بالىققا باي اتومكول
تاڭ قىلاڭ بەرە وسكەمەننەن اتومكولگە بەت تۇزەدىك. جۇرگىزۋشىمىز يۋري پاۆلوۆيچ پوليگون دالاسىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى ەكەن. كەزىندە اسكەري تەحنيكالاردى كوشىرىسىپ, پوليگون دالاسىندا جۇمىس ىستەپتى. سىر سۋىرتپاقتاپ, سۇراق قويىپ ەدىم, جارىتىپ ەشتەڭە ايتپادى. يادرولىق جارىلىستان پايدا بولعان اتومكول سەمەيدەن 100 شاقىرىمداي جەردە, شاعان وزەنىنىڭ بويىندا.
ءىزىمىزدى شاڭعا كومدىرىپ, دالا جولىمەن زۋلاپ كەلەمىز. ءار-ءار جەردە شاشىلعان قوقىس. كەشەگى سىناق پوليگونى, بۇگىندە تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ الاڭىنا اينالعانداي. جۇرگىزۋشى مەجەلى جەرگە تايادىق دەگەندەي يەك قاقتى. توڭىرەكتى كوزبەن شولدىق. تايىنشاداي تاستار شاشىلىپ جاتىر. جارىلىستىڭ جويقىن بولعانىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. شۇباتىلعان سۇرلەۋمەن قىراتقا شىققاندا, ءدوپ-دوڭگەلەك كولدى كوردىك. تسيركۋلمەن سىزعانداي. ىزدەپ كەلگەن اتومكولىمىز – وسى. جارىلىسى جاپونيانىڭ حيروسيما قالاسىنا تاستالعان اتوم بومباسىنان توعىز ەسە قۋاتتى بولعانىن بىلگەن سوڭ, قويىن-قونىشىمىزدى قىمتاپ, كولىكتەن تۇسسەك, جاعالاۋى تولعان بالىقشى. قونا جاتىر. «سازاننىڭ مەكەنى وسىندا» دەسەدى بالتىردان سۋ كەشىپ, قارماق سالىپ جۇرگەندەر.
– بالىعىن جەيسىزدەر مە؟ – دەيمىن عوي كولدەن كوز الماي تۇرعان اقساقالعا.
– جەۋ ءۇشىن اۋلايمىز عوي, – دەدى مويىن بۇرماستان.
– ۋلى ەمەس پە؟
– ۋلى بولسا, جەتپىسكە كەلەم بە؟ – دەپ مىرس ەتتى.
كولدىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا ۇڭىلسەڭىز, بالىعىن اۋلاماق تۇگىل, ماڭىن باسقىڭىز كەلمەسى انىق.
1965 جىلدىڭ قىسىندا شاعان وزەنىنىڭ بويىنداعى ءدۇمپۋ سەمەي دالاسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن. «بالاپان» الاڭىنداعى 200 مەتر تەرەڭدىككە سالىنعان جارىلعىش زات توننالىق تاستاردى سەگىز شاقىرىمعا دەيىن لاقتىرعان. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, كوككە كوتەرىلگەن شاڭ-توزاڭ بىرنەشە كۇنگە دەيىن سەمەيدىڭ اسپانىنان سەيىلمەگەن. حالىق ۋ جۇتىپ جاتقان كەزدە كەڭەس وكىمەتى «قازاقستاننىڭ شولەيت دالاسىندا جاساندى كول جاسادىق» دەپ جاڭالىق اشىپ, جاھانعا جار سالعان-دى. جارىلىس ورنىندا ديامەترى 500 مەتر, تەرەڭدىگى 80-100 مەتر قازانشۇڭقىر پايدا بولعان. جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ اسەرىنەن شۇڭقىردىڭ تۇبىندەگى تاستار ەرىپ, شىنىداي جىلتىراپ قالعان. كەيىن شاعان, اششىسۋ وزەندەرىنەن سۋ تارتىپ, كول جاساعان. رادياتسيا تۇنعان جەردە جۇمىسشىلار شاعاننان شۇڭقىرعا دەيىن كانال قازعان. تەحنيكالاردىڭ كابيناسى قورعاسىن پلاستينالارمەن قاپتالعانىمەن, جۇمىسشىلاردى زياندى ساۋلەلەردەن قورعاماعان. سوندا جۇمىس ىستەگەن 300-دەي جۇمىسشىنىڭ وتىزى عانا امان
قالىپتى.
كەڭەستىك عالىمدار وسىلايشا قازاقستان جەرىندە قىرىققا جۋىق شۇڭقىر جاساۋدى كوزدەگەن. ونداعى ويلارى ازيانىڭ قۋاڭشىلىق ايماعىندا سۋ رەزەرۆۋارلارىن سالىپ, قار سۋىن جيناقتاۋ ەدى. شۇڭقىر تۇبىندەگى ەرىگەن تاستار جينالعان سۋدىڭ ءسىڭىپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى دەپ توپشىلاعان. ءسويتىپ كولگە مال سۋارۋعا بولادى دەگەن پىكىرگە كەلگەن. جوبا ءساتسىز بولعانىمەن, عالىمدار جۇمىستارىن جالعاستىرا بەردى. كولگە بالىق, جاندىكتەر جىبەردى. تۇبىنە سۋ وسىمدىكتەرى مەن بالدىرلاردىڭ تۇقىمى شاشىلدى. ولاردىڭ 90 پايىزى قىرىلىپ قالسا, تىرىلەرى مۋتاتسياعا ۇشىراپتى-مىس. سوندىقتان دا شىعار, حالىقارالىق ەكولوگيالىق تازالىقتى باقىلاۋشى «گرينپيس» ۇيىمى بۇل جارىلىستى ادامزاتقا قارسى جاسالعان ەڭ سوراقى قىلمىس دەپ باعا بەرگەن.
ءبىز وتىرعان ۋاقىتتا الگى اقساقال ون شاقتى سازان سۋىردى. بالىقتىڭ پوشىمىنان وزگەرىس بايقامادىق. كادىمگى سازان. بىلۋىمىزشە, رادياتسيا بولعان كۇننىڭ وزىندە ەتكە ەمەس, سۇيەككە سىڭەدى ەكەن. كول اينالاسىنداعى الاڭسىز ەلدى كورگەندىكتەن بە, بويداعى قورقىنىش سەيىلگەن. مىناۋ شىجىعان ىستىقتا كولگە قويىپ كەتسەك پە دەگەن دە وي جىلت ەتتى...
شاعان – كارتاعا تۇسپەگەن قالا
«جۇرەگىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى وسىندا ماڭگىلىككە قالدى. 1954-1994 ج.ج». شاعان قالاشىعىنىڭ كىرەبەرىسىندەگى تاس تاقتاداعى جازۋ – بۇل. مۇندا توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن قايناعان تىرشىلىك بولعان. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا قىزمەت ەتكەن اسكەريلەردىڭ, اسكەري ۇشقىشتاردىڭ قالاشىعى-تۇعىن. اسا قۇپيا جەر بولعاندىقتان, كارتادا دا كورسەتىلمەگەن ەكەن. كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق سىناقتان باس تارتۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويعان سوڭ شاعاننىڭ تۇرعىندارى تايلى-تۇياعىمەن رەسەيگە كوشكەن. تەرەزەلەرى ۇڭىرەيگەن كوپقاباتتى ۇيلەر مەن كىرپىشتىڭ ۇيىندىلەرى عانا قالعان.
يەن قالعان وسى قالاشىققا دا ات باسىن بۇرعانبىز. قالاىشىلىك جولدارعا مىڭ جىل وتسە دە ءمىز باقپايتىنداي ەتىپ بەتون پليتكالاردان توسەپتى. قابات-قابات ۇيلەرى قاڭىراپ تۇر, ءتىرى جان جوق. جۇرتتىڭ بەرگى باسىنداعى جەر ۇيلەردىڭ
اۋلاسىنان عانا تىرشىلىكتىڭ بەلگىسى بايقالادى. ورتالىق كوشەسىمەن قۇلديلاپ كەلەمىز. اينالامىز بەسقاباتتى سۇپ-سۇر عيماراتتار. حالىق قالماعان سوڭ كەنتتەگى تەمىر-تەرسەكتەرىن, قولعا ىلىنگەن كىرپىش-بەتوندارىن تۇك قالدىرماي توناپتى. جەر استىنا كومىلگەن قۇبىرلارعا دەيىن قوپارىپ اكەتىسكەن. يەسىز قالعان سوڭ قويسىن با؟! بەينە ءبىر ۋكراينانىڭ پريپەت قالاسىندا جۇرگەندەيمىز. كەزىندە 10-11 مىڭ تۇرعىنى بولعان بۇل قالادا بۇرىن بالاباقشا, مەكتەپ, ەمحانا, مادەنيەت ءۇيى سياقتى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بارلىعى بولعان. 1954 جىلدارى قالاشىقتىڭ ىرگەسىنە اسكەري اۋىر ۇشاقتار قوناتىن ەكى جولاقتى اەرودرومعا دەيىن سالعان. تۇرعىنداردىڭ دەنى سوندا قىزمەت ەتىپتى. قازىر مۇندا اياق باساتىندار سيرەك. بۇرىنعى شاعاندىقتار بولماسا, جەرگىلىكتى ەل مويىن بۇرمايدى. كەنتتىڭ كىرەبەرىسىندەگى تاقتايشانى دا ءومىرىنىڭ جارتىسى شاعاندا وتكەن تۇرعىندار ورناتقان.
ءبىز جول-جونەكەي كورگەنىمىزدى عانا بايانداپ وتىرمىز. ايتپەسە, قالانىڭ تاريحىن تۇگەندەپ, تۋريست تارتۋعا بولاتىنداي جەر ەكەن. ونىڭ ۇستىنە سەمەيدەن دە قاشىق ەمەس, جولدىڭ بويىندا.
العاشقى سىناق الاڭى
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى تۋرالى نەگىزگى دەرەكتەر كۋرچاتوۆتاعى ۇياو-نىڭ مۋزەيىندە توپتاستىرىلعان. جىلى شىرايمەن قارسى العان عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ءبولىمىنىڭ باسشىسى اجارگۇل ەرتىسبايقىزى مۋزەيدەگى جادىگەرلەر جونىندە تارقاتىپ ايتىپ بەردى. ايتۋىنشا, پوليگون جابىلعان سوڭ پايدالانىلعان قۇرال-جابدىقتار ۇياو-نىڭ مۋزەيىنە تاپسىرىلعان. قىرىق جىل قازاق دالاسىنا قاسىرەت تارتقىزعان قۇرىلعىلار بۇگىندە ەكسپونات بولىپ تۇر. راس-اۋ, مۇندايدى مۋزەيدەن عانا كورەيىكشى. ايتپەسە, توردەگى قوڭىر اسپاپتىڭ تۇيمەسىن باسقان سايىن ۋ جۇتپاپ پا ەدىك؟! اناۋ شىنى قۇتىنىڭ ىشىندەگى ورگاندار – رادياتسيالىق جارىلىستان ولگەن جان-جانۋارلاردىكى. كەي-كەيدە عالىمنىڭ ءىسىن زالىمنىڭ ىسىنە تەڭەگىڭ-اق كەلەتىنى... بالكىم ءبىز تۇسىنبەيتىن شىعارمىز. «عالىمدار جارىلىستىڭ ءتىرى ورگانيزمگە قالاي اسەر ەتەتىنىن دە باقىلاعان. قاننىڭ ميعا قۇيىلۋىن, جۇرەكتىڭ جارىلۋىن زەرتتەگەن. مىسالى, جۇرەك جارىلىس تولقىنىنان نەمەسە قورقىنىشتان جارىلۋى مۇمكىن. ال مىناۋ تورايدىڭ باسى, دەپ فورمالين تولى شىنى ىدىستى نۇسقادى. ىدىستا شوشقانىڭ باسى قالقىپ ءجۇر. سويتسەك ءۇش ايلىق تورايدىڭ تەرىسى ادامدىكىنە ۇقساس بولادى ەكەن. سوندا دەيمىن, عالىمداردىڭ بىلمەك بولعانى, رادياتسيا تولقىنىنىڭ ادام تەرىسىنە قالاي اسەر ەتەتىندىگى عوي. ءدۇمپۋ نازىك تەرىنى قويىپ, گرانيت تاستىڭ ءوزىن كوبىككە اينالدىرىپ جىبەرگەن. كوبىك بولىپ قاتقان تاستى دا كوردىك مۋزەيدەن.
ەڭ العاشقى يادرولىق جارىلىس بولعان الاڭعا دا ات باسىن تىرەدىك. رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق بولعانىمەن, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى ماماندارىنىڭ رۇقساتىمەن, عىلىمي قىزمەتكەر كونستانتين ءتوميلوۆتىڭ جول باستاۋىمەن كۋرچاتوۆتان 90 شاقىرىمداي جەردەگى سىناق الاڭىنان ءبىر-اق شىقتىق. اينالاسى ارنايى بەلگىلەرمەن قورشالعان. ويدا سويديعان بىرنەشە مۇنارا تۇر. ءوز تىلدەرىندە «گۋساك» دەسەدى. بۇلاردى نە ءۇشىن تۇرعىزدى دەسەك, ءار قاباتىنا جارىلىستىڭ قۋاتىن, رادياتسيا مولشەرىن ەسەپتەيتىن قۇرىلعىلار ورناتىپتى. ال عالىمدار قاشىقتاعى كوماندالىق پۋنكتتە وتىرعان.
1949 جىلعى جارىلىستىڭ ەپيتسەنترىنە جاقىنداعاندا ارنايى كيىم كيىپ, بەتتى تۇمشالادىق. ك.توميلوۆ سومكەسىنەن دوزيمەترىن الىپ شىعىپ, جارىلىس ورنىنا قاراي بەتتەدى. ءبىز سوڭىنان ەردىك. قازانداي شۇڭقىرعا تاياعاندا كونستانتيننىڭ قولىنداعى دوزيمەترى بەزىلدەي جونەلدى. «التى زيۆەرت ساعاتىنا» دەپ كىلت توقتادى. ء«دال وسى جەردە تۇڭعىش سىناق جاسالىپ, 3 مەتردەي شۇڭقىر قالعان», دەدى ك.توميلوۆ.
سىناق الاڭىنىڭ ورتاسىنا ورناتىلعان جاپ-جاڭا ەسكەرتكىش تە مەنمۇندالايدى. جەلكە تۇسىنان قازاقستان مەن اقش-تىڭ تۋلارى جەلبىرەيدى. بىلۋىمىزشە, ەكى ەل تاجىريبە الاڭىن قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەسىپ جاتىر. ءيا, قاۋىپسىز كۇيگە تۇسىرمەسە اياق استىنداعى توپىراقتار تۇيىرشىكتەلىپ قالعان. ونى عىلىمي تىلدە «حاريتونچيك» دەسەدى ەكەن. نەگە ولاي دەسەك, توپىراقتى كۇيدىرىپ جىبەرگەن بومبانى عالىم يۋري حاريتونوۆ جاساپتى.
بۇگىندە ۇياو-نىڭ عالىمدارى پوليگونداعى رادياتسيا دەڭگەيىن باقىلاۋمەن, قاۋىپ دەڭگەيىن ازايتۋمەن شۇعىلدانادى. سىناق الاڭىندا جەمىس-جيدەك ءوسىرىپ, ونىڭ قۇرامىنداعى رادياتسيانى ەسەپتەيدى. مىڭ دا ءبىر شۇكىر, زۇلماتتى جىلدار ارتتا قالدى. باتپانداپ كىرگەن اۋرۋدىڭ مىسقىلداپ شىعاتىنىن ەسكە سالساق, سىناق دالاسىنىڭ تولىق تازارۋىنا ءالى دە كوپ جىلدار كەرەك شىعار.
سەمەي – كۋرچاتوۆ
