تاريح • 25 تامىز، 2021

ءداۋىر جادىگەرى

193 رەت كورسەتىلدى

ءاربىر سۋرەتكە ەستەلىك دەپ ەمەس، تاريح دەپ قاراۋعا بولادى. سونداي قۇندى دۇنيەنىڭ ءبىرى − ورىستىڭ اتاقتى ادۆوكاتى فەدور نيكيفوروۆيچ پلەۆاكو مەن تورعايلىق سماعۇل توكە ۇلىنىڭ سۋرەتى.

فوتودا ايگىلى ادۆوكاتپەن يىق تىرەستىرىپ تۇرعان سماعۇل اتامىز – تورعاي جۇرتىن ءۋالى سوزىمەن ۇيىتقان، ارۋاقتى توكە ءبيدىڭ بالاسى. شىن مانىندە، رۋى مەرگەن توكە بيدەن تاراعان ۇرپاقتارى­نىڭ ءبارى اتا داڭقىنا لايىق بولعان. ايتالىق، ءبيدىڭ العاش­قى بايبىشەسىنەن ورماعامبەت، نۇرماعامبەت، سماعۇل تاراسا، ەكىنشى انامىزدان كاكىمبەك پەن قامبار تۋعان. وسىنداعى ەسىمى ايتىلعان نۇرماعامبەت – 1864 جىلى تورعايداعى ىبىراي التىنسارىن اشقان مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان العاشقى ون ءتورت بالانىڭ ءبىرى. ۇلى اعارتۋشى ىرگەسىن قالاعان ءبىلىم ورداسىنىڭ اشىلۋىنا توكە ءبيدىڭ ءوزى قولداۋ كورسەتىپ، قامقورلىق جاساعان. بۇل جايىندا تاريحي قۇجاتتاردا جازىلادى. سماعۇل توكە ۇلى دا ىبىراي مەكتەبىندە وقىپ، ءوز زامانىنىڭ كوزى اشىق، وزىق ويلى ازاماتى اتانىپ، شۇبالاڭ بولىسىن ون ەكى جىل باسقارىپ، حالىقتىڭ العىسىنا بولەنگەن. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى، جۋرناليست قابىلاحات سەيداحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بولىستىڭ اعايىندارى ءىستى بولىپ، ول ءىس ناسىرعا شاۋىپ، اقىرى، سماعۇل توكە ۇلى تۋىستارىن اقتاپ الۋعا سانكت-پەتەربۋرگكە بارىپ، ادۆوكات فەدور پلەۆاكومەن جۇز­دەسىپ، بارلىق ءمان-جايدى تۇسىن­دىرەدى. الىستان ات ارىتىپ كەلگەن قىر قازاعىنىڭ ءوتىنى­شىن مۇقيات تىڭداعان ادۆوكات قىل­مىستىق ىسپەن ءجىتى تانىسىپ، سو­نىڭ ناتيجەسىندە سوت ءىسى قايتا قا­رالىپ، تۇرمەگە قامالعان ادامداردى بوساتىپ الادى. بۇل وقيعا شامامەن 1904-1905 جىلدارى بولعاندىقتان، ەكەۋى سۋرەتكە سول كەزدە تۇسسە كەرەك. بۇگىندە ءبىر عا­سىردان اسا ۋاقىت بولعان كونە سۋرەتتەن ولاردىڭ بايىپتى، پاراساتتى تۇلعاسىن عانا ەمەس، سول ءداۋىردىڭ بەينەسىن اڭعاراسىز.

قيىن-قىستاۋ جىلدارى قا­زاق­تارعا كوپ قايىرىمى تيگەن فە­دور نيكيفوروۆيچ پلەۆاكو 1842 جىلى ترويتسك قالاسىندا تۋعان. اكەسىنىڭ ۇلتى – ليتۆان، 1832 جىلعى پولشاداعى پولياك كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى ءۇشىن رەسەيگە، ونىڭ ىشىندە ترويتسك قالاسىنا جەر اۋدارىلادى. سوندا جۇرگەندە قازاق قىزىمەن تانىسىپ، شاڭىراق كوتەرگەن. كەيبىر دەرەكتەردە زاڭگەردىڭ اناسىنىڭ اتى ولمەسەك، ءبىر اۋقاتتى كىسى­نىڭ قىزى بولعان دەيدى. بىراق قا­راقشىلاردىڭ قولىنان اكە-شە­شەسى قازا تاۋىپ، قىز جەتىم قا­لادى. ونى ورىس ايەلى تاۋىپ، باۋىرىنا باسىپ، ەكاتەرينا دەگەن ەسىم بەرەدى. كەيىن قىز بويجە­تىپ، فەدوردىڭ اكەسىمەن كوڭىل قوسادى. پلەۆاكو ومىرباياندىق ەڭ­بەك­­تەرىندە اناسىنىڭ قازاق قىزى ەكەنىن انىق ايتقان. بۇل جايىندا ورىس عالىمى ۆ.سموليارچۋك­تiڭ «ادۆوكات پلەۆاكو» دەگەن كiتابىندا جان-جاقتى جازىل­عان. جيىر­ما ەكى جاسىندا سوت لاۋا­زىمى­نا تاعايىندالىپ، جيىر­­­ما ءتورت جاسىندا ادۆوكات بولعان تالانتتى تۇلعانىڭ سوزگە شەشەندىگىن جوعارى باعالاعان ورىستار ونى زاڭ سالاسىنىڭ «پۋش­كينى» دەپ اتاعان.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى، سماعۇل اتا­مىزدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قا­لا­سىنا ەكى رەت جولى تۇسكەن. ءبىرىن­شىسىن تاپتىشتەپ جازدىق. ەكىنشىسى، 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىستى. ارينە، كوتەرىلىس ءبىر كۇندە «بۇرق» ەتە قالعان جوق. پاتشانىڭ «يۋن جارلىعى» شىققاننان كەيىن وسى ءوڭىردىڭ بەدەلدى بەس ازاماتىنىڭ ءبىرى رەتىندە سانكت-پەتەربۋرگكە بارىپ، پاتشا وكىمەتىنە تورعاي ۋەزى قازاقتارىنىڭ قارسىلىق حاتىن تاپسىرادى. الايدا قايتار جولدا ورىنبورعا ايالداعان سماعۇل توكە ۇلىن بيلىك جاندارمدارى ەبىن تاۋىپ قولعا ءتۇسىرىپ، ەسىل ەر سولاردىڭ قولىنان قاپيادا قازا تابادى. سۇيەگى ورىنبورداعى مۇ­سىلماندار زيراتىنا جەرلەنگەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

جاس عالىمنىڭ جەتىستىگى

عىلىم • بۇگىن، 07:43

ۇقساس جاڭالىقتار