ەكونوميكا • 02 قىركۇيەك، 2021

يىلمەيتىن ينفلياتسيا

68 رەت كورسەتىلدى

قالاعان ۋاقىتتا قالاعان بيىگىنە شىعىپ الاتىن باعاعا ءالسىن-ءالسىن قۇرىق لاقتىرعان بولامىز، بىراق اساۋ باعا ىرىق بەرەر ەمەس. ارقاعا ايازداي باتقان باعا ساياساتىنا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا نازار اۋداردى. ق.توقاەۆ «ينفلياتسيانىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋ پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلدىك. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءبارىن الەمدىك ۇردىسكە جاۋىپ، ينفلياتسيانىڭ الدىندا قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىر» دەگەن ءسوزى ارقىلى ءبۇتىن ەلدىڭ ەكونوميكاسىن جۋساتىپ ورگىزۋگە ءتيىس قوس قۇرىلىمدى اشىق ايىپتادى.

پرەزيدەنت ينفلياتسيانى 4-6 پايىز دەڭگەيىنە قايتارۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما بەردى. شىعانداپ كەتكەن باعا ءوسىمىنىڭ بەتى قايتا قويا ما؟ تاپ قازىر جىلدىق ينفلياتسيا تامىزدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 8،7 پا­يىز بولىپ تۇر. شىلدەمەن سالىستىرعاندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارىنىڭ باعاسى – 0،1، ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 0،6، ال اقىلى قىزمەتتەر 0،8 پايىزعا قىمباتتاعان.

قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق بانكتە ينفلياتسيا­نى تەجەيتىن قۇرالدار جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان قايتكەن كۇندە دە ۇكىمەتپەن تىزە قوسىپ قيمىلداۋى كەرەك.

– ۇكىمەتتە ءوندىرىستى دامىتۋ، وڭىرلىك كاسىپورىنداردى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋ جانە وڭىرلەر اراسىندا لوگيستيكانى دامىتۋ سياقتى ۇزاق مەرزىمدى قۇرالدار بار. ينفلياتسيا – اسا كۇردەلى، كوپ كومپونەنتتى قۇبىلىس جانە ونى كۇشتەپ جەڭۋ قيىن. بۇل جامان ادەتتەن تۋىندايتىن جۇيەلىك اۋرۋ. سول سەبەپتى ينفلياتسياعا سەبەپ بولاتىن جاعدايلاردى جويۋ – ۇزاق جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءتۇيىن. ينفلياتسيا كوپتەگەن كومپونەنتتەن تۇرادى، سوندىقتان مەملەكەت ونىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋدى ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنان باستايتىن شىعار. ۇكىمەت تىم قۇرىعاندا ازىق-ت ۇلىك باعاسىن باقىلاپ وتىرۋ ءۇشىن استىق ءوندىرىسىن دامىتۋى ءتيىس، – دەيدى قارجىگەر.

EXANTE حالىقارالىق ينۆەس­تي­تسيالىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆ پرەزيدەنت تاپسىرماسى ەگەر الەمدىك احۋال ءوز كىندىگىنەن اۋىت­قىپ كەتپەسە، بالكىم كەلەر جىل­دىڭ ورتاسىندا ورىندالادى دەگەن وي ايتادى.

– ينفلياتسيانىڭ قازىرگى دەڭ­گەيى 8،7 پايىز بولىپ وتىر. ال بازالىق ستاۆكا – 9،25 پايىز. ياعني ايىرماسى 1 پايىزدان از. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانك الداعى ۋاقىتتا بازالىق ستاۆكانى كوتەرۋى مۇمكىن. ارينە، جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا ءدالىزىن 4-6 پايىز دەڭ­گەيىنە ورالتۋ قيىن. ەگەر الەمدە جاڭا­دان ەشتەڭە پايدا بولماسا، وندا بۇل مەجەگە كەلەر جىلدىڭ ورتاسىندا جەتۋىمىز مۇمكىن، – دەدى ا.چەبوتارەۆ. 

الەمدىك ينفلياتسيانىڭ ەرەكشە قار­قىنمەن ءوسىپ جاتقانىن ەسكەرەر بولساق، ءتىپتى ءبىزدىڭ جاع­دايىمىزدى ءتاۋىر دەپ باعالاۋعا بولادى.

– رەسەي داعدارىسقا 2 پا­يىزدان ءسال جوعارى ينفلياتسيا دەڭگەيىمەن كىردى، قازىرگى دەڭگەيى – 6،68، اقش 2 پايىزدان تومەن بولىپ كىردى، قازىرگىسى 6 پايىزدان اسادى، ءبىز ينفلياتسيانىڭ شامامەن 6 پايىز شەكاراسىندا كىرىپ، قازىر 8 پايىزدان اسىرىپ وتىر­مىز. ءيا، ءبىز تىرىسامىز، كۇرە­سەمىز، بىراق ءبىز دە الەم­دىك ەكو­نوميكانىڭ ءبىر بولىگى ەكە­نى­مىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك، – دەدى ول.

Tengenomika كانالىنىڭ جازۋىنشا، ەلدەگى ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە كارانتين شەكتەۋلەرىنە بايلانىستى حالىقارالىق جەتكىزۋ قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى، الەمنىڭ ءىرى ەكونوميكالارىنداعى ۇلكەن سۇرانىسقا بايلانىستى شيكىزات پەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ كۇرت قىمباتتاۋى سياقتى سىرت­قى فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىر. تيىسىنشە، اسەر ەتۋشى ىشكى فاك­تورلار دا بار، بۇل – بيۋدجەت شى­عىستارىنىڭ تەڭگەرىم­سىز ءوسۋى، يمپورتتىڭ قىمبات­تاۋى كە­سىرىنەن ءوندىرۋشى شىعىن­دا­رىن­ىڭ كوبەيۋى جانە حالىقتىڭ ين­­فلياتسيالىق كۇتۋلەرىنىڭ ارتۋى.

جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى ەلدەگى مينيمالدى جا­لاقى مولشەرى 42 500-دەن 60 مىڭ تەڭگەگە ارتاتىنىن ايتتى. بۇل كوپشىلىككە جاعىمدى جاڭا­لىق بولعانىمەن، باعا ءوسىمى تۇر­عىسىنان اسا پايدالى بولا قويماۋى ىقتيمال.

– كىرىستىڭ تەڭ جاعدايدا ارتۋى ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە جول اشادى. سوندىقتان مۇنى ينفلياتسيا دەڭگەيىن تۇسىرۋگە كەدەرگى بولاتىن فاكتور دەسەك تە بولادى. باعانى تەجەۋگە كەلەر بولساق، الەمدە ەشكىم باعانىڭ الدىنا كەسە-كولدەنەڭ تۇرا المايدى، ءبىزدىڭ دە تۇرا قويۋىمىز ەكىتالاي. مامىر مەن ماۋسىمدا ءوسىمدى ءسال دە بولسا توقتاتقانداي بولدىق. بىراق كەيىن قايتادان ىرىقتان شىعىپ كەتتى. ءبىزدىڭ ەكونوميكا يمپورتقا تاۋەلدى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ باسىم بولىگى شەتتەن اكەلىنەدى، تيىسىنشە باعا دا وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەرگە بايلانىس­تى قىمبات بولا تۇسەدى، – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

ارينە، ءدال وسى جەردە ازىق-ت ۇلىكتى ساقتاۋ ماسەلەسى العا شىعادى. بۇل ەندى وتە ءالسىز تۇسىمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، ەل اۋماعىندا كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ تاپشىلىعى 70 پايىز شاماسىندا، كەي وڭىر­لەردە بۇل تەرىس كورسەتكىش 90 پا­يىزعا تايايدى. ساقتايتىن ورىن­نىڭ جوقتىعى ءونىم شىعىنىنا سوقتىرادى. سودان نارىقتا قات­تى تاپشىلىق ورناپ، باعا اسپانداپ شىعا كەلەدى. وسى كۇرمەۋلى ماسەلە دە  پرەزيدەنت نازارىنان تىس قالعان جوق.

«مەن بۇعان دەيىن كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتقان بولاتىنمىن. بۇل مىندەت ورىندالىپ جاتىر. وسى ورتالىقتاردىڭ شا­عىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋا­رىن وندىرۋشىلەرگە، سونىڭ ىشىندە، جەكە قوسالقى شارۋا­شى­لىقتارعا دا قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل نارىقتىڭ مونوپوليالانۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى»، دەدى پرەزيدەنت.

ساۋدا ءمينيسترى باقىت سۇل­تانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىر 7 كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى بو­يىن­شا كەلىسىمشارت جاسالىپ، جۇ­­­مىس باستالعان. ۆەدومستۆو ين­­ۆەس­­­تور­لارمەن 2022 جىلعى ەگىن­گە ۇلگەرۋگە تىرىسىپ باعاد­ى.

– ءبىز بارلىق قاجەتتىلىكتى جاپ­پايمىز. 24 كوتەرمە-تارا­تۋ ورتالىعىنىڭ 15-ءى – اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ ورىندارىندا اشىلاتىن اگرو­لوگيالىق ورتالىقتار، ولار دا بارلىق قاجەتتىلىكتى وتەي المايدى. ءبىز زاكىر جۇيەسىن جاسايمىز. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا تاپسىرعانىنداي، بيزنەس وسىنداي كوكونىس قويمالارىن قۇرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ولاردىڭ بارلىعى زاكىرلى جوبا اينالاسىندا بىرىڭعاي جۇيەگە قۇرىلادى، – دەدى مينيستر.

EXANTE ساراپشىسى دا ۇكىمەت ءدال وسىلاي الەۋمەتتىك ما­ڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكتەرگە كو­ڭىل اۋدارۋى كەرەك دەپ سانايدى.

«الەمدە كەڭىنەن قالىپ­تاسقان ءتاسىل بويىنشا مۇنداي تاۋار وندىرۋشىلەرگە سۋبسي­ديا، ارنايى نەسيە بەرىپ، تۇراق­تاندىرۋ قورلارىن دۇرىس پاي­دالانۋى كەرەك. مۇنداي قور­دىڭ جالپى مودەلى ءتيىمدى بول­عانىمەن، قوردى باسقارۋ مەحا­نيزمى ءتيىمسىز بولىپ وتىر. سوعان باسا نازار اۋدارعان ءجون. مەنىڭشە، يمپورتقا تاۋەل­دى­لىكتەن ارىلىپ، ازىق-ت ۇلىكتى ءوزىمىز وندىرەتىن كۇنگە جەتكەنشە، جان-جاقتى دامىعان لوگيستيكالىق ترانسپورتتىق جۇيە قۇرىپ، ازىق-ت ۇلىكتى ساقتاي الاتىن قويمالار جۇمىسىن تولىق جولعا قويعانشا وسى ىسپەتتى شارالاردى جالعاستىرۋ كەرەك»، دەيدى ساراپشى.

قازىر الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ءتىزىمى 19 ونىمنەن تۇرادى: ۇن، نان، كەسپە، جۇمىرتقا، قاراقۇمىق، كۇرىش، قانت، كۇنباعىس جانە وسىمدىك مايى، ەتتىڭ كەيبىر ءتۇرى (سيىر، تاۋىق ەتى)، ءسۇت ونىمدەرى ء(سۇت، ايران، سۇزبە)، كوكونىس (كارتوپ، ءسابىز، پياز، ورامجاپىراق) جا­نە تۇز. باسقاسىن بىلاي قويىپ، تەك وسى تاۋارلار بويىنشا با­عانى ءتۇسىرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىس­تىك بولماق. قارجىگەر جال­عاسبەك اقبولات مەملەكەتتىڭ باعانى باقىلاۋىن «نارىققا ارالاسۋ» دەپ باعالاۋعا بولمايتىنىن جەتكىزدى.

– ۇلتتىق بانك 2025 جى­لى ينفلياتسيانى 4 پايىزدان تو­مەن­دەتەمىز دەگەن ۇلكەن ماق­سات قويىپ وتىر. بىراق وعان ءبىر ءوزىنىڭ شاماسى جەتپەيدى، ۇكى­مەت قاتىسۋى كەرەك. ۇكىمەت ءونىم ءوندىرۋ، تاۋار اين­ا­لىمىن رەتتەۋ بويىنشا جۇ­مىس ىستەيدى. بۇل جەردە مەملە­كەت ەكونوميكاعا ارالاسىپ وتىرعان جوق، تەك ءوزىنىڭ باقى­لاۋ­شىلىق فۋنكتسياسىن ورىندايدى. نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس زاڭى جۇمىس ىستەيدى. بىراق ۇكىمەت وسى سۇرانىس پەن ۇسى­نىس اراسىندا بولىپ جاتاتىن ادىلەتسىزدىكتى اشكەرەلەۋى ءتيىس. ماسەلەن، بىلتىر ءدارى باعا­سى قىمباتتاپ كەتكەن كەزدە ۇكىمەت ارالاستى. بىزدە الەۋ­مەت­تىك ماڭىزدى تاۋار سانى – 19. سەبەتكە كىرەتىن وسىنشاما تاۋار باعاسى ۇشقان كەزدە ۇكىمەتتىڭ وعان ارالاسۋى، باقىلاۋعا الۋى ماڭىزدى جانە قاجەتتى، – دەيدى ج.اقبولات.

ۇلتتىق بانك توراعاسى ەر­بو­لات دوساەۆ پرەزيدەنت ايتقان 4-6 پايىزعا ورالۋ ءۇشىن بارىن سالاتىنىن ايت­قان ەكەن. ول بيىل 8 ايدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا جەكەلەگەن نا­رىقتارداعى تۇراقتى تەڭگەرىم­سىزدىك ناتيجەسىندە ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ ءوسۋى 11،4 پا­يىزدى قۇراعانىن، بۇعان جازداعى كارتوپ پەن ءسابىز باعاسىنىڭ ايرىقشا ءوسىمى نەگىزگى ۇلەس قوسقانىن ايتۋدى دا ۇمىتپادى.

«ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ نەگىزگى كۇش-جىگەرىن تاۋار ءوندىرىسىنىڭ، ەكسپورت پەن يمپورت بالانسىن ەسكەرە وتىرىپ، ىشكى نارىقتى جان-جاقتى تولىقتىرۋعا جۇمساۋ كەرەك»، دەيدى.

جاھانداعى نەبىر ونەرتا­بىس­تى كەدەيشىلىك تۋدىرعان دەگەن ءتامسىل بار. سول سياقتى ينفليا­تسيادان اياۋسىز زارداپ شەك­كەن قازاقستان سونىمەن كۇرە­سەمىن دەپ ءجۇرىپ مىقتى ينفرا­قۇ­رىلىم، ءمىنسىز لوگيستيكا قۇ­رىپ، يمپورت تاۋەلدىلىگىنەن ارى­لا السا يگى ەدى. ايتپەسە، ءبىز­دىڭ شەندىلەردىڭ ونداي «ۇساق-تۇيەككە» مويىن بۇرار نيەتى بايقالمايدى...

سوڭعى جاڭالىقتار

ەنەرگەتيكا – ەكونوميكا درايۆەرى

ەكونوميكا • بۇگىن، 21:25

تورعاي تاريحىن تولعاعان

تاريح • بۇگىن، 20:50

جىل ءسوزى

الەم • بۇگىن، 20:36

قۇلدىرامايتىن قۇندىلىق

تانىم • بۇگىن، 20:20

اۋعانستاندا جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 12:21

ۇقساس جاڭالىقتار