ءتىلدىڭ جەگجاتتىققا دا تىكەلەي قاتىسى بار. ءماسەلەن, مىناداي وقيعا بولعان. تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ ءبىر جىگىتى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قىزىنا ءۇيلەنبەكشى بولادى. جىگىتتىڭ اتا-اناسى قازاقتىڭ بارلىق سالت-داستۇرىنە سايكەس سىرعاسىن تاعىپ, قۇدا ءتۇسىپ, كوكشەتاۋدا قىز ۇزاتۋ تويى وتەدى. توي اياقتالعان سوڭ تالدىقورعاننان كەلگەن باس قۇدا كوكشەتاۋلىقتارعا: «قۇدالار, بىزگە كەلىن بولاتىنداي قىز تاربيەلەگەندەرىڭىزگە راحمەت. مەن كەلىندى الىپ قايتامىن, بىراق ۇيلەنۋ تويىن جاسامايمىن. ويتكەنى, مەن ءوز ەلىمدە ءتىل جاناشىرى رەتىندە ابىرويعا بولەنگەن اداممىن. سىزدەردە قىز ۇزاتۋ تويى تەك ورىس تىلىندە ءوتتى. مەن توي جاساسام, قۇدالارىم ورىسشا سويلەپ تۇرسا ەلىمە نە دەيمىن. سوندىقتان وسىلاي شەشتىم» دەيدى. سودان قىز بەرۋشىلەر جاعى: «قۇدا, ءبىز جازدىق-جاڭىلدىق, بىزگە ءبىر اي ۋاقىت بەرىڭىز, قازاقشا ۇيرەنەيىك» دەپ ازەر كوندىرىپتى. مىنە, جەگجات اراسىندا قامشىلاۋ وسىلاي بولسا كەرەك. ءبىر ايدان كەيىن تالدىقورعاندا وتكەن ۇيلەنۋ تويىندا كوكشەتاۋلىقتار جاستارعا تىلەگىن قازاقشا ايتىپتى.
ءتىلدىڭ جەگجاتتىققا دا تىكەلەي قاتىسى بار. ءماسەلەن, مىناداي وقيعا بولعان. تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ ءبىر جىگىتى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قىزىنا ءۇيلەنبەكشى بولادى. جىگىتتىڭ اتا-اناسى قازاقتىڭ بارلىق سالت-داستۇرىنە سايكەس سىرعاسىن تاعىپ, قۇدا ءتۇسىپ, كوكشەتاۋدا قىز ۇزاتۋ تويى وتەدى. توي اياقتالعان سوڭ تالدىقورعاننان كەلگەن باس قۇدا كوكشەتاۋلىقتارعا: «قۇدالار, بىزگە كەلىن بولاتىنداي قىز تاربيەلەگەندەرىڭىزگە راحمەت. مەن كەلىندى الىپ قايتامىن, بىراق ۇيلەنۋ تويىن جاسامايمىن. ويتكەنى, مەن ءوز ەلىمدە ءتىل جاناشىرى رەتىندە ابىرويعا بولەنگەن اداممىن. سىزدەردە قىز ۇزاتۋ تويى تەك ورىس تىلىندە ءوتتى. مەن توي جاساسام, قۇدالارىم ورىسشا سويلەپ تۇرسا ەلىمە نە دەيمىن. سوندىقتان وسىلاي شەشتىم» دەيدى. سودان قىز بەرۋشىلەر جاعى: «قۇدا, ءبىز جازدىق-جاڭىلدىق, بىزگە ءبىر اي ۋاقىت بەرىڭىز, قازاقشا ۇيرەنەيىك» دەپ ازەر كوندىرىپتى. مىنە, جەگجات اراسىندا قامشىلاۋ وسىلاي بولسا كەرەك. ءبىر ايدان كەيىن تالدىقورعاندا وتكەن ۇيلەنۋ تويىندا كوكشەتاۋلىقتار جاستارعا تىلەگىن قازاقشا ايتىپتى.
«ءبىزدىڭ ءتىلىمىز مەملەكەتتىڭ بارلىق جۇيەسىندە قولدانۋ ءۇشىن, بارلىق جەردە كەرەك بولۋ ءۇشىن ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامشىلاۋىمىز كەرەك, ءوزىمىز سوعان اتسالىسۋىمىز كەرەك», دەدى ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا. بۇل ءسوزدى تىكەلەي ءاربىر قازاققا, ءاربىر قازاقستاندىققا, اسىرەسە, مەملەكەت ساياساتىن ءجۇرگىزىپ وتىرعان ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە قاراتىلىپ ايتىلعان ءسوز دەپ ۇعىنامىن. ويتكەنى, ەلباسى 2006 جىلعى جولداۋىندا ايتقان «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن ءسوزى ءالى دە بولسا كەيبىر قازاقتاردىڭ ساناسىن وياتا قويعان جوق. «قامشىلاۋ» دەگەن ءسوز جاسىڭ نەشەدە بولسا دا, كاسىبىڭ نە بولسا دا ماڭگىلىك ەل بولۋعا ۇمتىلعان تۋعان ەلىڭنىڭ باستى ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن وتكەنگە سالاۋات ايتىپ, اركىم وسى تىلدە سويلەۋ ءۇشىن جانىن قيناپ, ۋاقىتىن اياماۋى كەرەك. تىلگە بايلانىستى بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان سوزدەردىڭ بۇگىنگى ءتۇپ قازىعى – جولداۋدا ايتىلعان ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ ۇلكەن ءبىر ارقاۋى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزبەن تىكەلەي ساباقتاس ەكەندىگىن جاقسىلاپ ۇعىنۋ.
انا ءتىلىن ۇيرەنۋ الىمساقتان بەرگى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءماڭگىلىك, تاۋەلسىز ەل بولۋ جولىندا توككەن قانىنان, قيعان جانىنان قيىن ەمەس. تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە بەلگىلى ءبىر تىلدىك ورتا قالىپتاستى, وقۋ قۇرالدارى جەتكىلىكتى, ەلەكتروندىق باعدارلامالار بارشىلىق. ءماڭگىلىك ەل يدەياسىن جۇزەگە اسىراتىن ارىندى دا, اقىلدى ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. قازاق مەكتەپتەرى كوبەيۋدە, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق بولىمدەرى اشىلعان. جەتپەيتىنى – كەيبىر قانداستارىمىزدىڭ ءوز انا ءتىلىن كۇندەلىكتى قاجەتتىلىككە اينالدىرماي, انا ءتىلى دەگەندە ارلانباي نەمكەتتىلىك تانىتۋى. الدىنا ماقسات قويىپ, «مەن قالايدا انا ءتىلىمدى ۇيرەنەمىن» دەپ, كۇنىنە جۇيەلى تۇردە دايىندالسا, ونداي ادامعا بارلىق جاعداي بار. ەگەر اتا-اجەسى بولسا, نەمەرەسى ءۇشىن, اكە-شەشەسى بولسا بالاسى ءۇشىن, جاس بولسا, تۋعان ەلى ءۇشىن انا ءتىلىن ۇيرەنۋى كەرەك. ۇيرەنگەندە ەلباسىمىز ايتقان ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ قاجەتىنە جارايمىن دەپ سانا جەتەگىمەن دە, ءجۇرەك قالاۋىمەن دە ۇيرەنۋى قاجەت-اق.
قازاق ءتىلى بۇل ءتىلدى مەڭگەرمەگەندەر جاڭساق ويلايتىنداي كەدەي, تەك قاراپايىم تۇرمىستىڭ عانا ءتىلى ەمەس, قازاق ءتىلى – سان عاسىرلار بويى ۇلى دالانىڭ قارىم-قاتىناس قۇرالى بولعان, سوناۋ كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن باي اۋىز ادەبيەتى, شالقار جازبا ادەبيەتى, مادەنيەت پەن عىلىم, فيلوسوفيا جاسالعان بايىرعى دا جاسامپاز, الۋان رەڭكتى, الۋان بوياۋلى بەدەرلى دە بەينەلى ءتىل. دانىشپان ابايدىڭ, كوسەم ءاليحان مەن احمەتتىڭ, كەمەڭگەر مۇحتاردىڭ, ايبىندى باۋىرجاننىڭ, سىرشىل قاسىم مەن مۇقاعاليدىڭ ءتىلى. وسى تىلمەن اتا-بابالارىمىز ۇلان-عايىر ەلدى عاسىرلار بويى باسقارعان. بيلەرىمىز وسى تىلدە ءۋاج ايتىپ, حاندارىمىز وسى تىلدە پارمەن جاساپ, باتىرلارىمىز وسى تىلدە ۇران كوتەرگەن. اجەلەرىمىز تۇتاس اۋلەت تاربيەلەپ, انالارىمىز بەسىك تەربەتكەن, جاستارىمىز سىر الىسقان. «تاۋەلسىزدىك» دەگەن ءتاتتى ءسوزدى, «ەگەمەندىك» دەگەن ەلجىرەتكەن لەبىزدى ءوزىڭنىڭ انا تىلىڭدە ەستىگەنگە, ايتقانعا نە جەتسىن! انا تىلىندە سويلەۋ ۇلت رەتىندەگى رۋحاني تاۋەلسىزدىگىڭ. ادام بالاسى ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلىسى – رۋحاني تاۋەلسىزدىك. رۋحاني تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ باستى ايعاعى – انا ءتىلىمىز. قازاق حالقىنا اللا تاعالا بەلگىلەپ بەرگەن بۇگىنگى ءتىلمەن ايتساق, برەندى ونىڭ باي دا بەينەلى اۋىز ادەبيەتى. ەلباسى تاپسىرماسىمەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورگەن اۋىز ادەبيەتىمىزدىڭ قورى جيناقتالعان ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» ءتىلىمىزدىڭ اسا قۋاتتى ەكەندىگىن پاش ەتپەي مە؟!
تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىر ايتقان, تەرمە توككەن حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ءتالىمى وسى جىر مەن تەرمەنىڭ ىشىندە ورىلگەن. تىڭداپ وتىرىپ, وي قورىتىپ قارسىلاسىنىڭ تابان استىنان ايتقان سۇراعىنا ولەڭمەن ءۋاج قايتاراتىن ايتىستى قايدا قويارسىڭ؟! حالقىنىڭ ويىن بيلىككە قارا ولەڭمەن جەتكىزگەن قانشاما ايتىسكەر اقىندار وتكەن قازاقتا. قۇدايعا مىڭ قايتارا شۇكىر, كەزىندە سولاقاي ساياسات توقتاتقان ايتىس, تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن قايتا شارىقتادى. جاقىندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وتكىزىلگەن ايتىستا اينۇر تۇرسىنباەۆا مەن بالعىنبەك يماشەۆتىڭ جۇمباقتاسا ءسوز سايىسقانىن كوردىك. اينۇر قازاقستانداعى ءۇش ءتىلدىڭ جاعدايىن, ءۇش كويلەگىنە تەڭەپ: «ءبىر كويلەگىم بار قىمبات, شەتەلگە شىققاندا كيەمىن, ءبىر كويلەگىم بار, جينالىستار مەن كەلەلى كەڭەستەردە كيەتىن, ءبىر كويلەگىم بار, ۇيدە عانا كيەمىن», دەدى. مىنە, قازاقتىڭ اقىن قىزى, بيلىكتە جۇرگەن اعا-اپكەلەرىنە, زامانداستارىنا وسىلايشا وي تاستادى, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءالى دە دىتتەگەن جەرگە جەتە الماي جاتقانىن تاماشا ايتا ءبىلدى. مىنە, ءتىلىمىزدىڭ قۇدىرەتى, تەرەڭدىگى.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا دا مەملەكەتتىڭ بارلىق جۇيەسىندە قازاق ءتىلى قولدانىلۋى ءۇشىن ءبارىمىزدى اتسالىسۋعا شاقىرعانى – قازاق ءتىلىن بارلىق جينالىستاردا, كەڭەستەردە كۇندەلىكتى حالىققا قىزمەتتە ەندىرۋ كەرەك دەگەنى. جولداۋدا ايتقان سوڭعى ءۇش جىلدا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا ون ميلليارد تەڭگە جۇمسالسا, سونىڭ ءبىرازى ىلەسپە اۋدارما قۇرالدارىن ساتىپ الۋعا ارنالدى. كەزىندە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قاۋلىسىمەن قاراجات جۇمسالىپ الىنعان وسى قۇرالدار قازىردە قولدانىلماي قاڭتارىلىپ تۇر. ال بيلىكتەگىلەردىڭ دەنى قازاقتار. ءار جينالىستا ءارى كەتكەندە ءبىر قىزمەتكەر 10-15 مينۋت سويلەيدى ەكەن. ەندى وسى 10-15 مينۋتتا, نەگىزىنەن العاندا, بارى-جوعى 200-300 ءسوز قولدانىلادى. بۇل سوزدەر – كۇندەلىكتى قىزمەتىندە قولدانىلاتىن سوزدەر. مىنە, وسى سوزدەردى جانىڭدى قيناپ, ءوزىڭدى-ءوزىڭ قامشىلاپ ۇيرەنىپ ال, جاتتاپ ال, جادىڭدا ساقتا, قولدان دەپ وتىر ەلباسى. ءتىپتى باسقانى بىلاي قويعاندا, «سالەم – ءسوزدىڭ اناسى» دەيدى قازاق. كوپتەگەن كەڭسەلەردە دەنى قازاق بولا تۇرا تۇرىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرىمەن ءبىرى قازاقشا امانداسۋعا دا ق ۇلىقتارى جوق. امانداسۋدى بىلمەيدى ەمەس, بىلەدى, ورىس تىلىندە امانداسسام, مادەنيەتتىرەكپىن, بىلىمدىرەكپىن دەپ ويلايتىن بولۋلارى كەرەك.
بيلىكتىڭ بيىگىنە شىعىپ الىپ, ءوزىن قىزمەتكە جالداپ وتىرعان حالقىمەن انا تىلىندە سويلەسە المايدى. مىنە, وسىنداي جاڭساق ويلاپ, قاتە پايىمداپ جۇرگەندەر وزدەرىن ءدال وسى جەردە قامشىلاۋى كەرەك. ەلباسىنىڭ جارلىعى بويىنشا بۇكىل قازاقستانداعى بيلىك جۇيەسى 2006-2010 جىلدار ارالىعىندا ىسقاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە تولىق كوشكەنىن بىلەمىز. وكىنىشكە قاراي, قازىر ءجۇز پايىز ىسقاعازدارى قازاق تىلىندە دەپ جۇرگەن بوياما اقپارات اۋدارماشىلاردىڭ ەڭبەگى. قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ورىس تىلىندە جازىپ, قاجەت بولعاندا عانا قازاق تىلىنە اۋدارتادى. ال كەز كەلگەن مەكەمەدەگى ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن كۇندەلىكتى اعىمداعى قۇجاتتار ءتىپتى, اۋدارىلماي, تەك ورىس تىلىندە قالادى. ءسويتىپ, قازاق ەلىندە تۇپنۇسقا قۇجاتتىڭ ءتىلى, جۇمىس ءتىلى ورىس ءتىلى بولىپ قالعان. پارلامەنتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى م.اشىمباەۆ, دەپۋتاتتار ق.سۇلتانوۆ, ز.باليەۆا حالىقارالىق قاتىناستار قۇجاتتارىن ازىرلەۋ جونىندە زاڭ جوباسىن دايىنداپ, تالقىلاۋعا ۇسىنعان. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ دايىندالۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمنىڭ وزگە مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا كەلىسىمشارتتارىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭداردى قابىلداعاندا, قازاق تىلىندەگى ماتىندە قاتەلەر جىبەرىلۋىنە بايلانىستى 8-9 ءمارتە نوتا جىبەرىلگەن. وسىنداي كەمشىلىكتەر كەلەشەكتە ورىن الماس ءۇشىن وسى زاڭ دايىندالدى.
حالىق دانالىعىندا «ەر ءجىگىت ءجۇرەگىن حالقىنا بەرەدى, جانىن اللاعا بەرەدى, نامىسىن ەشكىمگە بەرمەيدى» دەلىنەدى. ءوز ەلىمىزدە كوشە تولى قاتە جازۋدى كورىپ, نامىستانباۋ ءبىزدىڭ ءالى دە سالعىرتتىعىمىزدان شىعار. ءاربىر قازاق سالعىرتتىققا سالىنباي, نەمكەتتىلىككە بوي الدىرماي قازاقشاسى جوق نەمەسە قاتە جازىلعان جارناما كورسە, ول مەكەمەگە كىرىپ ءبىر-ەكى رەت ەسكەرتىپ, تىڭداماسا ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ 19-21-باپتارىن بۇزدى دەپ پروكۋراتۋراعا, بولماسا سوتقا شاعىمدانۋى قاجەت. داستارقان باسىندا, كوشەدە كىجىنگەنشە, ءوزىڭ اتقارار ءىستى وزگەگە ىسىرا سالعانشا ىسكە كوشۋ قاجەت. ەلباسى قامشىلاۋ دەپ وسىنى ايتىپ وتىر.
«التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەيدى دانا حالىق. سول التاۋدىڭ ءبىرىنشىسى – ادامنىڭ جەكە باسى, ەكىنشىسى – وتباسى, ءۇشىنشىسى – تۋىستارى, ءتورتىنشىسى – جەگجات-جۇراعاتى, بەسىنشىسى – اۋىلى, ۇجىمى, التىنشىسى – وتانى. وسىدان بارىپ «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەيدى. ادام, ءبىرىنشى, جاقسىلىقتى, وتانسۇيگىشتىكتى ءوزىنىڭ جەكە باسىنا جاساۋ كەرەك, جەكە باسقا كەلسەك, ءاربىر قازاقستاندىق قازاق تىلىندە امانداسۋى كەرەك. ەكىنشىسى, ءاربىر قازاق ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن قازاق تىلىندە قاتەسىز جازۋى كەرەك. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعاندا ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن باۋىرجان مومىش ۇلى دەپ جازعان, باتىر باۋكەڭ بىزگە ۇلگى بولۋى كەرەك. بۇل جونىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق زيالىلارى ەلباسىعا حات جازدى. ەلباسى 1996 جىلى 2 ساۋىردە № 2923 ارنايى جارلىق شىعاردى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وسى جارلىق قۇزىرلى مەكەمەلەر تاراپىنان ناسيحاتتالمايدى. ناسيحاتتالماق تۇگىلى وزدەرى دە وسى جارلىقتى قاپەرىنە المايدى. قاي قازاق قاي زاماندا ۇلىن -ەۆيچ, قىزىن -ەۆنا دەپ شاقىرۋشى ەدى. پالەنشەنىڭ ۇلى, تۇگەنشەنىڭ قىزى دەيدى. ال اتا-اناسى بارىپ قازاق تىلىندە مەنىڭ بالامنىڭ اتى تىلەكقابىل دەپ, اۋىزشا ايتادى, ال حال اكتىلەر تىركەۋ بولىمىندەگى قىزمەتكەر ونى تەلەكابەل دەپ جازىپ بەرگەن. ەندى وسىنى وزگەرتۋ ءۇشىن قازىرگى نورماتيۆتىك قۇجاتقا سايكەس اكەسىنىڭ, شەشەسىنىڭ, ءوزىنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن اكەلۋى كەرەك. نە ءۇشىن؟ بۇگىنگى كۇنى 85 پايىزى قاتە جازىلعان اتى-جونىمەن جۇرگەن حالىق نەگە ساندالۋى كەرەك؟ اتا-اناسى قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپياسىمەن دۇرىس ايتتى, ال ەندى قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن, ورفوگرافياسىن بۇزعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قاتەلىگى ءۇشىن نەگە اتا-انا اۋرەگە ءتۇسۋى كەرەك؟! بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە. مام, بعم, ادىلەت مينيسترلىگى بىرلەسىپ قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا, ورفوگرافياسىنا قايشى جازىلعان ادامداردىڭ اتى-ءجونىن قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەس دۇرىستاپ جازىپ بەرۋ تۋرالى نورماتيۆتىك قۇجات قابىلداۋى كەرەك. بۇل ماسەلە دە ونداعان جىلداردىڭ بىرنەشە القالى جيىندارىندا كوتەرىلىپ, ناتيجەلى قۇجاتقا قول جەتكىزبەي كەلەدى.
جەكە باسقا قاتىستى تاعى ءبىر نارسە. اركىم بانكومات ارقىلى تەرمينالدان اقشا الۋ ءۇشىن سونداعى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋىن تاڭدايدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ تيەسىلى اقشاسىن قازاق تىلىندە الاتىندار از. باسىم كوپشىلىگى ورىسشا نۇسقاسىن تاڭدايدى. بۇل ارادا قازاققا ۇلتجاندىلىق كەرەك, بۇل ارادا عانا ەمەس-اۋ, دۇكەندە دە, بازاردا دا, شاشتارازدا دا, قايدا بارساڭ سول جەردىڭ بارىندە ءوز ءتىلىن تالاپ ەتەتىن ناعىز ازاماتتىق ۇلتجاندىلىق قاجەت. ۇلتجاندىلىق جەتىسپەگەندىكتەن دە بىزگە كوپتەگەن قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا ۇلتتىق, ازاماتتىق قۇقىعىمىزدى بۇزىپ, انا تىلىمىزدە ەمەس, باسقا تىلدە قىزمەت كورسەتەدى. ەگەر وسىنى تالاپ ەتسە, اياعىندا سول ادامنىڭ ءوز انا ءتىلىن تالاپ ەتۋىن الدەبىر وعاش قىلىقتاي قابىلدايدى. بۇل قوعامنىڭ قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ بولماي جاتقاندىعىن ايعاقتايدى. ءاربىر وتباسىندا كەز كەلگەن قازاق وتباسىنىڭ ءتىلى, قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك. قازاق ءۇشىن قازاق ءتىلى بىرىنشىدەن انا ءتىلى, ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل. اناسىن سىيلاپ وتكەن حالىققا بۇدان ارتىق قانداي قامشىلاۋ كەرەك. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) حاديسىندە: «ەي, پەندەم, مەن سەنىڭ ارقايسىڭا وزىڭە لايىق ءتۇر بەردىم, ءتىل بەردىم, ءدىل بەردىم, ءدىن بەردىم», – دەيدى. سوناۋ حح عاسىردىڭ باسىندا الاش اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ: «بولعاندا اتام قازاق, انام قازاق, مەن نەگە قازاقتىقتان ساقتانامىن!» دەپتى. ءيا, قازاق بولىپ جاراتىلعان سوڭ, سول جاراتىلىسىڭدى ساقتاۋ مىندەتىڭ, ءوزىڭنىڭ شىنايى تابيعاتىڭدى ساقتاماي ۇلتتىڭ ۇلانى بولام دەۋ تۇسىنبەستىك.
ءار قازاق تەك ءوز وتباسىندا قازاق ءتىلىنىڭ سالتانات قۇرعانىنا قاناعاتتانباي, اعايىنىنىڭ, اۋلەتىنىڭ بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرۋىنە ىقپال ەتۋ كەرەك. كەڭەستىك داۋىردەن بەرى قازاق مەكتەبىندە جەتكىلىكتى ءبىلىم بەرىلمەيدى دەگەن جاڭساق پىكىردەن بۇگىن ارىلۋىمىز كەرەك. ءماسەلەن, استانا قالاسىن الايىق. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, قالالىق وليمپيادالاردان جانە عىلىمي جوبالاردان قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن «زەردە», دارىندى قىز بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەيى, دارىندى ۇل بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەيى, №38, №50 مەكتەپ-ليتسەيلەر ۇنەمى العاشقى ورىنداردى بەرمەيدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە دە ورىستىلدى مەكتەپتەرگە قاراعاندا, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كورسەتكىشى جوعارى. 2012-2013 جىلعى وقۋ جىلىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىعى 72 «التىن بەلگى» يەگەرىنىڭ 45-ءىن قازاق مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى يەمدەنىپتى, مىنە, وسىدان سوڭ قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىلىمى تومەن دەگەن جالعان قاۋەسەتتى كىمدەردىڭ تاراتاتىنىنا تاڭعالاسىڭ. كوپتەگەن اتا-انالار وزدەرى قازاق ءتىلىندە ءسويلەمەگەندىكتەن دە بالالارىنا ۇلتتىق تاربيە بەرە المايتىندىقتارىن ۇعىنبايدى. ءتىلسىز ۇلتتىق ءتاربيە بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءتىل بار جەردە عانا تاربيە دە, ءداستۇر دە بولماق.
تورتىنشىدەن, ءتىلدىڭ جەگجاتتىققا دا تىكەلەي قاتىسى بار. ءماسەلەن, مىناداي وقيعا بولعان. تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ ءبىر جىگىتى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قىزىنا ءۇيلەنبەكشى بولادى. جىگىتتىڭ اتا-اناسى قازاقتىڭ بارلىق سالت-داستۇرىنە سايكەس سىرعاسىن تاعىپ, قۇدا ءتۇسىپ, كوكشەتاۋدا قىز ۇزاتۋ تويى وتەدى. توي اياقتالعان سوڭ تالدىقورعاننان كەلگەن باس قۇدا كوكشەتاۋلىقتارعا: «قۇدالار, بىزگە كەلىن بولاتىنداي قىز تاربيەلەگەندەرىڭىزگە راحمەت. مەن كەلىندى الىپ قايتامىن, بىراق ۇيلەنۋ تويىن جاسامايمىن. ويتكەنى, مەن ءوز ەلىمدە ءتىل جاناشىرى رەتىندە ابىرويعا بولەنگەن اداممىن. سىزدەردە قىز ۇزاتۋ تويى تەك ورىس تىلىندە ءوتتى. مەن توي جاساسام, قۇدالارىم ورىسشا سويلەپ تۇرسا ەلىمە نە دەيمىن. سوندىقتان وسىلاي شەشتىم» دەيدى. سودان قىز بەرۋشىلەر جاعى: «قۇدا, ءبىز جازدىق-جاڭىلدىق, بىزگە ءبىر اي ۋاقىت بەرىڭىز, قازاقشا ۇيرەنەيىك» دەپ ازەر كوندىرىپتى. مىنە, جەگجات اراسىندا قامشىلاۋ وسىلاي بولسا كەرەك. ءبىر ايدان كەيىن تالدىقورعاندا وتكەن ۇيلەنۋ تويىندا كوكشەتاۋلىقتار جاستارعا تىلەگىن قازاقشا ايتىپتى.
قازاقشا سويلەۋ ءۇشىن قازاقشا ويلاۋ كەرەك. ويلاۋ ءۇشىن قازاقشا ءان-كۇي, تەرمە, جىر تىڭداپ, كينو كورىپ, كىتاپ وقۋ كەرەك. جالپى, ءتىل ءۇيرەنۋدە بالاباقشادان دا, مەكتەپتەن دە وتباسىنىڭ ءرولى زور. اتا-اناسى ۇيرەتپەگەن ءتىلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇيرەتۋى قيىنداۋ. سوندىقتان, قازىرگى اتا-انالار جاڭساق باسىپ, ءوز بالالارىنا وزدەرى ۇيرەتە الماعان ءتىلدى بالاباقشا, مەكتەپ, رەپەتيتور ارقىلى ۇيرەتپەكشى بولىپ, اۋرەگە ءتۇسىپ ءجۇر. وتباسىندا ءوز حالقىنىڭ ابزال قاسيەتتەرىن, اسىل داستۇرلەرىن ۇيرەنبەگەن ۇل مەن قىزدىڭ ەرتەڭ وتباسى قۇرارىن, بىرەۋىنىڭ وتاعاسى, اكە بولارىن, بىرەۋىنىڭ كەلىن, انا بولارىن كوپ اتا-انالار ويلامايتىن سياقتى. ەگەر قازاقستاندا تۇرىپ, قازاق ءتىلىن بىلمەسە, كۇنى ەرتەڭ قازاق ءتىلى بۇكىل ەل اۋقىمىندا سالتانات قۇرعاندا ولار قوعامنان قالاي لايىقتى ورنىن تاپپاق, ولاردان ونگەن بالالار قالايشا ۇلتتىق تاربيە الىپ شىقپاق, وسىنى ءدال قازىر, بۇگىن ويلانعان ءجون.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءتىلدىڭ جىرىن ايتا-ايتا, بالكىم, ول كەيبىرەۋلەردى جالىقتىرعان دا بولار. باز ءبىر قازاقتار ورىسشا سويلەۋدى ابدەن ادەتكە اينالدىرعاندارى سونداي, انا تىلىندە سويلەمەۋدىڭ ۇيات ەكەنىن دە, نامىس ەكەنىن دە, سىرت كوزگە وعاش ەكەنىن دە تۇسىنبەيدى. بىلە بىلسەك, انا تىلىندە سويلەمەۋ – ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وزگەلەردىڭ ءبىزدى قۇرمەتتەمەۋىنە اكەلەدى. بۇل ءورىستىلدى سايتتاردا بۇگىننىڭ وزىندە جازىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇياتتىڭ ۇلكەنى – ءوزىڭنىڭ حالقىڭنان ۇيالۋ. وزدەرى ورىسشا وقىعان, تاربيەلەنگەن قانداستارىمىز ەڭ الدىمەن تۋعان حالقىنان ۇيالسا, سونىڭ باستى بەلگىسى ءوزىنىڭ ۇرپاعىن انا تىلىندە وقىتۋ بولماق. ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان ماڭگىلىك ەل مۇراتىنا جەتۋىمىز ءۇشىن الدىمەن قازاق بولعانىمىز ابزال. ويتكەنى, ماڭگىلىك مۇراتقا باسقا ەلدىڭ تىلىمەن, وزگە جۇرتتىڭ داستۇرىمەن قالاي جەتپەكپىز, بارشامىز ويلاناتىن ساۋال.
ەلباسىمىز ءوز جولداۋىندا: «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى!» دەدى. ءيا, قازاقتىڭ قازاق بولىپ جاساماعى, قازاق ەلىنىڭ بولاشاققا نىق قادام باسىپ, سەنىمدى سەرپىنمەن ىلگەرىلەۋى – تەك ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋمەن عانا بايلانىستى ەمەس, مەملەكەتىمىزدىڭ وركەنيەت بيىگىنە جەتۋى ونىڭ رۋحاني ورىستەۋىمەن دە تىكەلەي ساباقتاس دەيتىن بولساق, وندا وسى باياندى كوشتە قازاق ءتىلىنىڭ الار ماڭىزى ايرىقشا, ورنى الابوتەن.
ورازكۇل اسانعازى,
پارلامەنت
ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
