بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ىشىندە اۆتورلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات جۇرىنوۆتىڭ (جەتەكشىسى), ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ب.تەلتاەۆتىڭ, ۇيا اكادەميگى ا.قالىبايدىڭ, ح.ع.ك. ا.ابىلماعجانوۆتىڭ, ت.ع.ك. ب.حۋسايننىڭ «تيىمدىلىگى جوعارى نانوماتەريالداردى الۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن جاساۋ جانە ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ» عىلىمي جۇمىسى نازار اۋدارادى. اۆتورلاردىڭ بۇل زەرتتەۋلەرى عىلىمي قاۋىمداستىققا Scopus جانە Web of Science حالىقارالىق مالىمەتتەر قورىنا ەنگىزىلگەن عىلىمي جۋرنالداردان كەڭىنەن تانىمال.
زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن «د.سوكولسكي اتىنداعى جانارماي, كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى» اكتسيونەرلىك قوعامىندا اكادەميك م. جۇرىنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلدى. جولداردىڭ جوعارى ساپالى جامىلعىلارىن الۋ تەحنولوگياسىن جاساۋ بويىنشا زەرتتەۋلەردىڭ ءبىر بولىگى قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ب.تەلتاەۆپەن بىرگە ورىندالدى. زەرتتەۋلەر ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلدى: قولدانۋ اۋقىمى ۇلعايتىلعان, ونىڭ ىشىندە پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى جوعارى كۇن ەنەرگياسىن تۇرلەندىرگىشتەردى وندىرۋگە پايدالانۋ ماقساتىندا نانوولشەمدى تيتان ديوكسيدىن الۋ تەحنولوگيالارى; ءتۇتىن گازدارىنىڭ ۋلى قوسىلىستارىن بەيتاراپتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى كاتاليزاتورلارى; جوعارى ساپالى جولداردى سالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قولدانىستاعىدان جوعارى سيپاتتامالى جول جامىلعىلارىن ءوندىرۋ تەحنولوگيالارى. بۇل زەرتتەۋلەر نانوماتەريالدار الۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن جاساۋ بويىنشا ورتاق ءبىر باعىتتا بىرىكتىرىلگەن.
بۇل جۇمىستا نانوولشەمدى تيتان ديوكسيدىن سينتەزدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى, ءتۇتىن گازدارىنىڭ ۋلى قوسىلىستارىن كاتاليتيكالىق بەيتاراپتاندىرعىشتاردى جاساۋ مەن ءوندىرۋ, نانوكومىرتەكتى ۇنتاق پەن پوليمەرلەردى قولدانۋ ارقىلى جول بيتۋمىن الۋ ادىستەرى سيپاتتالعان.
ءبىرىنشى بولىمدە تيتان ديوكسيدىنىڭ جوعارى ديسپەرسيالى ۇنتاعىن الۋدىڭ ەلەكترحيميالىق جانە حيميالىق ادىستەرىنىڭ ناتيجەلەرى بەرىلگەن. تيتاندى ونەركاسىپتىك اۋىسپالى توكپەن پولياريزاتسيالانعاننان كەيىن قىشقىل ەلەكتروليت ەرىتىندىلەرىندە ەلەكتروليزدەن كەيىنگى حيميالىق وزدىگىنەن ەرۋىنىڭ جاڭا قۇبىلىسىنا نەگىزدەلگەن تيتاندى ەرىتۋدىڭ بىرەگەي ءادىسى كورسەتىلگەن.
بۇل قۇبىلىستى اشىلىمدار مەن ونەرتابىستار اۆتورلارىنىڭ حالىقارالىق قوعامدىق اكادەمياسى جوعارى باعالاپ, جاڭا قۇبىلىستىڭ اشىلعانى ءۇشىن ديپلوم بەرگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. اۆتورلار بەلگىلەنگەن پارامەترلەرى بار مينەرالدى بەيورگانيكالىق قوسىلىستارمەن تيتاندى حيميالىق ەرىتۋ ارقىلى نانوولشەمدى تيتان ديوكسيدىن الۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ, دالەلدەدى. تيتان ديوكسيدىنىڭ الىنعان نانوۇنتاقتارى كۇن ەنەرگياسىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا تۇرلەندىرۋ ءۇشىن گيبريدتىك كۇن ەلەمەنتتەرىندە قولدانۋعا جارامدى بولىپ شىقتى.
عىلىمي جۇمىستا سونداي-اق
ءىرى قالالار مەن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ وتە وزەكتى ماسەلەسى – اۋا باسسەينىنىڭ اۆتوموبيل كولىگى, ونەركاسىپتىك پەشتەر جانە مۇناي-حيميا وندىرىستەرىنىڭ ۋلى قوسىلىستارىمەن لاستانۋىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى بەرىلگەن.
د.سوكولسكي اتىنداعى جانارماي, كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىندا سوڭى ادام ولىمىنە سوقتىراتىن ۋلى قوسىلىستاردى, اتاپ ايتقاندا, ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار مەن اۆتوكولىكتەردىڭ تۇتىنىنەن تارايتىن ۋلى گازدى تازارتۋعا جانە بەيتاراپتاندىرۋعا ارنالعان ءتيىمدى نانوكاتاليزاتورلار ازىرلەندى. دەنساۋلىققا زياندى گازداردى تازارتۋ دارەجەسى 99,8 پايىزعا جەتەتىن بلوكتىق كاتاليزاتورلار بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرقاتار ءىرى كاسىپورنىندا تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك سىناقتاردان ءساتتى ءوتتى. ينستيتۋت جانىنان ءوندىرىس ءۇردىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەتىن, وزىندىك سپك-1-20 مامانداندىرىلعان باعدارلامالىق كەشەنىمەن ءوندىرىس بارىسى اۆتوماتتاندىرىلعان كاتاليزدىك بەيتاراپتاندىرعىشتاردى ءوندىرۋ تسەحى ۇيىمداستىرىلدى.
قاراستىرىلىپ وتىرعان عىلىمي جۇمىستا سونداي-اق جول بيتۋمدارى مەن اسفالتبەتوندارىنىڭ پايدالانۋ سيپاتتامالارىن ايتارلىقتاي ارتتىراتىن تەحنولوگيالاردىڭ تۇتاس كلاستەرى جاسالدى. اۆتورلار نانوپوليمەربيتۋمنىڭ 19 ءتۇرىن جانە نانوپوليمەراسفالتبەتوننىڭ 26 ءتۇرىن ءوندىرۋدىڭ بىرىكتىرىلگەن ءتيىمدى تەحنولوگيالارىن دايارلادى. الىنعان نانوبيتۋمدار مەن نانواسفالتبەتونداردىڭ پايدالانۋ سيپاتتامالارى وتە جوعارى. پايدالانۋ سيپاتتامالارى جوعارىلاتىلعان نانوبيتۋم مەن نانوپوليمەربيتۋمداردى دايىنداۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ بارىسىندا بيتۋمدار مەن پوليمەربيتۋمداردى ەرەكشە نانوديسپەرستىك جۇيەلەر رەتىندە قاراستىراتىن كونتسەپتسيا پايدالانىلدى.
نانوبيتۋم, نانوپوليمەربيتۋم, نانواسفالتبەتون جانە نانوپوليمەراسفالتبەتونداردىڭ سيپاتتامالارىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋى ەلەكترماگنيتتىك تەوريا جانە كۆانتتىق فيزيكا بويىنشا جۇرگىزىلگەن ەسەپتەۋلەرمەن تۇسىندىرىلەدى.
جاسالعان تەحنولوگيالاردىڭ ەكونوميكانىڭ شىنايى سەكتورلارىندا قولدانىس تاپقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. مىسالى, ازىرلەنگەن بەيتاراپتاندىرۋ كاتاليزاتورلارى 10 جىلدان بەرى اۋىر جۇك كولىكتەرى مەن ديزەل گەنەراتورلارىنا ورناتىلىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى كاسىپورىندارىنىڭ مۇنايدى جىلىتۋ پەشتەرىندە تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك سىناقتار جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە جول بيتۋمدارى مەن اسفالتبەتوندار الۋدىڭ ازىرلەنگەن تەحنولوگيالارى بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 422 شاقىرىمدى قۇرايتىن حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 32 تەلىمى سالىندى.
قازىرگى ۋاقىتتا قىتايدىڭ ەڭ ءىرى تيتان زاۋىتتارىنىڭ ءبىرى ءوز وندىرىسىندە تيتان ديوكسيدىن الۋدىڭ ازىرلەنگەن تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جونىندە «د.سوكولسكي اتىنداعى جانارماي, كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى» اق-مەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەلەرى تەوريالىق جانە ىرگەلى عىلىمنىڭ دامۋى ءۇشىن, سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىنىڭ سالالارىندا پراكتيكالىق قولدانۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. تۇبەگەيلى جاڭا عىلىمي اقپارات الىنىپ وتىر: تيتان ديوكسيدىن سينتەزدەۋدىڭ, ءتۇتىن گازدارىنىڭ ۋلى قوسىلىستارىن بەيتاراپتاندىرۋدىڭ كاتاليزدىك جۇيەسىن, نانوكومىرتەك جانە نانوپوليمەرلىك بيتۋمداردىڭ جانە ولاردى قولدانىپ اسفالتبەتوندار ازىرلەۋدىڭ جاڭا دەرەكتەرى مەن زاڭدىلىقتارى اشىلدى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان زەرتتەۋلەردىڭ بىرەگەيلىگى, سۇرانىسقا يە بولۋى جانە وزەكتىلىگى عالىمداردىڭ الەمدىك قاۋىمداستىعى مويىنداعان ءتورت عىلىمي اشىلىممەن جانە الىنعان ونىمدەردى شىعارۋعا بەرىلگەن ءۇش رۇقسات قۇجاتتارىمەن دالەلدەنىپ وتىر.
قاراستىرىلىپ وتىرعان جۇمىستا عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ بارىسىندا ءتورت عىلىمي جاڭالىقتىڭ اشىلىپ, رەسمي تۇردە تانىلعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – تيتاننىڭ قىشقىل سۋ ەرىتىندىدە ەلەكتروليزدەن كەيىنگى حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى; ەكىنشىسى – نانوقۇرىلىمدى بيتۋمنىڭ پايدا بولۋ قۇبىلىسى; ءۇشىنشىسى – تومەن تەمپەراتۋرالى جارىق پايدا بولعان كەزدە اسفالتبەتون جامىلعىسىنىڭ ءوزىن ءوزى ۇيىمداستىرۋ زاڭدىلىعى; ءتورتىنشىسى – تۇتقىر سەرپىمدى ماتەريالداردىڭ شارشاۋىنىڭ ساتىلى بۇزىلۋ زاڭدىلىعى.
بۇل تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزۋ ۇلكەن ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق پايدا بەرەدى جانە ولار رەسپۋبليكامىزدا عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان.
بۇل جۇمىس جانە ونىڭ اۆتورلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ءسوزسىز لايىق.
ءابدىراسىل جارمەنوۆ,
مينەرالدىق شيكىزاتتى كەشەندى قايتا وڭدەۋ جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەكى مارتە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
ءنادىر ءنادىروۆ,
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق كسر عا اكادەميگى, قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
