى قاسيەتتەردى سىڭىرۋگە اتسالىسۋعا شاقىرىپ, مۇنىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن باسىپ ايتتى. ۇلت زيالىلارىنا بۇلاي ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى, سەنىم ارتۋى جولداۋدىڭ ءمانىن ارتتىرا ءتۇستى دەپ ەسەپتەيمىن.
«قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل سالادا ايتارلىقتاي ناتيجە بار. قازاق ءتىلى, شىن مانىندە, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, مادەنيەت پەن ءىس جۇرگىزۋدىڭ تىلىنە اينالۋدا. جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ كەلەدى. ...اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى», – دەي كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى: «بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋعا ءتيىس. بۇل وتانشىلدىقتىڭ باستى بەلگىسى دەۋگە بولادى. جاستارىمىز وزگە تىلدەردى, سونىڭ ىشىندە رەسمي ءتىل مارتەبەسىنە يە ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرسە, بۇدان ەش ۇتىلمايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە پاراساتتىلىقپەن قاراۋىمىز قاجەت. قوعامداعى بىرلىك پەن كەلىسىمدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك» دەپ, جىلدار بويى قالىپتاسقان ىنتىماقتى بۇلجىتپاۋعا شاقىردى. بۇل جەردە ورىس ءتىلىنىڭ تاريحي ميسسياسىن قۇرمەتتەۋگە ۇندەۋى ەكى ەل اراسىنداعى قالىپتاسقان دوستىق, كورشىلىك, ىنتىماقتىڭ بۇلجىماۋىن كوزدەگەن مامىلەگەرلىك قادام دەپ باعالاۋعا بولادى.
ال وسى ۇزىندىدەگى «بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋعا ءتيىس» دەگەن پىكىردىڭ استارىنداعى اسا تەرەڭ ماعىناعا بويلاپ قانا قويماي, سول ايتىلىپ وتىرعان ء«اربىر ازاماتتىڭ» ساناسىنا قۇيا بىلەتىن ءتيىمدى جاڭا ءادىس-امالدارىن تاۋىپ قولدانۋ كەرەك جانە ول ءۇشىن ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ كەيبىر ەكىۇشتى تۇستارىن تۇزەتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن نىعايتاتىن باپتار قوسۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. «جاس ءارى دارىندى مۇسىنشىلەر, سۋرەتشىلەر, تەاتر قىزمەتكەرلەرى, مۋزىكانتتار, قالامگەرلەر جاڭا جانر تۇرلەرىن يگەرىپ, ۇدايى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. سويتە تۇرا, ولار ەلەۋسىز قالىپ, مەتسەناتتاردىڭ كومەگىمەن عانا كۇن كورەدى. شىن مانىندە, قازاقستان مادەنيەتى سول جاس دارىنداردىڭ ارقاسىندا جاھاندىق دەڭگەيدە تانىلىپ جۇرگەن جوق پا؟! سوندىقتان ۇكىمەت ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ, جىل سوڭىنا دەيىن جاڭا مادەنيەتتى جانە ونىڭ دارىندى وكىلدەرىن دارىپتەۋگە باعىتتالعان ناقتى شارالار جوسپارىن ۇسىنۋعا ءتيىس. كرەاتيۆتى يندۋستريانى قولداۋ قورىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون», دەلىنگەن جولداۋدا. وتە ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلگەن.
بۇل جەردە پرەزيدەنت بۇرىن نازاردان تىس قالىپ كەلگەن ماسەلەلەردىڭ بەتىن اشىپ قانا قويماي, ونى دەرەۋ ىسكە اسىرۋ جانە قارجىلاندىرۋدى كوزدەيدى. دارىندى جاس تالانتتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە تالانتتى قالامگەرلەردىڭ ارا-تۇرا بۇيىرىپ قالاتىن كەزدەيسوق جۇلدەمەن نەمەسە تۇككە ارزىمايتىن قالاماقىلىق تابىسپەن كۇنەلتەتىنى وتىرىك ەمەس. ال شىعارماشىلىق جۇمىس ۇزبەي جان-جاقتى قولداۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت: «كرەاتيۆتى يندۋستريانى قولداۋ قورىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون» دەگەندە «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىمىزدىڭ بۇرناعى جىلى قابىلدانعان قوسىمشاسىندا ەنگىزىلگەن «شىعارماشىلىق قور قۇرۋ» تۋرالى بابى نەلىكتەن ورىندالماي وتىرعانى تۋرالى ويلادىم. شىندىعىندا, كوپ ايتىلىپ, اجەپتاۋىر باستالىپ كەلە جاتقان وسى ماڭىزدى ماسەلە الدەن سيىرقۇيىمشاققا اينالا باستاعان جوق پا؟!
بىلتىرعى جىلى مەملەكەت باسشىسى مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ جالاقىسىن ءوسىرىپ, جۇرت العىسىنا بولەنسە, بۇل جولعى جولداۋداعى «بەس باستاماسى» دا بىرقاتار سالاداعى ەڭبەككەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە قاتىستى بولعانى رەسپۋبليكا حالقىنا جاعىمدى اسەر ەتەدى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ىشىندە كىتاپحاناشىلار مەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ءوسىرۋ ماسەلەسى كوپتەن بەرى, ءتىپتى جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان كوكەيكەستى ماسەلە بولاتىن. سونىمەن قاتار زەينەتكەرلەر ءۇشىن دە ءتيىمدى جاڭالىق ەنگىزىلمەك ەكەن. زەينەتاقى قورىنا جينالعان قارجىعا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ دە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادام دەر ەدىم. قىسقاسى, جولداۋ – بۇگىنگى كۇنگە, قازىرگى زامانعا لايىق ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان, ءارى وسى كەزەڭدەگى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە جانە مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى بەدەلىن نىعايتا تۇسۋگە قىزمەت ەتەتىن ماڭىزدى قۇجات ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا جولداۋدا كوتەرىلگەن بۇگىنىمىز بەن كەلەشەگىمىز ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمدەردى قولداپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن ويداعىداي ىسكە اسۋىنا ات سالىسقانىمىز ءجون.
ۇلىقبەك ەسداۋلەت,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى
