وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا قىزمەتتەس بولعان, ۇلتى چەشەن ازاماتى, مارقۇم شارپادين چينحوەۆ بىردە ماعان تىكە قاراپ: «قازاقتار ءاندى جاقسى ايتادى, بىراق فۋتبولدى ناشار وينايدى», دەپ مىسقىلداي كۇلگەنى نامىسىما تىكەنەكتەي قادالعان ەدى. قاشاندا سالەمى ءتۇزۋ, سىپايى دا ادەپتى ادامنىڭ مۇنداي شىندىقتى بەتكە باسقانى ما, الدە نامىستارىڭدى ويات دەگەنى مە؟ نە بولسا دا جاۋاپ ونىڭ ىشىندە كەتتى. بىلاي قاراساڭىز, ايتىپ وتىرعانى دۇرىس. ماسەلەن, سول كەزەڭدەردە ءان كەڭىستىگىندە روزا باعلانوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆالاردىڭ جۇلدىزدارى جارقىراسا, ولاردىڭ ءىزىن الا ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, الىبەك دىنىشەۆ, روزا رىمباەۆا, ناعيما ەسقاليەۆا مەن «دوس-مۇقاسان» توبى ونەر تورىنە شىعا باستاعان ەدى. ال فۋتبولعا كەلسەك, كەزىندە كەڭەس وداعى بويىنشا رەسپۋبليكامىزدىڭ بەتكە ۇستار جالعىز «قايرات» كومانداسىنىڭ قۇرامىندا اۋەلدە تيمۋر سەگىزباەۆ باستاعان بىرەڭ-ساران عانا قازاق بولاتىن, ال وزگەلەرى باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان ەدى. ارىپتەسىم «قايراتتىڭ» قۇرامىندا بىرنەشە چەشەن ۇلتىنىڭ فۋتبولشىلارى وينايدى دەگەن مەڭزەگەن بولۋى كەرەك (ۆ.تالگاەۆ, يۋ.شاديەۆ, ۆ.ماسۋدوۆ جانە ت.ب.). ال سوندا, ستاديونداعى جانكۇيەرلەردىڭ 90 پايىزى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەرىمىز ەدى. ولار ويىندى تاماشالاپ, جان-تانىمەن قيقۋ سالعانىمەن, ءوز ءىنى-باۋىرلارىن فۋتبول مەكتەبىنە بەرۋگە اسا قۇمارتپاعانى شىندىق.
مىنە, فۋتبولعا دەگەن جاناي قىزىعۋشىلىق پەن ءىستىڭ ناقتىلى مەجەگە جەتۋ الشاقتىعى قايدا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇعان قوسا, الماتىنىڭ «قايراتىنىڭ» بۇرىنعى باپكەرى سەرب زلاتكو كرمپوتيچ (2001 – 2002) «جالپى قازاقتاردىڭ تۋما تابيعاتىنا ساي فۋتبول ويناۋعا قابىلەتتەرى جوق» دەگەن پىكىر ايتقان. ارينە, بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتى نەگىزسىز كەمسىتۋ, جالعان ناسىلشىلدىك تۇسىنىك, ءتىپتى قىلمىستىق سيپاتى بار جالا دەۋگە دە بولادى. قانداي سالانى الساڭىز دا, قازاقتار ەشكىمنەن كەم ەمەس. كەم بولمايدى دا. بارلىق جەتىستىكتەر – ءجىتى تاربيەگە, ماقساتىن ايقىنداعان پەندەنىڭ ىنتا-جىگەرىنە, ونىڭ بىلىكتى دارەجەدەگى ۇزدىك ۇلگىلەرگە ساي قالىپتاسۋىنا تىكەلەي بايلانىستى دۇنيەلەر. جەر بەتىندەگى ۇلتتاردىڭ نەگىزگى ءبىتىم تابيعاتىندا, تۋما قابىلەتىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق جوق, تەك ول وزگەشەلىك سىرت ءتۇسى مەن پىشىنىندە عانا بايقالادى. ايتكەنمەن, ارقيلى سەبەپتەرگە بايلانىستى, قازىردىڭ وزىندە, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق فۋتبول قۇراما كومانداسى FIFA رەيتينگىندە 209 مۇشە-ەلدەرىنىڭ اراسىندا 124-ورىندا عانا تۇراقتاپ تۇر. ونىڭ وزىندە ۇلتتىق وكىلدەرىنەن فۋتبول قۇراما كومانداسى وزگە ۇلت جانە لەگيونەرلەردەن قۇرالاتىنىن ەسكەرە كەتكەن ءجون.
ارينە اتالعان سەرب باپكەرىنىڭ ءجونسىز جالاسىنا جاۋاپ رەتىندە ايتارىمىز مول. ادامزاتتىڭ
الۋان تىرلىگىنىڭ قاي سالاسىندا بولسىن, ونىڭ ىشىندە سپورتتىڭ دا شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىلگەن حالقىمىزدىڭ دارىندى تۇلەكتەرى ايتارلىقتاي بولعان, بولادى دا! دارىندى تۇلەكتەرىمىزدىڭ فۋتبولدا دا كەلەشەگى مول بولارى ءسوزسىز اقيقات. بىراق... جەر جۇزىندە فۋتبول اسا كەڭ تارالىپ, ميلليونداعان جانكۇيەرلەردىڭ جانىنا جاقىندىعىن ەسكەرىپ, فۋتبول ماسەلەسىن باستى تاقىرىپقا ارقاۋ ەتەلىك.
سەرگەي كوتلياروۆتىڭ فۋتبول ويىنىنا ارنالىپ جازىلعان «ۇشكىر بۇرىشتارى بار فۋتبول دوبى» كىتابىنان تاقىرىبىمىزدىڭ استارلى ويىن ايقىندايتىن ءبىر كورىنىستى اتاپ وتەيىك. اۆتور جاس فۋتبولشىلار عاني بەگاليەۆ پەن ناريمان بەگاليندەردىڭ اسا دارىن يەلەرى ەكەندىگىن سيپاتتاي كەلە, بىردە ءوزىنىڭ اكەسى «قايراتتىڭ» باس باپكەرى ۆ.ا.كوتلياروۆ عانيعا دوپتى اۋادا قاقپاقىلداۋ (جونگيليروۆانيە) جاتتىعۋىن ورىنداۋدى جۇكتەيدى. سالدەن سوڭ ونىڭ ماڭايىنا جينالعان «قايرات» كومانداسىنىڭ فۋتبولشىلارى جاس فۋتبولشىنىڭ ونەرىنىڭ سونشالىقتى بيىكتىگىنە تاڭ-تاماشا بولادى, ويتكەنى ول دوپتى سان قيلى قيمىلدارمەن ءبىر ساعاتقا جۋىق جەرگە تۇسىرمەي تۇرعان. باپكەر قايتا ورالىپ, عانيعا ەندى جەتكىلىكتى دەگەنشە, ول دوپتى جەرگە تۇسىرمەپتى. اۆتور عاني مەن ناريماننىڭ فۋتبولدا جارقىراعان كەلەشەگى بارلىعى ەشكىمگە كۇمان تۋدىرماسا كەرەك دەپ اتاپ وتكەن. دەگەنمەن... وكىنىشكە قاراي, سول كىتاپتان الىنعان مىنا تسيتاتا تالاي سىردىڭ بەتىن اشادى: «بۇل ەكى بالانىڭ فۋتبولداعى كەلەشەگى جوق بولاتىن, ويتكەنى ولاردىڭ ومىردەگى باعدارلى ماقساتتارى سپورتتان الدەقايدا الشاق ەدى».
سوندىقتان ءان مەن مۋزىكانى, سىقاق پەن ويىن-ساۋىق باعدارلامالارى كوتەرىلگەن دارەجەدە سپورتقا دا كوڭىل ءبولىندى. جاس سپورتشىلاردىڭ, اسىرەسە فۋتبولشىلاردىڭ جەتىستىكتەرى تەلەديدار ارقىلى كەڭ ناسيحاتتالسا, ولاردى مورالدىق-ماتەريالدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرسا, قازاقي قاۋىم بولىپ قوشەمەتتەپ قولداسا, الداعى ۋاقىتتا سپورت, فۋتبول سالالارىندا ۇلكەن الەمدىك جەتىستىكتەرگە جەتەرىمىز داۋسىز. ولارعا ءوز ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن اسا بىلىكتى باپكەرلەر قاجەت. جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا سەلەكتسيالىق (ىرىكتەۋ) جۇمىستارى جاقسى جولعا قويىلسا, اۋىلداعى دارىندى جاسوسپىرىمدەردى قالاداعى سپورت مەكتەپتەرىنە تارتسا, ۇلكەن يگىلىكتى ءىس بولار ەدى. اعايىن-تۋىس, قاۋىم بولىپ ول دارىندى بالالاردىڭ تاڭداۋىن قولداپ, باتاسىن بەرىپ اتتاندىرسا, الداعى جەڭىستى كۇندەرگە ءۇمىت ارتۋعا بولار ەدى. ەڭ باستىسى, جاسوسپىرىمدەر تاۋەكەلگە ۇلكەن ءۇمىت ەتىپ, بەت العاندا, ولارعا انانىڭ بەرگەن قۇدىرەتتى قۋاتى مەن قايراتتى كۇشى مول اق باتاسى نەگىزگى ارقاۋى بولاتىنى ايقىن. اعىلشىن جازۋشىسى ۋليام تەككەرەي: «انا – كىشكەنتاي بالالاردىڭ جۇرەگىندەگى جانە اۋزىنا الاتىن قۇداي ەسىمى» دەپ بەكەر ايتپاعان. بۇنى ەرەسەكتەر دە جادىندا ۇستاعاندارى ءجون.
ناقىپبەك سادۋاقاستەگى,
زاڭگەر-قۇقىقتانۋشى, پۋبليتسيست
