بۇل قايعىلى وقيعا بۇكىل حالقىمىزدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋىنداتقانى ءمالىم. ءبارىنىڭ كوكەيىندە: «بۇل توتەنشە جاعدايدىڭ سەبەبى نەدە؟ مۇنداي وقيعالار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگە جيىلەپ كەتتى؟ بۇعان كىم كىنالى؟» دەگەن ساۋالدار بار. سوندىقتان بۇل ماسەلە جونىندەگى ءوز پىكىرىمدى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى ارقىلى ءبىلدىرۋدى ءجون سانادىم.
قازىرگى جاعدايدا بولعان وقيعا تۋرالى بىرنەشە بولجام ايتۋعا بولادى:
– قويمادا ساقتالعان زاتتار تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, ونىڭ ءىزىن جاسىرۋ ءۇشىن ىستەلگەن ارەكەت;
– اسكەري قويمادا ءورت پەن جارىلىستى بولدىرماۋعا ارنالعان جۇمىستاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە بولماۋى;
– اسكەري قويمادا جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ (ادامداردىڭ) ءوزىنىڭ باسشىسىنا (باسشىلارىنا) جاساعان قاستىعى;
– اسكەري قويمادا قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن بەلدەن باسىپ, ىستەۋگە بولمايتىن جۇمىستاردى جۇرگىزۋ نەمەسە تاعى باسقا دا كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ورىن الۋى.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, اتالعان اسكەري قويما – ينجەنەرلىك-ساپەرلىك قويما, ول وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى سالىنعان, وندا ينجەنەرلىك-ساپەرلىك جۇمىستارعا قاجەتتى سناريادتار, قۇرال-سايماندار جانە ارىس بولعان جارىلىستان امان قالعان ءارتۇرلى سناريادتارمەن قاتار, 500 توننا تروتيل ساقتالعان. ءورت كەشكى 18 ساعات 45 مينۋتتا باستالعان, ونى سول اسكەري قويماداعى ءورت سوندىرۋشىلەر سوندىرۋگە تىرىسقان, ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن ول جەرگە وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ءورت سوندىرۋشىلەرى, پوليتسيا مەن جەدەل جاردەم قىزمەتكەرلەرى جانە اسكەري پروكۋرور ءوز جۇرگىزۋشىسىمەن بىرگە بارعان. سول كەزدە جارىلىستار باستالىپ, سناريادتار جان-جاققا ۇشقان. سول جارىلىستاردان ادامدار مەرت بولىپ, كوپتەگەن عيماراتقا زيان كەلگەن, قويما اۋماعىنداعى ادامدار مەملەكەت تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان ارناۋلى ورىندار مەن تۋعان-تۋىستارىنىڭ ۇيلەرىنە بارىپ پانالاعان, اۆتوموبيل جانە تەمىر جول قاتىناستارى توقتاتىلعان, وبلىس ورتالىعىندا ارنايى شتاب قۇرىلىپ, جارىلىستىڭ سالدارىنان تۋىنداعان جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن.
وسى ايتىلعان دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە, ءوزىمنىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت ىستەگەن وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا وسىنداي توتەنشە جاعدايلاردى زەرتتەۋ بارىسىندا جيناعان تاجىريبەمە سۇيەنىپ وتىرىپ, تومەندەگىدەي قورىتىندى جاساۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
اسكەري قويمادا ورىن العان توتەنشە جاعداي جاۋاپتى لاۋازىمدى ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىن بەلدەن باسۋىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان. ولاي دەيتىنىم, ول جەرگە ەكى جىل بۇرىن ارىستاعى جارىلىستان امان قالعان سناريادتار اپارىلىپ, ولار 500 توننا تروتيل تۇرعان قويمالاردىڭ جانىندا ساقتالعان (قازىرگە دەيىن قويمادا نە جارىلىپ, نە قالعانى بەيمالىم).
مەنىڭ بىلۋىمشە, ارىستاعى جارىلىستان امان قالعان سناريادتار, بارلىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن قولدانا وتىرىپ, ارنايى پوليگونعا اپارىلىپ, سول جەردە زالالسىزداندىرىلىپ, جويىلۋعا ءتيىس ەدى. ول تۋرالى ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ ارىسقا ارنايى بارعان ساپارلارى كەزىندە ەكى مارتە ناقتى ايتىلعان بولاتىن. سوندا بۇل اسا جاۋاپتى تاپسىرما نەگە ورىندالماي قالعان؟ سونداي تاپسىرما بولا تۇرىپ, قازىرگى كەزدە ەشقانداي اسكەري قاجەتتىلىككە جارامايتىن, اۋعان سوعىسى كەزىندە جاسالىپ, ول سوعىس بىتكەننەن كەيىن ارىستاعى ارسەنالعا اكەلىنگەن وتە ەسكى جانە جارىلۋعا بەيىم تۇرعان سناريادتار نەگە جامبىلداعى قويمالارعا اپارىلىپ, اسا قاۋىپتى جارىلعىش بولىپ سانالاتىن تروتيلمەن بىرگە ساقتالعان؟ مۇنداي شەشىمدى كىم جانە نە ءۇشىن قابىلداعان؟
مەنىڭشە, بۇل ساۋالدارعا ءبىر عانا جاۋاپ بار. ول – سناريادتاردى جامبىلداعى ارنايى ينجەنەرلىك-ساپەرلىك اسكەري قويماعا اپارىپ, بولشەكتەپ, ولارداعى مىس پەن قورعاسىندى جانە جارىلعىش زاتتاردى ءبولىپ الىپ, ساتىپ, اقشا تابۋ.
مۇنداي جۇمىستاردى, كوپشىلىك جاعدايدا, ارنايى ءبىلىمى مەن ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىگى جوق, بولار-بولماس جالاقىعا كونەتىن ادامدار اتقارادى. سوندىقتان ونداي ادامدار قاۋىپسىزدىك شارالارى مەن ەڭبەك زاڭدارىن ساقتامايدى, ولاردىڭ جۇمىستارى كوپ جاعدايدا توتەنشە جاعدايلارعا الىپ كەلەدى. ايتىلعان دەرەكتەر بۇدان بۇرىن ارىس پەن وتاردا ورىن العان بىرنەشە جارىلىستى تەرگەۋ كەزىندە انىقتالعان بولاتىن.
سوندىقتان جامبىلداعى بولعان وقيعا, ءورت پەن ودان كەيىن بولعان جارىلىستاردىڭ حرونيكاسىنا قاراعاندا, ونداعى قالىپتاسقان جاعداي دا وسىلاي وربىگەن دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ويتكەنى اسكەري قويما – اناۋ-مىناۋ عيمارات ەمەس, ونى ارنايى اسكەري ادامدار كۇزەتەدى, ونداعى قويمالار ءورت بولعانىن دەرەۋ ارادا بىلدىرەتىن جانە ورىن العان ءورتتى لەزدە سوندىرەتىن ارناۋلى زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس (وكىنىشكە قاراي, ارىستاعى ارسەنالعا بولىنگەن قارجىنىڭ جارىم-جارتىسى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, ونداعى جابدىقتار 2019 جىلى بولعان ءورت پەن جارىلىس كەزىندە ىستەمەي تۇرعان). سونىمەن قاتار ول قويمادا ارناۋلى ءورت سوندىرەتىن ءبولىم بولۋ كەرەك. ول ءبولىمنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى جارىلعىش زاتتار مەن سناريادتار ساقتالعان قويمادا ءورت شىققاندا ونى قالاي ءوشىرۋدى بىلۋلەرى قاجەت. ءورت ءسوندىرۋ ءۇشىن جانە جارىلىس بولىپ جاتقان جەرگە بارىپ جۇمىس ىستەي الاتىن بروندالعان قۇرال-جابدىقتارى دا بولۋى كەرەك.
رەسمي دەرەك بويىنشا, جامبىل وبلىسىنداعى ءورت جۇمىس ۋاقىتىنان كەيىن, ياعني 18 ساعات 45 مينۋتتا ينجەنەرلىك قويمالاردىڭ بىرەۋىندە شىققان. جۇمىس سوڭىندا, ياعني 18.00-دە قولدانىستاعى ەرەجەگە سايكەس, بارلىق جۇمىس توقتاتىلىپ, جاۋاپتى ادامدار قويمالاردى تەكسەرىپ, سودان سوڭ جاۋىپ, ولاردىڭ ەسىكتەرىنە وزدەرىنىڭ مورلەرىن باسىپ, قويمالاردىڭ كىلتتەرىن كەزەكشىگە تاپسىرىپ, قويمادان شىعىپ كەتۋلەرى كەرەك.
مەنىڭ پىكىرىمشە, ءورت سناريادتاردى بولشەكتەيتىن قويمالاردىڭ بىرەۋىنەن شىققان بولسا كەرەك, ول جەردە سول ۋاقىتتا جارىلعىش زاتتار (وق-ءدارى جانە باسقا دا جانعىش بۇيىمدار) بولعان, ولار قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ ساقتالماۋىنان تۇتانىپ, ورتكە اينالعان. ول قويمادا قاجەتتى ءورت سوندىرگىشتەرىنىڭ ىستەمەۋىنە نەمەسە بولماۋىنا بايلانىستى, شىققان ءورتتى دەر كەزىندە سوندىرە الماعان. ءورت شىققان قويمادا جارىلىس بولىپ, ءورت باسقا قويمالارعا ءوتىپ, ول قويمالاردا دا جارىلىس باستالعان. سونىڭ ناتيجەسىندە, ول جەرگە كەلگەن, ەشتەڭەدەن حابارسىز جانە بەيقام, ول قويمادا نەندەي زاتتار ساقتالىپ جاتقانىن بىلمەيتىن اسكەري پروكۋرور مەن جامبىل وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەرت بولعان, جاراقات العان نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن.
ەندى جارىلىس بولعان اسكەري قويمادا تەرگەۋ جۇمىستارى باستالادى. بىراق ودان اسا دۇرىس ناتيجە شىقپايدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بولعان جارىلىستاردان كەيىن ول جەردە شۇڭقىرلاردان باسقا ەشتەڭە قالعان جوق.
اسكەريلەر مەن اسكەريلەرگە تەڭەستىرىلگەن قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرى كومانديردىڭ بۇيرىعىنا باعىنىپ, جارعىعا سايكەس ارەكەت جاسايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان تەرگەۋ كەزىندە بۇل ەسكەرىلسە, دۇرىس بولار ەدى. جازىقسىز ادامدار جاپا شەكپەۋى كەرەك.
بۇل ايتىلعاندار – مەنىڭ جەكە پىكىرىم, مۇمكىن مەن قاتەلەسەمىن. ولاي بولعان جاعدايدا الدىن الا كەشىرىم سۇرايمىن.
وسى ايتىلعانداردى قورىتىندىلاي كەلە, الداعى كەزدە مۇنداي توتەنشە جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي ءىس-شارالاردى ۇسىنامىن:
- مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ دەر كەزىندە ءارى ساپالى ورىندالۋىن قاداعالاپ, ول تۋرالى اقپارات دايىندايتىن ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەت. ولار مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءوڭىر باسشىلارىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, تەكسەرىپ, ولاردىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋلەرى كەرەك. (مەنىڭ بۇل ۇسىنىسىمدى كەيبىرەۋلەردىڭ دۇرىس تۇسىنبەۋى جانە قابىلداماۋى مۇمكىن. بىراق وسى ماسەلە, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارىنا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىلىپ جازىلىپ قويىلعانىنا قاراماستان, كوپ جاعدايدا كوزبوياۋشىلىققا اكەلەتىنى كۇندەلىكتى ومىردەن كوپشىلىككە ءمالىم ەكەنى بەلگىلى). ويتپەگەن جاعدايدا, ونىڭ سالدارى جوعارىدا ايتىلعانداي توتەنشە جاعدايلارعا الىپ كەلەدى;
- تەز ارادا بارلىق اسكەري قويمانى قايتادان تەكسەرۋ كەرەك. ول جۇمىستارعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن كۇشتىك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىلىمدى ءارى ادال ماماندارىن تارتىپ, ولاردان كوميسسيا قۇرىپ, ونى تەك مەملەكەت باسشىسىنا باعىندىرۋ كەرەك. ولار قىسقا مەرزىمدە بارلىق قويمانى تەكسەرىپ, ءار قويمادا قالىپتاسقان جاعداي جونىندە ءوز پىكىرلەرىن جازىپ, پرەزيدەنتكە بايانداپ, قابىلدانعان شەشىمنىڭ ىسكە اسۋىن قاداعالاپ, ونىڭ بارىسى تۋرالى ءوز قورىتىندىسىن بەرۋلەرى كەرەك. بۇل ۇسىنىستى مەن ارىستا بولعان جارىلىستان كەيىن گازەت ارقىلى ۇسىنعان بولاتىنمىن. بىراق ەستۋىمشە, اسكەري قويمالاردى قورعانىس مينيسترلىگى ءوزى تەكسەرىپ, ءوزى قورىتىندى جاساعان. ال ونىڭ ناتيجەسى مەن سالدارىن ءبىز جامبىلدا بولعان جارىلىستان كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز;
- ارىستاعى اسكەري ارسەنالدا ساقتالعان سناريادتار مەن جارىلعىش زاتتاردىڭ قانشاسى زالالسىزداندىرىلىپ, قانشاسى جويىلعانى, قانشاسى قانداي قويمالارعا اپارىلعانى حالقىمىزعا ءالى كۇنگە دەيىن ءمالىم ەمەس. سوندىقتان ونى قۇزىرلى ورگاندار تەكسەرىپ, قورىتىندىسىن جاريالاسا دۇرىس بولار ەدى;
- بارلىق قويماداعى زالالسىزداندىرۋمەن جانە سناريادتاردى بولشەكتەۋمەن اينالىساتىن بيزنەس قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ, ول جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋگە قاجەتتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شەشىم قابىلداۋ كەرەك.
- الداعى ۋاقىتتا جامبىلداعى اسكەري قويمادا بولعان توتەنشە جاعدايلارعا ۇقساس وقيعالار بولا قالسا, ءورت سوندىرۋشىلەر مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ونداي جەرگە جاقىنداتپاۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءار قويمادا قانداي جارىلعىش زاتتار بارىن, ولاردى قالاي زالالسىزداندىرۋدى بىلەتىن, كەرەكتى بروندالعان قۇرال جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, ارناۋلى اسكەري بولىمدەر قۇرۋ قاجەت. اسا قاۋىپتى ءورتتى سوندىرۋمەن تەك سولار عانا اينالىسۋى كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا جامبىلداعى سياقتى, ازاماتتاردى اجالعا يتەرمەلەيمىز.
ەرجان يساكۋلوۆ,
گەنەرال-مايور, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ ارداگەرى
