ونەر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ ءبىر اۋەزدى پىكىرى ءبىزدىڭ دە كوڭىلگە قوناقتاپ العان. ء«بىرى شىق بەرمەس ساراڭ, ءبىرى حالىق قامىن ويلاعان حاس باتىر, ءبىرى جانى نازىك سەزىمتال كىسىنى ارقايسىنىڭ وزىنە ءتان دارالىق قالپىندا اينىتپاي كەسكىندەۋ ومىرسەرىك قالي ۇلى سىندى تالانتتى اكتەردىڭ قولىنان عانا كەلەرى ءسوزسىز». وسى ءموپ-ءمولدىر پىكىر كەيىپكەرىمىزدىڭ بولمىسىنا قۇيىپ قويعانداي ناق ايتىلعان. ءوزى ءىرى دەنەلى, كوزقاراسى بولەك تەاتر ءارتىسىنىڭ الىپ ابايدى ءھام باتىرلاردى سومداعان وبرازى ءالى دە حالىقتىڭ جادىندا. سول اسقاق بەينەنى ۇمىتاسىڭ با ەندى.
ەل اۋزىندا «قابانباي باتىر» اتالىپ كەتكەن ومىرسەرىك قالي ۇلى اقسۋ اۋدانىنا قاراستى باسقان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى. اكەسى قالي جوڭكەباەۆ حالىقتىڭ قامىن ويلاعان, ەلدى ارتىنان ەرتە بىلگەن جان بولعان كورىنەدى. كىسىلىگى مەن كىشىلىگى بىردەي قالي 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعى بويىنشا وكوپ قازۋ جۇمىسىنا الىنعان. الايدا قازان توڭكەرىسى بولىپ, پاتشا تاعىنان قۇلاعان تۇستا قانداستارىمەن بىرگە ەلگە ورالادى. حالىق قامىن ويلاعان ازامات تۋعان جەرىنە ساعىنىشپەن كەلگەندە بويىنداعى كۇش-جىگەرى سارقىلعانشا جۇرت ءۇشىن ەڭبەك قىلۋدى ماقسات ەتەدى. سول تالابى وڭ بولعانداي اعايىن اراسىندا ابىرويلى قىزمەت اتقارىپ, قۇمجارعان ۇجىمشارىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعاندا اتالمىش شارۋاشىلىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ جولىندا تابانداپ تەر توگىپ, ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن. سونىمەن قاتار بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن كورمەسىنە قاتىسىپ, م.كالينيننىڭ قولىنان ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن السا, سول جىلدىڭ كۇزىندە شاتىرباي بەتەنوۆ «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى اتانىپ قايتقان. وسىنىڭ ءوزى ارابشا ءتىل سىندىرىپ, ەسكىشە حات تانىپ, نامازعا جىعىلعان قاليدىڭ حالىق ازاماتى رەتىندە اتقارعان ەرەن ەڭبەگىن تانىتار دۇنيە. ال قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشى ومىرسەرىك قالي ۇلىنىڭ اناسى ءمۇسليما ماتاي رۋىنان تارالعان كەنجە شوپشىمەسىنىڭ مۇساباي ءبيىنىڭ قىزى. ول جاسىنان ونەردىڭ سان ءتۇرىن مەڭگەرگەن, ءانشى, قيسساشى, جىر-داستاندى جادىنا تۇتقان جان ەكەن. «قوبىلاندى», «قىز جىبەك», «زارحان سال» داستاندارىن جاتقا سوعاتىن ءمۇسليما جاسىنان قۇران اياتتارىن, پايعامبار حاديستەرىن جەتىك بىلگەن, ءدىندى بەرىك ۇستانعان ەكەن. مىنە, ول وسىنداي اسىل تەكتى اتا-انانىڭ پەرزەنتى بولعان.
ادام بالاسى بويداعى تالانتىن ۇشتاۋ, جەتىلدىرۋ جولىندا تاباندى ەڭبەك ەتە بىلمەسە ونەر الەمىندە ءوزىن وزگەگە مويىنداتا الماسى انىق. ال ءاۋ باستان تەاتر ءۇشىن جارالعانداي بولىپ كورىنەتىن ول ءوز باقىتىن بالالىق شاقتان قالاپ, دارا جولىن قالىپتاستىرا بىلگەن جان. بولاشاق اكتەر ومىرگە كەلگەن جىلدارى قۇمجارعان, بىرلىكتى, جاڭاتىلەۋ ۇجىمشارلارى بىرىكتىرىلىپ, جاڭالىق دەگەن ۇلكەن شارۋاشىلىققا اينالادى. وسى ۇجىمشاردىڭ ورتالىعىندا جەتى جىلدىق جاڭاتىلەۋ مەكتەبى اشىلادى. بۇل مەكتەپ تابالدىرىعىن 1952 جىلى اتتاعان دارىن يەسى ونى 1959 جىلى ءتامامدايدى. سول جىلى 13 جاسقا تولعان ومىرسەرىك ومىرىندەگى اسقار تاۋى, التىن تىرەگى سانالار اكەسى قاليدى مەزگىلسىز قازاسىنا وراي جەر قوينىنا تاپسىرىپ, تاعدىردىڭ بار اۋىرتپالىعىن بالاڭ موينىنا جۇكتەيدى. دەگەنمەن بىلىمگە سۋساعان بالاسىنىڭ تالابىن قايتارىپ, تاۋىن شاقپاۋ ماقساتىندا اناسى ءمۇسليما ونجىلدىق قاراكوز ورتا مەكتەبىنە بەرەدى. عازيز اناسىنىڭ قامقورلىعىندا بولىپ, جىر-داستان, قيسسالارىن تىڭداپ وسكەن ومىرسەرىك قالي ۇلىنىڭ بالا جاستان ادەبيەت پەن ونەرگە دەگەن ىنتىزارلىعى ويانادى. سول اڭسار مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەننەن-اق بولاشاق اكتەردىڭ ەسىمىن دارالاعان كورىنەدى. التىن ۇيا مەكتەپتەگى كوركەمونەر ۇيىرمەلەرىنە قاتىسىپ, ساحنادا ۇستازدارىمەن بىرگە ءتۇرلى قويىلىمدار قويسا, 10-سىنىپتا ءوزى ۇيىمداستىرىپ كەڭەس ارمياسى كۇنىنە قاپان ءساتىبالديننىڭ ۋكراينا جەرىندەگى قازاق پارتيزاندارى تۋرالى جازىلعان ءبىر اكتىلى «تەمىرقازىق» پەساسىن ساحنالايدى. مىنە, وسى ءبىر ەڭبەكتىڭ ءوزى بولاشاق ونەر ادامىنىڭ العاشقى باسپالداعى جانە تەاتر الەمى ءۇشىن جارالعان جان ەكەنىن تانىتار دۇنيە دەسەك, ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس.
تەكتىلىكتى بويىنا دارىتقان ونەر ادامى ادەبيەتكە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا مەكتەپارالىق, اۋداندىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ, سان جارىستىڭ جەڭىمپازى اتانعان. مەكتەپتە قابىرعا گازەتىن شىعارسا, اۋداندىق ء«ومىر نۇرى» گازەتىنە ولەڭ, ماقالالار جازىپ تۇرعان. ءتىپتى 1964 جىلى اقسۋ اۋدانىندا وتكەن جاس تىلشىلەر بايقاۋىنا قاتىسىپ, وسپانحان اۋباكىروۆ, ادىلبەك ءابايدىلدانوۆ, كۇنسايىن قۋاتباەۆ سىندى قالامگەرلەردىڭ الدىندا ونەرىن كورسەتىپ, اعالارىنىڭ اق باتاسىن العان-دى. ءسويتىپ, بالاڭ جۇرەگى ونەر ولكەسىنە تالپىنادى. الايدا تىلشىلىك قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا اۋداندىق گازەتتە قىزمەت جاساپ, كەيىننەن مەكتەپتەردە مۇعالىم جەتىسپەگەندىكتەن ۇستاز بولۋعا قابىلەتى بار دەگەن جاستاردىڭ ساناتىنا الىنىپ, ۇلاعاتتى جولعا تۇسەدى.
دىڭگەك اۋىلىنداعى ن. ەسبولاتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ءان-كۇي, ەڭبەككە باۋلۋ, سۋرەت, سىزۋ ساباعىنان ءدارىس بەرەتىن مۇعالىم بولىپ ورنالاسقان جىلدارى ومىرسەرىك بويداعى دارىنىن جەتىلدىرىپ ءارى ونەرلى جاستاردى جارىققا شىعارۋعا تىرىسادى. ارنايى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ۇجىمشار كوركەمونەر ۇيىرمەسىن قۇرىپ, اۋداندىق مەرەكەلەردى ءوزى ۇيىمداستىرىپ, ءوزى جۇرگىزگەن-ءدى. جىگەرلى جاس ونەر مەن قوعامدىق جۇمىستاردا وسىنداي بەلسەندىلىك تانىتسا, 17-گە تولار-تولماس جاسىندا دوس-جارانىن ەرتىپ, اناسى ەكەۋىنە شاعىن باسپانا تۇرعىزادى. بۇل ونىڭ تىرشىلىككە دە بەيىم ەكەنىن, پىسىقتىعىن تانىتار اقپار. باسپانا كوتەرىلگەندە جالعىزىنىڭ ادام بولعانىنا قۋانعان ءمۇسليما انا لاشىقتى حان سارايىنداي كورىپ, وبەكتەگەن بالاسىنىڭ ۇيلەنۋىن اڭسايدى. الايدا تاعدىردىڭ جازۋى بولار, عازيز جۇرەك نەمەرەلى بولعانىن كورمەي و دۇنيەگە بەت تۇزەپ كەتە بارعان.
ەكىنشى رەت سىناق تاپسىرۋ ارقىلى اڭساعان ارمانىنا قول ەتكىزىپ, 1970-1974 جىلدارى قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ول كەزدە شاڭىراق قۇرىپ, اكە اتانعاندىقتان ءبىلىم مەن تىرشىلىككە بىردەي ۋاقىت تابا ءجۇرىپ, حالىق ءارتىسى ىدىرىس نوعايباەۆ, رابيعا مۇقايقىزى سىندى ۇلاعاتتى ۇستازداردان ءبىلىم العان. ش.قۇسايىنوۆتىڭ «الداركوسەسىندە» شوراياقتىڭ, ش.ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلاسىندا» ورازىماتتىڭ بەينەلەرىن ديپلومدىق جۇمىسىنا العان ول, بۇل سىناقتان ايرىقشا تابىسپەن ءوتىپ, رەسپۋبليكالىق جاستار تەاترىنا جۇمىسقا قالدىرىلادى. الايدا ديپلوم العان بىلىكتى اكتەر سول تۇستا ءۇش بىردەي بالانىڭ اكەسى اتانعاندىقتان, وتباسى جاعدايى بۇل جەردە تۇراقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءسويتىپ, 1974-1975 جىلدارى تۋعان توپىراعى اقسۋ اۋدانى, ءىلياس جانسۇگىروۆ ۇجىمشارىندا كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەپ, 1975 جىلى سول كەزدەگى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى وراز قۇلماعانبەتوۆتىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن جاڭادان اشىلعان تالدىقورعان وبلىستىق دراما تەاترىنا ورنالاسادى. بۇل ونىڭ تەاتر ىرگەسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تاريحتا قالۋىنا بەرىلگەن زور مۇمكىندىك بولاتىن. مىنە, وسىلايشا ب.ريموۆا اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ دامۋىنا, قازاق ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسقان ەدى.
قازاق تاريحى مەن ادەبيەتىن جەتىك بىلەتىن, ومىرىندە كوپ ىزدەنىپ, تالماي وقىعان ەڭبەكقور ءھام ۇشان-تەڭىز ءبىلىم يەسى ومىرسەرىك قاليەۆ زاماننىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» دراماسىندا ۇلى اقىننىڭ ءرولىن سومداعان. سومداپ قانا قويماي, دانىشپاننىڭ ىشكى جان-كۇيىنەن تۋعان دانالىق سوزدەردى ساحنا تىلىندە كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە قوندىرا بىلگەن. ءوز كەزىندە بۇل ءرولى ءۇشىن مامان بايسەركەنوۆتەن «مەن بۇل اكتەردىڭ بويىنان قالەكەڭدى (اباي بەينەسىن تۇڭعىش جاساۋشى قاليبەك قۋانىشباەۆ) كورىپ وتىرمىن. اباي بەينەسىن جاساۋدا اكتەر ۇلى اقىننىڭ اقىندىعىمەن قوسا قايراتكەر فيلوسوفتىعىن كورسەتە ءبىلدى» – دەگەن جوعارى باعا ەستىگەن. مىنە, سودان بەرى سان مارتە ۇلى ويشىلدىڭ بەينەسىن سومداعان ومەكەڭ ابايدى ەرەكشە باعالايتىنىن, جاۋھار جازبالارعا عاشىقتىعىن تەبىرەنىسپەن جەتكىزدى.
ونىڭ ونەردەگى جەتىستىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ايازدا شالعاي ەلدى مەكەندەرگە ويىن قويامىن دەپ جولدا قالىپ, قيىندىققا تاپ بولدى. سويتە ءجۇرىپ رۋحانياتقا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, ونەردىڭ ورىنەن تۇعىر سايلادى. ماسەلەن, 1991 جىلى «قازاق حالىق قاھارماندارى جىلى» اتالىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكەن قابانباي باتىردىڭ 300 جىلدىق تويىندا ەلى مەن جەرىن قورعاۋدا ەرلىك كورسەتكەن قازاق باتىرى, قولباسشى, دارابوز قابانبايدىڭ بەينەسىن جاساۋ ونى كۇللى جەتىسۋلىققا تانىمال ەتىپ, ءوزى ءباھادۇردىڭ ەسىمىمەن اتالعانى ءبىر توبە, سونىمەن قاتار لاۋرەاتتا اتانعان بولاتىن. 1993 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» اتاعىنا يە بولادى.
ءيا, ەلىنە اباي بەينەسىمەن تانىلعان, حالىق جاعدايىن دانىشپانشا ويلاپ كۇڭىرەنە الاتىن, كەيدە قابانباي باتىر سەكىلدى ايبات شەگىپ, باتىرعا ءتان مارتتىكپەن سامارقاۋ پەيىل تانىتار جاننىڭ ءومىرى كوپكە ۇلگى, ونەرى جۇرتىنا ءمالىم. سانالى عۇمىرىن كيەلى ساحنادا وتكەرگەن سايىپقىران ونەرسۇيەر ەلدىڭ كوڭىلىندە ماڭگىگە قالارى انىق.
