ەل اراسىندا دا تاماشا انشىلەر بار, قۇدايعا شۇكىر, سول شىركىندەردىڭ دە بۇل انگە جۇرەگى داۋالاماعان. ءبىر عاجابى-الماتىدا يگى جاقسىلاردىڭ – قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, احمەت جۇبانوۆ, شاكەن ايمانوۆ, ريشات جانە ءمۇسلىم ابدۋلليندەر جانە باسقا دا ونەر يەلەرىنىڭ اراسىندا «بۇركىتبايدى» اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ورىنداۋى تاڭ-تاماشا قالدىراتىنى اڭىز-اڭگىمە بولىپ شەرتىلەدى. وسى جولداردىڭ اۆتورى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەن بۇل جونىندە سۇراعاندا: «بۇركىتباي» ءانى ءبىزدىڭ كەزىمىزدە كورىنە-كوزگە ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي بولىپ كورىندى ماعان. «مەن ءانشىمىن» دەيتىن ەستى ونەرپاز بۇل ءاننىڭ تابيعاتىنا تەنور داۋىس ەمەس, كۇندەي كۇركىرەگەن قۋاتتى داۋىس كەرەكتىگىن سەزەدى, ارينە. سوندىقتان «بۇركىتبايداي» سۇيەگى ءىرى انگە تالاپ قىلۋدان قورقادى, قايمىعادى. ال قانىشەكەڭ «بۇركىتبايدى» بالا كەزىنەن ءوز ەلىندەگى انشىلەردەن تىڭداپ وسكەن جان, بۇل انگە ەشبىر ءاندى تەڭەستىرمەيتىنىن دە بىلەم. انگە دەگەن اۋەل باستاعى ىنتاسى قويا ما, ونى ءوز كوڭىل كۇيىنىڭ ءبىر داۋاسى رەتىندە ايتۋمەن كەلەدى. تالاي رەت تىڭدادىم, قانىشەكەڭنىڭ زور تۇلعاسىنا, كەڭ كوكىرەگىنە لايىقتى ءان كەڭ تىنىسپەن كۇركىرەپ شىققاندا ءبىز كەلتىرە الماعان كەيبىر يىرىمدەرى ەرىكسىز باس شايقاتىپ, قىزىقتىراتىنى بار. وعان ءتانتى بولعان جانداردىڭ جىلى لەبىزدەرىنىڭ اڭىزعا اينالاتىنى سودان دا شىعار, تەگىندە», دەدى.
«بۇركىتبايداي» ءان شىعارعان مۇستافانىڭ ەسىمى ەشبىر مۋزىكا مامانىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە جوق. ونى تەك اكادەميك الكەي مارعۇلان شوقان ۋاليحانوۆتىڭ ءومىربايانىن جازعاندا ۇلى عالىمنىڭ ۇستازى ن.ف.كوستىلەتسكي قازاقتىڭ باي ادەبيەتىنە, ونىڭ ىشىندە فولكلورىنا, مۋزىكاسىنا ەرەكشە بىلىكتىلىكپەن, ىجداعاتتىلىقپەن قارايتىنىن دايەكتى تۇردە كەلتىرەدى. كوستىلەتسكي ءوز شاكىرتتەرىن زەرتتەۋ ىسىنە باۋلىعاندا, البەتتە, سولاردىڭ ءبىرى شوقانعا وتە تاعىلىمدى كەڭەستەر بەرىپ وتىرعان, شوقان ءوز ۇستازىنىڭ وسى اقىلىمەن ءوز ەلىنە جانە ناعاشى جۇرتى بولىپ كەلەتىن مۇسا شورمانوۆ اعا سۇلتان بولىپ وتىرعان باياناۋلا جاعىنا ءجيى-ءجيى حات جازىپ, ادەبي, مۋزىكا مۇرالارىن جينايتىن بىلىكتى, ەل تاريحىنا زەردەلى تياناقتى جاندارمەن تۇراقتى تۇردە بايلانىس جاساعان. الكەي مارعۇلان شوقاننىڭ ءومىربايانىنىڭ ءبىر تۇسىندا: «سۋديا پو ارحيۆنىم ماتەريالام, ن.ف.كوستىلەتسكي سنابجال سۆويح ۆوسپيتانيكوۆ ينسترۋكتسيەي پو سوبيرانيۋ قازاحسكوگو فولكلورا ي وپيسانيۋ كازاحسكيح نارودنىح يگر. سوحرانيليس منوگوچيسلەننىە پيسما ي زاپيسي كازاحسكوگو فولكلورا, ادرەسسوۆاننىە نا يميا ن.ف.كوستىلەتسكوگو. ەتي زاپيسي, كرومە چوكانا ۆاليحانوۆا, ەمۋ پوسىلالي حاليۋللا ۋسكەمباەۆ, برات ابايا, يزۆەستنىي مەلوديست مۋستافا بۋركۋتباەۆ (يز بايان-اۋلا), سادۆاكاس اناەۆ (يز كوكچەتاۆسكوگو وكرۋگا), حانحودجين (يز اياگۋزا) ي.ت.د.» دەپ سول كەزدەردە ەل-ەلدەگى ساۋاتتى جانداردىڭ كىمدەر ەكەنىن دايەكتىلىكپەن جازىپ كەلتىرەدى. «بۇركىتباي» ءانىنىڭ يەسى مۇستافانىڭ كىم ەكەنىن وسى زەرتتەۋدەن عانا ءبىلىپ وتىرمىز.
مۇستافا... «بۇركىتباي» انىندە:
بۇركىتباي – اكەم اتى, اعام – ومار,
اۋىلىم ايدىن شالقار كولگە قونار.
قۇدايعا بۇگىن السا ريزامىن,
قىزدارى جانقوزىنىڭ ماعان قۇمار, – دەيتىن شۋماق بار. مۇستافا جايلى ويلاي-ويلاي ءجۇرىپ, باياناۋىلدىق كاۋكەن كەنجەتاەۆپەن اڭگىمەم قيسىنداسىپ, ۇيلەسە كەتتى. مەنىڭ كوڭىل ءدىتىمدى تۇسىنگەن سەرى كوڭىلدى كاۋكەن اعا: «مەندە اكەم جازىپ جۇرەتىن ءبىر داپتەر بار, ونى ءبىزدىڭ شاكەن اعامىز ءاجۋالاپ «كەنجەتايدىڭ كىتابى» دەيتىنى بار. مەن ساعان سول داپتەردى بەرەم, تەك جوعالتىپ الما, وزىمە قايتاراسىڭ عوي», دەدى.
سودان كوپ ۇزاعان جوق, كەنجەتاي اقساقالدىڭ داپتەرى قولىما ءتيدى. داپتەردە جيىرما ءۇش شۋماقتاي ولەڭ جازىلعان.ەندى سول ولەڭدى سويلەتىپ كورەيىك:
سۇيىندىك اتام مەنىڭ جۇرت بيلەگەن,
ازۋلى دۇشپانىنا جول بەرمەگەن.
حان بولىپ حالقىن بيلەپ تۇرعانىندا,
حالقىنان ەشبىر شاشاۋ جىبەرمەگەن.
ونان سوڭ ەل بيلەگەن ول-قۇلبولدى,
تاعى دا باس قىلىپتى ايدابولدى.
بەرگەن قۇداي بابامنىڭ باقىتىنا,
بيلەگەن شاشاۋ ەتپەي ءتامام ەلدى.
ونان سوڭ ەل بيلەگەن ەر تولەباي,
تۋار ما, ەندى ادامزات بولىپ سونداي.
حالىقتى ابىلايمەن بىردەي كورىپ,
ات قويعان ەل بار ما, دەپ جانعوزىداي.
بەس بالا تولەبايعا بەرگەن قۇداي,
ەدىگە, جولان, ەلامان, مالگەلدى باي.
ءبىرى – بي, ءبىرى – باتىر, بىرەۋى – باي,
اتى شىققان التى الاشقا
بولىپ سولاي.
ونان سوڭ ەل بيلەگەن شوڭ مەن شورمان,
باقىتى كەلە جاتقان ەسكى قوردان.
ابىلاي اسپاس سارىارقا دالاسىندا,
ورتا ءجۇز بالاسىنا بولدى قورعان.
ميراس بولىپ بيلىگى قالعان شوڭعا,
تورىايعىر ءتورت اياعى بىردەي جورعا.
ادىلدىك قارا قىلدى قاق ايىرعان,
ۇرپاعى وسە بەرگەن بولىپ سوندا.
مۇستافا – ءوزىم اتىم,
اتام – جولان,
ادامدىق سايىپ كەلەد, مىنە, سودان.
قوناعىن قارا ءبيدىڭ كۇتكەنى ءۇشىن,
جولانعا «مىرزا جولان» اتاق قونعان.
بۇركىتباي – اكەم اتى,
مۇستافا – اتىم,
سۇيىندىك ناسىلىنەن ارعى زاتىم.
ەستىگەن, تىڭداعان جان عايىپ قىلما,
شىعارعان وسىلاي عىپ ءمىناجاتىم.
بۇركىتباي – اكەم اتى, اعام – ومار,
اۋىلىم ايدىن شالقار كولگە قونار.
قۇدايعا بۇگىن السا ريزامىن,
قىزدارى جانقوزىنىڭ ماعان قۇمار.
مۇستافا ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن, ارعى اتا-باباسى, ءزاۋزاتىن وسىلايشا تولعايدى. كاۋكەننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل كەڭ كولەمدى ۇزاق ولەڭ ەكەن. كەيبىر شۋماقتارى كەلە-كەلە ۇمىتىلعان. بۇل – مۇستافانىڭ ومىرباياندىق ولەڭى, زەردەلى كوڭىلمەن ىجداعاتتاپ شەجىرەسىن شىعارعاندا, ارعى اتاسى ورتا ءجۇز, ونىڭ ىشىندە ارعىن. ارعىننىڭ سۇيىندىگى. سۇيىندىكتىڭ قۇلبولدىسى... ايدابولى. ايدابولدا ەر تولەباي ۇرپاعىنان. ەر تولەبايدان ەدىگە, جولان, ەلامان, مالكەلدى. مۇستافانىڭ ءوز اتاسى – جولان. ال اكەسى بۇركىتباي وسى داپتەردە بولىس بولعان دەپ جازىلىپتى. سول كەزدەردە ەل ىشىندە باقاستىق, باقتالاستىق ءورشىپ, حۇسايىن بوشتاەۆ دەيتىن مانساپقور شىعىپ, بۇركىتباي بولىستىڭ ءتىلماشىنا ۋ بەرىپ ولتىرەدى. سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان ەل ءب ۇلىنىپ, پارتيا بولىپ ەكى ايىرىلادى. ءتورت اۋىلىناي بولىپ وتىرعان جۇرت كورشىلەس شاقشان بولىسىنا ءبولىنىپ كەتەدى. سولاي بولىنگەن ەل اجىباي-جانقوزى دەپ اتانادى. وسىعان كۇيىنگەن مۇستافا ەل ىشىندەگى وسى لاڭدى ولەڭ عىپ شىعارادى:
ءبىر زالىم حۇسايىنداي پايدا بولدى,
ازعىرىپ ارابشىداي ءتامام ەلدى.
كەساپات زالىمدىعى اسىپ كەتىپ,
جاي جاتقان ەلىمىزگە سالدى قولدى.
حۇسايىن سالدى تالاس بولىستىققا,
مال بەرىپ, جاعىمتال بوپ بار ۇلىققا.
بوزعىشىن جانقوزىنىڭ ەرتىپ الىپ,
الەك ساپ تىنىشتىق بەرمەي
ءتامام جۇرتقا.
نىشان جوق بەتتە قاننان,
ءبىر سۇر جىلان,
ارەكەت سالدى ەلگە قۇداي ۇرعان.
ساداقا باستان قۇلاق, دەگەندەيىن,
باۋىر ەل اجىبايعا كەتىپ قالعان.
حۇسايىن جارىم ەلگە بولىس بولعان,
ەلامان تۇگەلىمەن مۇندا قالعان.
ايىرىپ باستان جاقتى ەلدى بۇزىپ,
جەتتىڭ بە, مۇراتىڭا قۇداي ۇرعان.
ءبىر دوسى حۇسايىننىڭ اتى – پولياك,
كوپ پولياك مۇسىلمانعا سالعان الەك.
كوزى كوك, مۇرىنى بىزدەي ءبىر انتۇرعان,
ءىشىپ-جەپ مومىنداردى قانىن جالاپ.
ءبىر بۇزعىش شىعا كەلدى اتى – قۇسبەك,
ات قويدى حالىق وعان الاقۇس دەپ.
ءازازىل شايتاندايىن ەلدى بۇزىپ,
ازعىرىپ, وسەك ايتىپ جۇرگەنى تەك.
حۇسايىن زالىمدىعى ابدەن استى,
اجىباي – جانعوزى بوپ ارالاستى.
بالا – اتادان,باي
ايىرىلىپ قاتىنىنان,
بۇزىلىپ ەل شۋلاسىپ زار جىلاستى...
مۇستافانىڭ جانىن جەپ, جۇرەگىن كۇيدىرگەن ەل ىشىندەگى كەلەڭسىز وقيعا ونىڭ جاي عانا ءانشى, اقىن ەمەس, ايتارىن ادىلەت ءسوزى ەتىپ, باتىل ايتۋى ازاماتتىق نامىسى زور قايراتكەرلىك بولمىسىنا ساۋلە تۇسىرەدى. ونىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان جىرى كەزىندە ەل-جۇرتقا كەڭ تاراپتى.
كاۋكەن كەزەكتى ءبىر جۇزدەسۋ كەزىندە وسى ولەڭ جازىلعان داپتەردەگى ءبىراز شۋماقتاردىڭ وزگەرگەنىن كورىپ, كەي جەرىن تۇسىنە الماي, شاراسىز كۇيگە ءتۇستى. سولاي ءابىرجىپ: «ەل ىشىندە جۇرسەك بۇل حيكايانىڭ ءبارىن زەردەلى جانداردىڭ اۋزىنان ەستىپ, بولعان جايعا كوز جەتكىزىپ, ءبىلىپ الار ەدىك, امال نە, ءبىز الماتىدا تۇرىپ جاتىرمىز. ەلمەن بايلانىسىمىز سيرەپ بارادى جانە ەل اڭگىمەسىنە زەرەك جاندار ازايدى دا. ال مۇستافانىڭ «بۇركىتباي» انىنەن باسقا دا اندەرى بولعاندىعىن اكەم بايعۇس وسى داپتەرگە جازىپ قالدىرىپتى», دەدى.
داپتەردەگى ۇزاق جىر – حيكايا بولىپ شەرتىلگەن ولەڭنىڭ ىشىنەن شىعادى ەكەن «بۇركىتباي» ءانى. كەڭ تىنىستى ءان سول كەزدە:
بۇركىتباي – اكەم اتى, اعام – ومار,
اۋىلىم ايدىن-شالقار كولگە قونار.
قۇدايدىڭ ماعان بەرگەن ابىرويى
قىزدارى جانقوزىنىڭ ماعان قۇمار.
سۇراساڭ ءبىزدىڭ اقبەت قاسىن كەرگەن,
شاشتارىن ون كۇن تاراپ,
بەس كۇن ورگەن.
ءيىس ماي, ادەكولون بىردەي جاعىپ,
ايناسى ءجۇز تەڭگەلىك ءجۇزىن كورگەن.
بۇركىتباي – اكەم اتى,
مۇستافا – اتىم,
ايتايىن ونىڭ بايان حيكاياسىن.
ىشىندە جانقوزىنىڭ مەن – تولەباي,
سۇيىندىك – سۇراساڭىز ارعى زاتىم,
– دەپ شىرقالىپ, مۇستافانىڭ سەرىلىك, انشىلىك ونەرىن ءدۇيىم ەلگە پاش ەتىپتى. ونى داۋسى زور قالي بايجانوۆ سياقتى سيرەك ءبىتىمدى, الاپات سەزىمدى, ويلى انشىلەر ءبىزدىڭ زامانىمىزعا ساف التىنداي جارقىراتىپ جەتكىزگەن.
مۇستافا اقبەت ەسىمدى اپاسىن, ونىڭ ءسىڭلىسى ءجۇنجىباستى الپەشتەگەن ەكىنشى ءبىر ءانىن:
اقبەت قىز جانقوزىدا قىزدىڭ باسى,
بۇركىتباي ولەڭ ايتار مۇستافاسى.
تاعىلعان ونەبويى ءىنجۋ-مارجان,
ارتىنان ەرجەتەدى ءجۇنجىباسى.
ون بەسكە ءجۇنجىباستىڭ
كەلگەن جاسى,
ەركوڭىل ەل بيلەگەن بار اپاسى.
قوسىلىپ اپا-ءسىڭلى ءان سالعاندا,
باياننىڭ شاتتانادى تاۋ مەن تاسى, – دەپ شالقىتا شىرقاپتى.
مۇستافا ءوزىنىڭ تەكتىلىگىن بەك ءتۇسىنىپ, ومىردە ەركىن ءوسىپ, ءاننىڭ قىزۋلى قۋاتىمەن ەشكىمگە ەسە جىبەرىپ دەس بەرمەپتى. ايباتتى, ايبىندى مىنەزىمەن توپتى جارا ءسوز سويلەپتى. جوق-جىتىك كەدەي جاندارعا مەيىرىمدى بولىپ, ولارعا قولۇشىن بەرىپ, كەم-كەتىگىن تۇزەپ, بالا-شاعالارىنا قامقور بولىپتى. باياناۋلادا قىلمويىنتاس دەگەن جەر بار, مىنە, وسى ماڭدا ەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن ەرنى كەزەرىپ, ءنار سىزباي قوي سوڭىندا جۇرگەن بايعۇستى اياپ:
دەگەندە قىزىلدى قوي, قىزىلدى قوي,
بايەكە اس بەرىسىڭ بۇزىلدى عوي.
تاڭەرتەڭ ءبىر شايمەنەن كەتىپ ەدىم,
جۇرەگىم قارنىم اشىپ ءۇزىلدى عوي.
تۇبىندە قىلمويىنتاس قويىم
جاتىر,
بالاسى سارسەكەيدىڭ مەن ءبىر پاقىر.
بارادى قارنىم اشىپ, ءىشىم تارتىپ,
قۇداي-اۋ مىنا كۇنىڭدى
شاپشاڭ باتىر,
– دەپ ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى.
مۇستافا بۇركىتباي ۇلى باياناۋلادا شاما نۇر ۇلى, جارىلعاپبەردى, جاياۋ مۇسا سەكىلدى ءىرى ءان ساڭلاقتارىنىڭ ورتاسىندا عۇمىر كەشىپ, ولارمەن پىكىرلەس بولىپ, قازاق عىلىمىنىڭ شولپانداي جارقىراعان جۇلدىزى شوقاننىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, بىزگە جەتكەن جالعىز ءانى «بۇركىتبايدىڭ» وزىمەن-اق حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ قۇرمەتتى قاتارىنان ورىن الىپ, ەسىمى ەل جۇرەگىنەن وشپەگەن اسقاق ءۇندى ۇلكەن تالانت. بۇگىندە كەشەگى جويقىن ءانشى قالي بايجانوۆتىڭ قۇدىرەتتى ءۇنىن جوقتاتپاي, قايرات بايبوسىنوۆ «بۇركىتبايداي» كلاسسيكالىق ءاننىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشىپ, بۇكىل الەم كوگىندە كۇركىرەتە شىرقاپ, حالىقتىڭ انشىلىك ونەرىنىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتۋمەن كەلەدى.
* * *
...1999 جىل, 17 ناۋرىز.
كاۋكەن كەنجەتاەۆ ەكەۋىمىز وپەرا تەاترىندا وتىرمىز. ءجۇزى ويلى. بىردەن ءسوز باستاي الماي, ىشتەي ءوز ويىن ءوزى قوشتاعانداي بولىپ, باس يزەپ ك ۇلىمسىرەدى دە: -«بۇركىتباي» ءانى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ رەپەرتۋارىنا قالاي ىلىككەن؟» دەدى.
مەن دە ويلانا قالىپ: «بۇل – 1971 جىلدىڭ كۇزى. مەن, ءوزىڭىز بىلەسىز, قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىندا باس رەداكتور مانسۇر ساعاتوۆتىڭ ورىنباسارى ەدىم. ءبىر كۇنى جۇمىس كەزى, قولىندا دومبىراسى بار, تۇيعىنداي جۇتىنعان ءاپ-ادەمى قايرات بايبوسىنوۆ كەلىپ تۇر. ول وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن مەنىڭ «جايلاۋكول كەشتەرى», «ارقانىڭ ارۋى» دەپ اتالاتىن اندەرىمدى ۇيرەنىپ الىپ ەدى. سول ەكى ءاندى راديوعا جازدىرماقشى. قايراتتىڭ قانداي ءانشى ەكەنىن ءالى ەشكىم بىلە بەرمەيدى. ءوزى ەسترادا ستۋدياسىندا جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى. قايراتتى ەڭ الدىمەن مانسۇر ساعاتوۆقا تىڭداتتىم. قايرات مەنىڭ اندەرىمدى ايتقىسى كەلىپ, دومبىراسىن بىردەن قۇيقىلجىتا جونەلگەندە مەن وعان: «اقىلبايدىڭ ءانىن», «بۇركىتبايدى», «جيىرما بەستى» دەپ قالدىم. قايرات قىمسىنا باس يزەپ, «بۇركىتبايدى» كەڭ تىنىسپەن كۇركىرەتتى. ول «جيىرما بەسكە» جالعاستى. «اقىلبايدىڭ ءانىن» ورىندالدى. مانسۇر تاماشا كومپوزيتور, مەيلىنشە تالعامپاز ادال جان, قايراتتىڭ ۇنىنە تاڭ-تاماشا بولىپ: «بۇل قايرات بايبوسىنوۆ بۇگىننەن باستاپ وزىڭدىكى... ستۋديادا قانداي ءان جازعىسى كەلەدى, باسى-قاسىندا تەك قانا ءوزىڭ بولاسىڭ. جاڭاعى «بۇركىتباي» سياقتى اندەر بىزدە نەگە جوق؟ وسىنداي اندەرى ءۇشىن بايبوسىنوۆقا «زەلەننايا ۋليتسا» بەرىپ, ەش كىدىرىسسىز جازۋ كەرەك!» دەدى.
ءبىز قايراتتى ەفيرگە وسىلايشا شىعاردىق. جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءۇش ءان قايراتتىڭ ورىنداۋىندا جاڭا شىققان اندەي بولىپ, ەل جۇرەگىنە ابدەن ورنىقتى عوي, كاۋكە... وسى اندەرمەن قايراتتىڭ دا انشىلىك باعى اشىلدى».
كاۋكەن وسى سوزدەردى مەيىرلەنە تىڭداپ: «بۇركىتبايدى» تەك قايرات بايبوسىنوۆتاي انشىلەر عانا ايتسىن! ءان دە ءتىرىلدى, ونىڭ يەسى مۇستافا دا ءتىرىلدى», دەپ اق ءتىسىن جارقىراتا ك ۇلىپ, ارقامنان قاقتى.
ءىليا جاقانوۆ
