بۇگىندە جۇرتتى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە – الەمدىك پاندەميا كەزىندەگى ەكونوميكالىق دامۋىمىز بەن ەلدىڭ ءال-اۋقاتى, سالاماتتىلىعى ەكەنى تۇسىنىكتى. مەملەكەت باسشىسى مۇنى دا ناقتى, دەر ۋاقىتىندا جۇيەلى رەتتەۋدى تاپسىردى. «بيۋدجەت كىرىسىن ۇلعايتۋ شارالارى قاجەت. بىراق بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك شىعىندار كولەمى مەن تيىمدىلىگىن باقىلاۋ قاجەت. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك ەرەجەنى ىسكە اسىرۋدى جەدەلدەتۋ قاجەت, سايكەس زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر 2021 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قابىلدانۋى ءتيىس. جالپى العاندا, ەلگە مەملەكەتتىك قارجىنى, مەملەكەتتىك قارىزدى, بيۋدجەت ساياساتىن, ۇلتتىق قوردى باسقارۋدىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرى قاجەت. مەن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتەن جىل اياعىنا دەيىن مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋدى سۇرايمىن», دەپ اتاپ كورسەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى.
سونىمەن بىرگە ەل باسشىسىنىڭ: «بۇل نارىقتى مونوپوليالاۋعا بولمايدى. بۇل جاعدايدى ءىستى رەتكە كەلتىرەتىن ۋاقىت جەتتى» دەگەن وي-تۇجىرىمى دا قوعامعا تەرەڭ وي سالىپ, كەيبىر توپتاردىڭ ايىلىن جيعىزادى دەپ سانايمىز.
وسى تۇستا, البەتتە, الەۋمەتتىك ماسەلەنى اينالىپ وتۋگە بولمايدى. مەملەكەت – قاشاندا قينالعانداردىڭ, كەمباعالداردىڭ قولتىعىنان سۇيەيتىن كەپىل-كۇش. ءبىز مۇنى الەمدىك دەرت مەڭدەگەن سوڭعى بىرەر جىلدا قاتتى سەزىندىك. پرەزيدەنت جولداۋدا قيىندىققا قاراماي حالىققا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جۇيەلى جاردەمنىڭ ۇزىلمەيتىنىن بىلايشا قاداپ ايتتى: «ەلىمىزدە ەڭ از جالاقى كولەمى 2018 جىلدان كوتەرىلگەن جوق. الەمدىك كوروناداعدارىس قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسىنا سالدارىن تيگىزدى. ونىڭ ۇستىنە ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمى بويىنشا قازاقستان تمد-نىڭ بىرقاتار مەملەكەتتەرىنەن قالىس قالعان. وسى ورايدا 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىن 42 500 تەڭگەدەن 60 مىڭ تەڭگەگە ارتتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. اتالعان باستاما 1 ملن-نان استام قازاقستاندىقتى قامتيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كولەڭكەلى جالاقى ماسەلەسىن جويىپ, ەل ەكونوميكاسىنا وڭتايلى اسەرىن تيگىزەدى. جانە ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە بۇل ءىجو-ءدى 1,5 ەسە ارتۋىنا ىقپال ەتەدى».
مىنا زاماندا ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە سەبەپشى ءتۇرلى كوزدەردى دە تابۋ – بارشامىزعا سىن. مىسالى, 2017 جىلى استانادا وتكەن ەكسپو كورمەسىنىڭ دە ماقساتى – زامانۋي بالامالى ەنەرگيا ماسەلەسىن شەشۋ بولاتىن. «2030 جىلعا قاراي قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى بولادى. الەمدىك تاجىريبە شىعۋدىڭ ەڭ وڭتايلى جولىن ۇسىنادى, بۇل – بەيبىت اتوم. ارينە, بۇل ماسەلە وڭاي ەمەس, سوندىقتان ونى شەشۋگە مۇمكىندىگىنشە راتسيونالدى تۇردە, ەموتسياسىز قاراۋ قاجەت. ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» ءبىر جىل ىشىندە قازاقستاندا قاۋىپسىز جانە ەكولوگيالىق تازا اتوم ەنەرگياسىن دامىتۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋى ءتيىس» دەپ ءتيىستى ورىندارعا ايرىقشا تاپسىرما بەرگەن پرەزيدەنت: «پەرسپەكتيۆالى باعىت – جاسىل سۋتەكتى, جالپى سۋتەگى ەنەرگياسىن ءوندىرۋ. ۇكىمەتكە وسى ماسەلە بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداۋدى تاپسىرامىن», دەي وتىرىپ, جاقىن بولاشاقتىڭ ەنەرگەتيكالىق مۇمكىندىكتەرىن دە باعدارلاپ بەردى.
ويلانا قاراساق, قازىرگى دە, كەلەشەكتەگى دە ەلدىڭ دامۋ تراەكتورياسى عىلىمعا بارىپ تىرەلەدى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي جوبالاردىڭ قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن 5 جىلعا دەيىن سوزۋدى ۇسىندى. مۇنى ءبىز زور قۋانىشپەن قابىلدادىق.
عىلىممەن قاناتتاس ماسەلە – تسيفرلاندىرۋ. بۇعان قاتىستى پرەزيدەنت: «تسيفرلاندىرۋ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى. كەم دەگەندە 100 مىڭ IT-ماماندارىن دايىنداۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بيزنەس-پروتسەستەرى تسيفرلاندىرىلۋى ءتيىس. كورشىلەس مەملەكەتتەرگە قىزمەت كورسەتۋى ءتيىس قازىرگى زامانعى دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ قاجەت. قازاقستان تسيفرلىق حابقا اينالۋى كەرەك», دەپ مىندەتتەر كەزەڭىن ايقىنداپ بەردى.
حالقىمىز «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەپ بەكەر ايتپايدى. بۇل – ءارى الەمدىك, ءارى وڭىرلىك ماسەلە. بيىلعى جولداۋدا عالامدىق وسى پروبلەما دا ءسوز بولدى: «بۇۇ الداعى ون جىلدىڭ ىشىندە جاھاندىق دەڭگەيدە سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجام جاساپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كولەمى 40 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشۋىمىز كەرەك. سۋ تاپشىلىعىن جويۋدىڭ باسقا جولى جوق. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت. ۇكىمەت سۋ پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە ونى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋگە ءتيىس. سوندىقتان وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسى اياسىندا بەس جىل ىشىندە حالىقتىڭ 100 پايىزىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن». بىزدىڭشە, بۇل گيدرولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ ماسەلەسىنە دە وتاندىق عالىمداردىڭ ناقتى ۇسىنىستارى مەن تۇجىرىمدامالارى قاجەت. وسى باعىتتاعى مامانداردى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عانا دايارلايدى ەكەن. بىرلەسە كۇش ورتاقتاستىراتىن كەزەڭگە دە جەتكەن سياقتىمىز.
عىلىم ايتىلعان جەردە جوعارى مەكتەپ پەن ءبىلىم جايى دا قوزعالدى. وسى ورايدا ماماندىق تاڭداۋ مەن ونى جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزىنا دا توقتالدى. راس, قازىر ستۋدەنت-جاستار الىپ جاتقان ماماندىق وقۋ بىتىرگەنگە دەيىن-اق قاجەتسىز ماماندىققا اينالىپ جاتادى. وسى پروبلەمانى قوزعاعان پرەزيدەنت: «جاھاندىق وزگەرىستەر جاعدايىندا, ءبىتىرۋشى ەڭبەك نارىعىنا شىققانعا دەيىن العان ءبىلىمى ەسكىرۋى ىقتيمال. سوندىقتان ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ الدىندا وقۋ باعدارلامالارىن جاڭا شىندىققا بەيىمدەۋ بويىنشا شۇعىل مىندەت تۇر», دەدى.
مەملەكەت باسشىسى پاندەميا كەزىندەگى قاشىقتان وقىتۋ ۇلتتىق تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن كورسەتكەنىن دە اشىق ايتىپ, وسىدان تۋىندايتىن قيىندىقتاردى رەتتەۋدىڭ ءجون-جوباسىن بىلايشا بايىپتادى: «بۇل باستاپقى ءبىلىمى جوق ستۋدەنتتەردىڭ كوپ بولۋىنا اكەلدى. تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما تۋىندادى, ءتىپتى ونى قيىندىق دەسەك تە بولادى, بالالار مەكتەپتەن كەتۋدى قالايدى, سەبەبى وقۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورمەيدى. ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەگە بايىپتى قاراۋ تاپسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, قاشىقتان وقىتۋ فورماتى ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ءبىلىم قولجەتىمدى جانە ينكليۋزيۆتى بولۋى ءتيىس».
حالىقتىڭ ءوسۋى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سۇرانىستى ارتتىراتىن تەتىك. «ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وتكىر پروبلەماسى – مەكتەپتەردە ورىن جەتىسپەۋشىلىگى بولىپ وتىر. 225 مىڭ ورىن تاپشى. شۇعىل شارالار قولدانىلماسا, 2025 جىلعا قاراي ول ميلليون ورىنعا جەتۋى مۇمكىن. بۇعان دەيىن مەن 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كەمىندە 800 مەكتەپ سالۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدىم. بۇگىن 1000 مەكتەپكە دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويامىن», دەدى پرەزيدەنت.
شىنىن ايتايىق, پاندەميا ەڭ ءبىرىنشى دەنساۋلىق پەن ءبىلىم سالاسىن سىنادى. العاشقىسىن ماماندار ايتا جاتار, ءبىز قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىندا ساۋاتتى, جۇيەلى, باستاماشىل ءىس-ارەكەتتەر جۇرگىزىلگەنىن جاقسى بىلەمىز. جاس تا بولسا تاۋەكەلشىل جانە تاجىريبەلى مينيستر ق.ا.ايماعامبەتوۆ 2020 جىلى ناۋرىزدا-اق بۇكىل سالانى ەل باسشىلىعى تالاپ ەتكەن اقىلعا قونىمدى جۇيەمەن جۇرگىزدى. اپتا سايىن وتكىزىلگەن رەسپۋبليكالىق شۇعىل ونلاين جينالىستار, كەڭەستەر ءوز جەمىسىن بەردى. ناتيجەسىندە, بالاباقشا تاربيەلەنۋشىسى دە, مەكتەپ وقۋشىسى دا, ستۋدەنت پەن ماگيسترانت تا قاراۋسىز, ءبىلىمسىز قالعان جوق. ءبىز وسى جولى ەلگە ورتاق سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىك مەكتەبىنەن وتكەندەي بولدىق. ءسوز جوق, الەم عۇلامالارى ايتقانداي, «داعدارىستان دا, قيىندىقتان دا ساباق الۋ كەرەك».
سوڭعى الەمدىك گەوساياسي داعدارىس جەر تۇتاستىعى مەن ەل بىرلىگىنە قاتىستى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ءتۇرلى ەلدەردە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شاڭ بەرىپ جاتقان راديكاليزم, باسقا دا الەمدىك ۇيلەسىمگە جات قىلىقتار دۇنيە ءجۇزىن تولعاندىرىپ وتىر.
بۇل تۋرالى دا مەملەكەت باسشىسى قاعيداتشىل كوزقاراسىن جەتكىزدى: «ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ارقاشان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولعان جانە بولا بەرەدى. بۇل ءتاسىلدى قازاقستاندىقتاردىڭ ءابسوليۋتتى كوپشىلىگى قولدايدى. ءبىزدىڭ ازاماتتار ءۇشىن كەلىسىم, تولەرانتتىلىق – بۇل ءومىردىڭ ءوزى, مادەنيەتتەر مەن تىلدەردىڭ ارالاسۋى. ءبىز كونستيتۋتسيا بويىنشا ءبىرتۇتاس ۇلتپىز. جانە بۇل ءبىزدىڭ ءسوزسىز كۇشىمىز. پىكىرلەردىڭ ءپليۋراليزمىن ساقتاي وتىرىپ, ءبىز سونىمەن بىرگە راديكاليزمنىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن قاتاڭ تۇردە جويامىز. ءبىز مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىمىزگە, اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزعا قول سۇعۋعا جول بەرمەيمىز».
بۇگىندە ءتىل – قالىپتى كوممۋنيكاتسيا ماسەلەسى عانا ەمەس, ساياساتتىڭ ويىنى بولۋعا دا اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا قازاقستان ءۇش تىلدىلىك تەڭدىك پەن ۇيلەسىمدى مۇقيات ساقتاپ كەلدى جانە سولاي بولا بەرەتىنىنە سەنەمىز. مەملەكەت باسشىسى سوڭعى ۋاقىتتا سولتۇستىك كورشى تاراپىنان ايتىلعان «ورىس ءتىلى ماسەلەسىنە» رەسمي نۇكتە قويدى. «جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسى كەڭەيىپ كەلەدى. بۇل – تابيعي قۇبىلىس, سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى شەكتەۋلى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل مارتەبەسىنە يە. ونى قولدانۋعا ءبىزدىڭ زاڭناماعا سايكەس كەدەرگى كەلتىرۋگە بولمايدى». قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك پوزيتسياسى – وسى. بۇعان بىرەۋ شاك كەلتىرە الادى دەپ ويلامايمىز.
ەلدىك ۇيىسۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن ءار سالانىڭ, ءاربىر ماماننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, بىلىكتىلىگى, وتانشىلدىعى انىقتايدى. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەگەندەي, الەمدىك بۇل قيىندىقتى دا كەشىكپەي ەڭسەرەمىز دەپ سەنەمىز.
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
رەكتورى, اكادەميك
