ماسەلەنى ارىدەن باستاساق, 2019 جىلى بانك سەكتورىنىڭ اكتيۆتەر ساپاسىن باعالاۋ (AssetQualityReview – AQR) پروتسەسى جۇرتشىلىقتىڭ كوز الدىندا ءوتتى. بانكتەردىڭ پروبلەمالى اكتيۆتەرىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كرەديتتىك امنيستيا جاريالاندى. AQR ناتيجەلەرى بويىنشا, تاۋەكەل ايماعىندا بولعان بانكتەر ءبىر-بىرىنە جۇتىلماي-اق شىقتى. بۇل جاعداي قارجى سەكتورىنىڭ 2008-2018 جىلدارداعى داعدارىستان ەس جيىپ قالعانىن, مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتتى. الايدا ۇلتتىق بانك جەكەشەلەنبەي تۇرىپ, بانكتەر مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان شىعا المايدى. ساراپشىلار دا توقتامدى پىكىر ايتۋعا اسىقپاي وتىر. قارجىگەر ەرلان يبراگيمنىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, مۇنىڭ ناتيجەسىن ەرتەرەك سەزۋ ءۇشىن ءبىراز ماسەلەنى قايتا قۇرىلىمداۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى – ۇلتتىق بانكتى جەكەشەلەندىرۋ. «ۇلتتىق بانك نەگىزگى قىزمەتىنەن اۋىتقىپ, ۇلتتىق قور, ۇكىمەت جانە ەدب اراسىنداعى وپەراتور قىزمەتىمەن شەكتەلىپ قالعان, ەگەر ول دەربەس شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىگى بولسا, بانكتەر اسىراندى ءھام ەركەتوتاي بالانىڭ كۇيىنە تۇسپەس ەدى» دەيدى ول.
قارجى سەكتورىندا حالىقتىڭ ەمەس, ۇكىمەتتىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋ كوزقاراسى باسىم. بۇل كوزقاراس ءالسىز بانكتەردى ميكروقارجىلىق ۇيىمدارعا, ال ازۋلى ميكروقارجى ۇيىمدارىن دەربەس بانككە اينالۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ كەلگەنى بەلگىلى بولا باستادى.
«ۇلتتىق بانك جەكەشەلەنبەي تۇرىپ, بانكتەر مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان شىعا المايدى. امەريكانىڭ, انگليانىڭ ورتالىق بانكتەرى جەكەمەنشىكتىڭ قولىندا. ال ءبىزدىڭ ەلدە ۇلتتىق بانك – مەملەكەتتىڭ قۇزىرىندا. ۇلتتىق بانك جەكەنىڭ قولىنا وتپەسە, قارجى ينستيتۋتتارىن مەملەكەتتەن ءبولۋ مەرزىمى دە سوزىلا بەرەدى. ال بارلىق سالادا, سونىڭ ىشىندە بانك سەكتورىندا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بولسا, بانكتەردىڭ دەربەس شەشىم قابىلداۋ ماسەلەسى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلا بەرەدى» دەدى ە.يبراگيم.
ەستەرىڭىزدە بولسا, مەملەكەتتىڭ بانكتەرگە كومەكتى توقتاتاتىنى تۋرالى ماسەلە وسىعان دەيىن دە بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن. 2008-2009 جىلدارداعى قارجى داعدارىسى كەزىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە مەملەكەت بىرنەشە ملرد دوللار شاماسىندا كومەك كورسەتكەن. ءتىپتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەكەمەنشىك بانكتەرگە مەملەكەت اقشاسىن بەرۋدى ءتيىمسىز دەپ اتاپ ءوتىپ, بۇل تاجىريبەنى توقتاتۋ كەرەگىن اشىق ايتقان. ءجون-اق. بۇگىنگە دەيىن بانكتەردى «تىعىرىقتان شىعارۋ» ءۇشىن بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى ءبولىندى. وسىدان كەلىپ «بانكتەر مەملەكەتتىڭ بولگەن قارجىسىن قاشان قايتارادى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بۇل – تالاي ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە. «ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ قولىندا بانكتەرگە مەملەكەت بولگەن ونداعان ملرد دوللاردى قايتارۋ مەرزىمىنىڭ كەستەسى بار ما؟» دەگەن ساۋالدى الماتىدا وتكەن قارجى ءسامميتى كەزىندە تاڭداۋدى تورتتىكتىڭ قاتارىندا بولعان بانكتىڭ, سول جيىنعا قاتىسقان مينيسترلىكتىڭ وكىلدەرىنە قويعانبىز. بانك وكىلدەرى مەملەكەتتىڭ كومەك رەتىندە بولگەن قارجىسىنىڭ كوپ بولىگىن ينفلياتسيا جەپ قويعانىن ايتسا, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ مينيسترلەرى بۇل ساۋالدى ۇلتتىق بانك پەن قارجى مينيسترلىگى وكىلدەرىنە قويۋ قاجەتتىگىن جۇقالاپ جەتكىزگەن.
قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاەۆ «مەملەكەت 2009 جىلى بانك سەكتورىنا اكتسيونەر رەتىندە كىرگەندىكتەن بولىنگەن قارجىنى قايتارۋ ماسەلەسى تۋرالى ءسوز بولماۋى مۇمكىن, بىراق قانداي دا ءبىر داعدارىس جاعدايلارىن بانكتەرمەن بىرگە كوتەرۋگە دايىن بولعان» دەگەن پىكىردە. دەمەك بانكتەرگە قارجى بولگەندە قارىز دەپ ەمەس, بولىنگەن قارجىنىڭ تاۋەكەلىن بىرىگىپ كوتەرۋ تۋرالى ءسوز بولعان. مەملەكەت بولگەن قارجىنىڭ سۇراۋى مەن سالماعى بارىن ەكى تاراپ تا بىلگەن. ۇكىمەتتىڭ بانك كاپيتالىنا اكتسيونەر بولىپ كىرۋىنە 2007-2008 جىلدارداعى الەمدىك قارجى داعدارىسى مەن يپوتەكالىق وبليگاتسيالار داعدارىسى سەبەپ بولعان. الەمدىك قارجى داعدارىسى قوس وكپەدەن قىسىپ تۇرعاندا, قازاقستاننىڭ بۇل پروتسەستەن تىسقارى قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قارجى, اسىرەسە, يپوتەكالىق وبليگاتسيالار داعدارىسىنىڭ ءبىزدىڭ قارجى جۇيەسىن سولقىلداتىپ كەتكەنى 2000 جىلدارداعى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى جاعدايدان بەلگىلى. سول جىلدارى بانكتەر نەسيە بەرە بەرگەنىن, ال سالىمشىلار الا بەرگەنىن ەل ۇمىتا قويعان جوق.
2009 جىلى ۇكىمەت جۇيە قۇراۋشى دەپ تانىلعان ءىرى بانكتەردىڭ كاپيتالىنا اكتسيونەر رەتىندە كىرىپ, ولاردى جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالدى. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق بانككە, ۇكىمەتكە بانك سەكتورىنىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداۋدى تاپسىردى, ناتيجەسىندە ارنايى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ تۋرالى باعدارلاما قابىلداندى. بۇل رەتتە ۇكىمەت بانك سەكتورىنداعى تاۋەكەلگە جول بەرمەۋ ءۇشىن بانك اكتسيونەرلەرىمەن بىرگە كاپيتالداندىرۋعا قاتىستى, وسى تەتىك ارقىلى بانكتەردى, ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى مىندەتتەدى, ونىڭ تاۋەكەلىن دە بىرگە كوتەرۋگە شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىمنىڭ الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا تاۋەكەلى جوعارى شەشىم بولعانىن تاۋەلسىز ساراپشىلار دا مويىندايدى.
قارجى ساراپشىسى ا.ولجاەۆ ايتىپ وتكەندەي, سالىمشىلاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ دەپوزيتتەرى مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا قارجىلاندىرىلعان تاڭداۋلى 4 بانكتە ساقتالدى. بۇل بانكتەردى ساقتاپ قالدى جانە سول ارقىلى ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى توقتاتپاۋعا مۇمكىندىك بەردى, سالىمشىلاردىڭ دەپوزيتتەرى دە ساقتالدى. بۇل داعدارىس جىلدارىندا ەكونوميكانى قولمەن باسقارۋ يدەولوگياسى شەڭبەرىندە جۇزەگە استى. «قازىر 2009 جىلى قابىلدانعان باعدارلامادا ايتىلعان نەگىزگى باعىتتار ورىندالدى. باعالاۋ (AssetQualityReview – AQR) پروتسەسى جەكەلەگەن بانكتەردىڭ تاۋەكەل دەڭگەيى قانداي ەكەنىن الدىن الا ءبىلىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى پروتسەستىڭ ناتيجەسىندە بانكتەر ءبىر-بىرىنە قوسىلدى نەمەسە جابىلدى. باسقاشا ايتقاندا, قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقان بانكتەر ساۋىقتى, قولمەن باسقارىلاتىن شەڭبەردەن شىعىپ, دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەرىلدى», دەيدى ا.ولجاەۆ.
دەگەنمەن ساراپشىلار اراسىندا ۇكىمەتتىڭ بانكتەردى قۇتقارىپ قالۋ شەشىمدەرىن قۇپ كورمەيتىندەر بارشىلىق. وسى پىكىردى جاقتايتىندار «بانكتەردى قولدان قورەكتەندىرمەي-اق, مەملەكەت «شوك» تەراپياسى جاعدايىنا ءتۇسىرىپ, ەستەن تاندىرا وتىرىپ, تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى وزدەرى تابۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك ەدى» دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرەدى. مۇنداي ۇسىنىستار ايتۋعا عانا وڭاي ەكەنىن العا تارتقان ا.ولجاەۆ 2009 جىلدارى الەمدىك داعدارىس قوس وكپەدەن قىسىپ تۇرعان كەزدە جان-جاقتى زەردەلەنبەي قابىلدانعان شەشىم ەكونوميكانى كۇيرەتىپ, الەۋمەتتىڭ جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەتىن ەدى, دەيدى. «سول ساتتە بانكتەرگە كومەكتەسپەسە, جاعدايدىڭ نەگە اپارىپ سوعارىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى ەدى. كۇيرەگەن بانكتىڭ سوڭىنان سالىمىن جوقتاپ, الەۋمەت الاڭعا شىعادى, ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارى قارجى كوزىنەن ايىرىلادى. مۇنىڭ سوڭى الەۋمەتتىك قاقتىعىستارعا الىپ كەلەر ەدى. ۇكىمەت الەۋمەتتىڭ قامى ءۇشىن مول قارجى ارقىلى بانكتى ساقتاپ قالىپ, الەۋمەتتىك قاقتىعىستاردىڭ الدىن الدى. 2009 جىلدارى قابىلدانعان شەشىمنىڭ ەكونوميكاعا اسەرىن تۇراقتىلىقپەن جانە ءىجو دەڭگەيىمەن عانا ەمەس, الەۋمەتتىك, ساياسي تۇراقتىلىق دەڭگەيىمەن دە باعالاعان ءجون», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ا.ولجاەۆ.
ەلدەگى ماكرو-ميكرو ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ناتيجەسىنە سىن كوزبەن قاراپ, كوزقاراسىن اشىق ايتىپ جۇرگەن عالىم, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى توقتار ەسىركەپوۆ سوڭعى 10-15 جىلدا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بانك سەكتورىنا ەرەكشە ىقىلاستى بولعانىن, مۇنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن تالداۋعا ۇلگەرمەي جاتقانىمىزدى ايتىپ بەردى. ءبىر سالاعا ەرەكشە باسىمدىق بەرۋ, ەكونوميكانى ءارى قاراي دامىتۋعا كەدەرگى بولعانى ەندى بايقالىپ جاتىر. «ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى رەسۋرستارى (شيكىزات سەكتورى) ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باستى فاكتورى فۋنكتسياسىن جوعالتىپ كەلە جاتقانى دا قۇپيا ەمەس. مەملەكەت باسشىسى بۇل تۇستا زاڭنامالىق نەگىز قاجەت ەكەنىن ايتىپ, بۇل «دەرتتىڭ» ناقتى دياگنوزىن انىقتاپ وتىر. دەمەك الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ بانكتەر «ەركەلىگىن» كوتەرۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ كەلەدى. پارلامەنت زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا 100 پايىز جۇمىلۋى كەرەك», دەيدى ت.ەسىركەپوۆ.
كەلەسى قارجىگەر ماقسات حالىق بانك سەكتورىنداعى 2009 جىلعى جاعداي مەن قازىرگى جاعدايدى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا بولمايتىنىن ايتىپ بەردى. مىسالى, Moody’s جانە Fitch Ratings رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ءبىزدىڭ ەلدەگى بانكتەردەگى قارجىلىق جۇيەسى تۇراقتى. بۇل بانكتەردىڭ نەگىزى جاعدايى ءتاۋىر, ەش مەملەكەتتىك قولداۋعا ءزارۋ ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى. قازاقتىڭ «اۋرۋ قالسا دا, ادەت قالمايدى» دەگەن ءسوزىن ەسكە تۇسىرگەن م.حالىق بانكتەردىڭ ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى قارجى السام دەگەن نيەتىنە شەكتەۋ قويۋ قيىن ەكەنىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى. ونداي بانكتەر ءالى دە بولسا بار.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتىپ وتكەندەي, بۇل ماسەلە زاڭمەن شەگەلەنسە, ماسەلە رەتتەلۋى مۇمكىن. بىراق ساراپشى ايتقانداي, مەملەكەت بانك جۇمىسىنا ارالاسۋدى بىردەن توقتاتا المايدى. بۇل جۇمىستى مەملەكەت سىرتتان باقىلاۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋى دە ابدەن مۇمكىن. 2016 جىلدان باستاپ ىشكى نارىقتا وزدەرىن بانكروت دەپ جاريالاعان بانكتەردىڭ توبەسى كورىنە باستاعان. ناقتىلاساق, 2005 جىلدارى ىشكى نارىقتا 33 بانك بولسا, قازىر ولاردىڭ قاتارى 23-كە تومەندەدى. دسۇ جاعدايىندا بانكتەردى ازايتىپ الساق, ولاردىڭ قاتارىن وزگە ەلدىڭ بانكتەرى تولىقتىرۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ىشكى نارىقتا رەسەي جانە قحر بانكتەرىنىڭ كۇش الا باستاعانى بايقالىپ قالادى. كەيبىر ينۆەستيتسيالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن كوممەرتسيالىق بانكتەر ءبىر-بىرىمەن بىرىكتى, دەربەس ۇيىم رەتىندە جۇمىسىن توقتاتتى.
«بانكتەردىڭ بانكروتقا ۇشىراي بەرگەنى جاقسى ەمەس. مۇنىڭ سوڭى بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرۋى مۇمكىن. حالىق بانككە سەنبەسە, مۇنىڭ سوڭى بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق داعدارىسىنا جالعاسۋى مۇمكىن. بانكتەردىڭ ازايۋى مونوپوليالىق نەمەسە وليگوپوليالىق پيعىلدى كۇشەيتىپ جىبەرەدى دەگەن دە قاۋىپ جوق ەمەس. ءدال قازىر 23 بانكتى ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. مقۇ قاتارىنان باسقا بانكتەر شىقسا, ولارعا دا قولداۋ ءبىلدىرۋ كەرەك. ولار ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى قولعا السا, ىشكى نارىقتا باسەكە بولادى. باسەكە بولعان جەردە تاڭداۋ قۇقى بار», دەيدى م.حالىق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىنان بانكتەرگە ۇلتتىق قوردان قارجى ءبولۋ توقتاتىلاتىنىن بىلدىك: پارلامەنتكە بۇل ماسەلەنى زاڭمەن نەگىزدەپ بەرىڭدەر دەگەن پارمەن بەرىلدى: ەندىگى سالماق زاڭدى دايىنداپ بەرۋ مىندەتى تاپسىرىلعان پارلامەنتتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە تۇسەيىن دەپ تۇر. شالا-شارپى دايىندالعان زاڭداردى نارىق زاڭى حانتالاپايعا اينالدىراتىنىن دا, پارلامەنتتىڭ ءتۇرلى توپتاردىڭ لوببيىنەن اسا المايتىنىن, كەسىمدى شەشىم قابىلداۋعا باتىلدارى جەتپەسە, ەرتەڭگى ۋاقىتقا ىسىرا سالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل جولى ەشكىمنىڭ دە قاتەلەسۋگە قۇقى جوق.
الماتى
