پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى سەمەيگە بارعان ساپارىندا «پوليگون زاردابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭىلدىك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. ۇكىمەتكە پوليگون اۋماعىنداعى حالىققا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەكتىڭ مولشەرى جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى. سودان بەرى شىعىس جۇرتى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان ناتيجە شىعادى دەگەن ۇمىتتە.
جۋىقتا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا پوليگون زاردابىن تارتقان اسكەريلەرگە الەۋمەتتىك كومەكتىڭ كورسەتىلۋ-كورسەتىلمەۋى جونىندە «ايرىقشا تاۋەكەلدى ارداگەرلەر» قب توراعاسى ەرجان دۇيسەنباەۆ باستاعان ءبىر توپ ازاماتتان حات ءتۇستى.
«سىزدەرگە 1949 جىلدان باستاپ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى جارىلىستار توقتاعانعا دەيىن, وسى قاۋىپتى ايماقتا مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەگەن ارداگەرلەر قاۋىمى حات جولداپ, قولدانىستاعى زاڭناماداعى وزدەرىنە قاتىستى جازىلعان كەيبىر تۇجىرىمداردىڭ قاراما-قايشى تۇستارىنا تۇسىنىك بەرۋلەرىڭىزدى تالاپ ەتەدى», دەپ باستالعان حات ءماتىنىن تولىق نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
«شىنىن ايتۋ كەرەك, سياپ-تا اسكەري مىندەتىن وتەگەن ساربازدارىمىزدىڭ مارتەبەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىستاعى زاڭدارىمىزدا ناقتى كورسەتىلمەگەن. سونىڭ سالدارىنان ولاردا كۇنى بۇگىنگە دەيىن, سوناۋ لەنينگراد قورشاۋىندا بولعان, ءتىپتى سوعىستى ايتپاعاندا, وق-ءدارىنىڭ ءيىسىن يىسكەپ, قولىنا قارۋ ۇستاپ كورمەسە دە كەڭەستىك جۇيەدە ءبىر سالانى ۇزاق جىلدار بويىنا باسقارعانى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قامقورلىعىن كورىپ, جەڭىلدىگىن پايدالانىپ وتىرعان باسشىلاردىڭ مارتەبەسىندەي مارتەبە جوق.
1949 جىلدان 1990 جىلعا دەيىن ۇكىمەتتىڭ بۇيرىعىمەن 18 بەن 20 جاستاعىلار دەنساۋلىعىمىزعا قاۋىپ توندىرە وتىرىپ, يادرولىق جارىلىستىڭ زارداپتارىن جويىپ, اسكەري بورىشتارىمىزدى وتەدىك. بۇگىندە سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ ەڭ جاس ارداگەرى 50 جاستان اسقان. اسىرەسە 50 جىلدان كەيىن يادرولىق ساۋلەلەنۋدىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن ءبارى بىلەدى. الايدا سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ ارداگەرلەرى مەملەكەت تاراپىنان ەش قورعالماعان. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى «تىكەلەي» دەگەن ءسوزدىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ, انىقتامالارىمىزدى قابىلدامايدى. اسكەرگە شاقىرىلىپ, قىزمەت ەتكەن ساربازدار ۇنەمى سول جەردە يادرولىق جارىلىستى سىناۋعا تىكەلەي قاتىستى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ورگاندارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۋزەيى وكىلىنىڭ اسكەري بولىمدەردە ناقتى اسكەري قىزمەت ەتۋى اسكەري بيلەتتە كورسەتىلگەن جانە ونى ارحيۆتىك انىقتامامەن راستاۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن ءۋاجىن ەسكەرەر ەمەس. سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ ارداگەرلەرى وتان الدىنداعى بورىشتارىن ورىنداعانىمەن, ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا مۇقتاج.
سونىمەن, سياپ-تا اسكەردە بولعاندار دەپ وتىرعانىمىز كىمدەر؟ بىلتىرعا دەيىن قولدانىستا بولىپ كەلگەن « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەكتەرى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1995 جىلعى 28 ساۋىردەگى №2247 زاڭىندا دا, بىلتىر قابىلدانعان «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا دا سياپ-تا اسكەري قىزمەتتە بولعاندار تۋرالى ناقتى ەش نارسە ايتىلمايدى. 1995 جىلعى 28 ساۋىردەگى «سوعىس مۇگەدەگى مەن قاتىسۋشىسىنىڭ جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا كەپىلدەندىرىلگەن جەڭىلدىكتەر بەرۋدىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 10-بابىندا «...چەرنوبىل اەس-تەگى جانە تاعى دا باسقا ازاماتتىق, اسكەري نىساندارداعى رادياتسيالىق اپاتتى جويۋعا قاتىسقان, سونداي-اق يادرولىق سىناقتارعا تىكەلەي قاتىسقاندىعى جانە جاراقات العاندىعى مەن مۇگەدەكتىگى تۋرالى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىنىڭ قورىتىندىسى بار» دەپ جالپىلاپ عانا كورسەتىلگەن. بىزدىڭشە, اتقارۋشى بيلىك پەن زاڭ شىعارۋشى ورگان سياپ-تا اسكەري قىزمەت ەتىپ, دەنساۋلىعىنان ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولعاندارعا قازىنادان تولەنەتىن وتەماقىنى ۇنەمدەۋ ءۇشىن قاپتىڭ اۋزىن قىسىپ ۇستاپ, وسىنداي قيتۇرقى ارەكەتكە بارعان ءتارىزدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سەمەيلىك ساربازداردىڭ جولىنا «بۇك ءتۇسىپ جاتىپ الىپ, اياقتارىنان شالاتىن» وسى انىقتاما قانشالىقتى زاڭدى؟
ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە بۇراتانا حالىقتار ارزان جۇمىس كۇشى رەتىندە پايدالانىلعان «جۇمىسشى باتالوندارىنىڭ» كەڭەس زامانىندا «قۇرىلىس باتالوندارى» دەپ اتالاتىن كوشىرمەسى كوپ بولدى. مۇنداي اسكەري قۇرامالارعا, نەگىزىنەن, قولدارىنا قارۋدىڭ ورنىنا كۇرەك, قايلا ۇستايتىن, بارىنشا قاۋىپسىز ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى مەن ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى قازاقتار كوپ شاقىرىلدى. قازاقستان ۇكىمەتى زاڭ شىعارۋ بارىسىندا ولاردىڭ سانىنىڭ كوپتىگى مەن مەملەكەت تاراپىنان پوليگوندا مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەگەندەرگە تولەنەتىن وتەماقى كولەمىنىڭ شىعىنىن ەسەپتەپ, وسىنداي قيسىنسىز ارەكەتكە بارىپ وتىرعان ءتارىزدى. راس, ولار جارىلىس سىناقتارىنا تىكەلەي قاتىسپاسا دا سول اۋماقتاعى اۋاعا تاراعان ۋمەن تىنىستاپ, جەراستى شاحتالارىندا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ءتىپتى جارىلىستان كەيىن رادياتسيالىق قالدىقتاردى تاسۋعا قاتىسقاندارىنىڭ اسكەري بيلەتتەرىندەگى «ايرىقشا بەلگىلەرى» دەگەن تۇسىنا «سىناققا قاتىسقان» دەگەن مالىمەت تە جازىلماعان. سول 1949 جىلدان باستاپ اسكەردە بولعانداردىڭ الدى قازىر بۇل دۇنيەدە جوق. 1970-1980 جىلدار ارالىعىندا پوليگوندا قىزمەت ەتكەندەردىڭ قاتارى دا سيرەپ كەتكەن.
ادىلدىكتى تۋ ەتسەك, زاڭنامادا كورسەتىلگەن مەرزىم ارالىعىندا سياپ-تا اسكەري بورىشىن وتەگەندەرگە قانداي اسكەري بولىمدە قىزمەت اتقارعانىنا قاراماستان ارداگەر مارتەبەسى بەرىلۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن سياپ-تا اسكەردە بولعانداردىڭ مارتەبەسىن زاڭدىق تۇرعىدان انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ازىرگە سياپ-تا اسكەردە بولعاندار جونىندە بىلتىر قولدانىستان شىعىپ قالعان 1995 جىلعى 28 ساۋىردەگى № 2247 زاڭ مەن «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا دا ۇشىنان ۇستاتپايتىن جالپىلاما سوزدەن باسقا تۇك تە جوق. زاڭ شىعارۋشى ورگان ولارعا تولەنەتىن وتەماقىنىڭ مولشەرى مەن جەڭىلدىكتەر جاساۋعا جۇمسالاتىن قاراجاتتان جالتارىپ, جالپى قاۋىپتى ايماق تۇرعىندارىمەن تەڭەستىرىپ جىبەرگەن. ودان ءارى زاڭ «1966 جىلدان 1990 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى ارالىقتا جەراستى يادرولىق جارىلىستارىن جاساۋ كەزەڭىندە وسى اۋماقتاردا تۇرعان, جۇمىس ىستەگەن نەمەسە اسكەري قىزمەت (سونىڭ ىشىندە مەرزىمدى) اتقارعان ازاماتتاردى يادرولىق سىناقتار سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتار ساناتىنا جاتقىزعان. قاراپ وتىرساڭىز, وسى ەكى زاڭدا دا قيسىنعا كەلمەيتىن قاراما-قايشىلىق كوپ. نەگە زاڭ شىعارۋشى ورگان سول ايماقتاردا تۇرعاندار مەن اسكەري مىندەتىن وتەگەندەردىڭ مارتەبەسىن تەڭەستىرىپ جىبەرگەن؟ بۇل – اقىلعا سىيمايتىن نارسە.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىزدىڭ باعدارلامادا ءتورت نەگىزگى باسىمدىق بار. ءار ازاماتقا ءوز مۇمكىندىكتەرىن ىسكە اسىرۋعا تەڭ مۇمكىندىكتەر بەرىڭىز. مەملەكەت شىنىمەن مۇقتاج جاندارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋى كەرەك. ەڭ باستىسى – الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك», دەگەن ەدى.
ء«بىز, ارداگەرلەر قاۋىمى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ سياپ-تا اسكەردە بولعانداردى سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ قاتارىنا قوسىپ جىبەرۋىن بارىپ تۇرعان ادىلەتسىزدىك جانە مەرزىمدى بورىشىن وتەگەندەردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن شەكتەۋ دەپ تۇسىنەمىز».
ارداگەرلەردىڭ ايتايىق دەگەن وي-پىكىرلەرىنىڭ توقەتەرى: سەمەي اۋماعىندا تۇرعان ازاماتتار مەن وندا اسكەري بورىشىن وتەگەندەردىڭ مارتەبەسى زاڭدىق تۇرعىدان اجىراتىپ كورسەتىلۋى كەرەك.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
