ەكونوميكا • 27 شىلدە، 2021

ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ – وزەكتى ماسەلە

71 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» جانە «ەۋرازيالىق وداقتىڭ نەگىزگى با­عىتتارىن 2025 جىلعا دەيىن تسيفرلاندىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى قابىل­دانعان بولاتىن. ونىڭ «تسيفرلىق جىبەك جولىن ىسكە اسىرۋ»، «ادامي كاپيتالدى دامىتۋ»، «يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قۇرۋ» سياقتى باعىتتارى بار. مۇنداعى باستى ماقسات – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتۋ جانە تسيفرلى تەحنولوگيالار ەسەبىنەن حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ، تسيفرلى ەكونوميكانى قۇرۋعا جاعداي جاساۋ.

زەرتتەۋ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، ­2021 جىلى قازاقستاندا تسيفرلى جوبالار­عا 200 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا باعىتتالماق. اتالعان قارجى اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋعا، IT-جوبالارعا، تسيفرلى تەحنولوگيانى دا­مىتۋعا جانە وبلىستارداعى ورتا­لىق­تاردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا، سونداي-اق تەلەكوممۋنيكاتسيا، اەروعارىش جانە ەلەكتروندى ونەركاسىپ سالاسى­نا ينۆەستيتسيا سالۋعا جۇمسالماق. سونى­مەن قاتار «تسيفرلى قازاقستان» باع­دارلاماسى اياسىندا كەلەسى جىلى 33 ءىس-شاراعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 20،9 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان.

تسيفرلى ەكونوميكا – بۇل ساندىق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە مادەني قاتىناستار جۇيەسى. بۇگىنگى كۇنى تسيفر­لى ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىگى جانە وعان دەگەن سۇرانىس ارتۋدا. سەبەبى شۇ­عىل وزگەرەتىن نارىقتا يننوۆاتسيا تەز بەيىم­دەلەدى جانە الەمدىك ينتەگراتسياعا وڭتاي­لا­نا كىرە الادى. سون­دىق­تان قازىر ۇلت­تىق ەكو­نوميكا سالا­لا­رىنداعى كاسىپ­ورىن­دار دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيى­مى­نىڭ قا­تاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن، باسەكە­گە قابىلەتتى زاماناۋي ءونىمدى شى­عارۋعا تالپىنىپ كەلەدى.

ەكونوميكانى تسيفلاندىرۋدىڭ ەكى جاعى بار: ءبىر جاعىنان، بۇل ءوندىرىس قۇ­رىلىمىندا جانە جالپى ەكونومي­كادا قوعامداعى ساپالى وزگەرىستەر تۇ­رىن­دەگى ىقتيمال تاۋەكەلدەردى تۋدى­رادى، شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن ءتيىمدى شا­رالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. ەكىن­شى جاعىنان تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى پروگ­رەسسيۆتى مۇمكىندىكتەرگە نەگىزدەلگەن تاۋە­كەلدەردى ازايتۋ تەتىكتەرىن ۇسىنادى. سون­داي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇ­رۋعا عانا ەمەس، ساندىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك مى­نەز-ق ۇلىقتىڭ جاڭا نورمالارىنىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ تسيفرلى ترانسفورماتسياسى ءۇشىن ماڭىزدى.

كوپتەگەن ەلدە تسيفرلى تەحنولوگيا­لاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە سە­نىمدى اقپاراتپەن الماسۋعا قاجەت ين­فرا­­­قۇرىلىم قالىپتاسقان. COVID-19 ىندەتىمەن كۇرەسۋدە 3D ارقىلى باسىپ شى­عارۋ، دەزينفەكتسيالىق روبوتتار جانە ينتەرنەت-دۇكەندەر كەڭىنەن ءورىس العان. الەمدىك ەكونوميكادا تسيفرلى تەحنو­لوگيالاردىڭ كەڭ تارالۋىنىڭ باستى سەبەبى الەۋمەتتىك دامۋدىڭ تراەكتو­ريا­لارىمەن بايلانىستى. مىسالى، اقش، ۇلىبريتا­نيا، گەرمانيا، جاپو­نيا، ­يتا­ليا، فرانتسيا سىن­دى دامىعان ەلدەردە بازا­­لىق اقپاراتتىق-كوممۋنيكا­تسيا­­لىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدان باس­تاپ، ­تسيفر­لى تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەن­گىزۋ­­دى قولداۋ باعدارلامالارى بار.

ال قازاقستاندا تسيفلاندىرۋ جۇيەسى ەلىمىزدە بىركەلكى ەمەس. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا دا وسى جاعىنان الا قۇلالىق بار. بۇل ماسەلە ءوسۋ دەڭگەيىن تە­جەپ قانا قويمايدى، سونىمەن قاتار جا­قىن ارادا تسيفرلى الشاقتىققا الىپ كەلۋى مۇمكىن.

جالپى، قازاقستانداعى تسيفرلان­دىرۋدىڭ كولەمى مەن ساپاسى قانداي ەكەنىن كوروناۆيرۋس داعدارىسى انىق بايقاتتى. ەلىمىزدە ەلەكتروندى تسيفر­لىق قولتاڭبالاردى وڭتايلى تىر­كەۋ جانە الەۋمەتتىك تولەمدەردى بە­رۋدى ۇيىم­داستىرۋعا مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەردىڭ مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى بولدى. بىراق ەپي­دەمياعا قارسى شارالاردى ازىرلەۋ جانە تۇرعىنداردىڭ مالىمەتتەردى پايدالانۋى جەتكىلىكسىز بولىپ شىقتى. اسىرەسە ءبىلىم سالاسىندا مەكتەپ (7646 مەكتەپتە 3،4 ملن وقۋشى)، كوللەدج (700 استام كوللەدج)، ۋنيۆەرسيتەت (129 جوعارى وقۋ ورىنى – 604،3 مىڭ ستۋدەنت) دەڭگەيىندە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قاشىقتان وقۋ ۇردىسىنە كوشىرىلۋى ءبىلىم سالاسىن تسيفر­لاندىرۋدا كوپتەگەن كۇر­دەلى ماسەلە­ بار ەكەنىن كورسەتتى: كوپتە­گەن ەلدى مە­كەن ينتەرنەتپەن قامتىلماعان، بايلانىس ناشار، جەلى دۇرىس ۇستا­ماي­دى، كومپيۋتەرلەر جەتىسپەيدى، قىس­قاسى، ەل تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇرىلى­مىن تسيفلاندىرۋعا دايىن بولمادى.

دەگەنمەن دە العا ىلگەرۋشىلىك جوق ەمەس. ايتالىق، ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەي­لى بانكتەر توتەنشە جاعداي كەزىندە جانە الەۋمەتكە ۇزدىكسىز قىزمەت كورسەتۋگە ۇمتىلىپ، وپەراتسيالىق ورتانىڭ وزگە­رۋىنە جانە ىشكى پروتسەستەردىڭ وركەن­دەۋى­نە جەدەل دەن قويدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە كليەنتتەرگە بىرقاتار جاڭا قىز­مەتتى ۇسىنا الدى، ونىڭ ىشىندە تا­ۋارلار مەن قىزمەتتەرگە قاشىقتان تولەم جاساۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە وتىرىپ، كوپتەگەن قىزمەتتى ونلاين جەتكىزۋدى ىسكە قوستى. تولەم ارنالارىنىڭ كەڭەيۋى ءوز كەزەگىندە ونلاين-ساقتاندىرۋعا جول اشتى، بولشەك ساۋدا تاۋارلارىنىڭ تۇر­­لەرىن كوبەيتتى جانە باعالى قاعاز­دار نارىعىندا وڭ وزگەرىستەرگە اكەلدى. تۇ­تاستاي العاندا، قارجى سەكتورى ءوزىن جاقسى سەرىكتەس رەتىندە تاعى دا دالەلدەدى. سونداي-اق بۇل جەردە كليەنتتەردىڭ قا­شىق­تان قارجى­لىق قىزمەتتەرگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ ءوسۋى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ وسى سەگمەنتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. تۇرعىندار ءۇشىن بۇل – قو­لايلى جاعداي. ويتكەنى باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرادى، قىزمەتتەردىڭ قۇنىن تومەندەتەدى. بىراق بانكتەر ءۇشىن بۇل ەكى ەسەلەنگەن قوسىمشا قارجى جۇمساۋ بولسا دا ولار قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا ۇمتىلا بەرۋگە ءتيىس.

جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قازاق­ستان­­داعى تسيفرلى ەكونوميكانى ستا­تيس­تي­كالىق ولشەۋدىڭ بولاشاق باعىت­تارىن انىقتاپ بەردى. ولار: تسيفرلى ەكونوميكانى دامىتۋعا ارنالعان شىعىندار; تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قۇرۋ جانە تاراتۋ، ونىڭ ىشىندە تسيفرلى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر; زياتكەرلىك مەنشىك قۇ­قىعىن قورعاۋ جانە ساندىق تەحنولوگيا­لار ترانسفەرتى; تسيفرلى تەحنولوگيا­لارمەن بايلانىستى يننوۆاتسيالار; ساندىق ينجەنەريا; تسيفرلى تەحنولوگيا­لار مەن ونىمەن بايلانىستى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى; ساندىق ورتاعا سەنىم (كيبەرقاۋىپسىزدىك، جەكە دە­رەكتەردى قورعاۋ); تسيفرلى تەڭدىك جانە وعان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالما­عان (وسال) توپتارىن قوسۋ (مۇگەدەكتەر، شال­عاي جەرلەردە تۇراتىندار، زەينەتكەرلەر) ت.ب.

قازاقستاندا ۇلتتىق ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلاندىرۋ باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە جول اشادى. جەتىلدىرىلگەن زاماناۋي تەحنولو­گيا­لار كومپانيانىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىنە، قۇندىلىقتى قالىپتاستىرۋعا ايتار­لىق­تاي تۇزەتۋلەر ەنگىزەدى جانە باسەكەلەس­تىك ارتىقشىلىعىنا اينالاتىنى ءسوزسىز.

ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ورنىقتى دامۋ ماقساتتا­رى­نا جەتۋ ءۇشىن تسيفرلى تەحنولوگيالار­­دى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ قاجەت. سونداي-اق كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى مەملەكەتپەن تابىستى ىن­تى­ماقتاسا وتىرىپ، تسيفرلى دامۋعا باي­لانىستى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى كوبەيتكەن ءجون.

ۇلتتىق ەكونوميكا سالالارىن تسيفر­لاندىرۋ ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ بولىنبەس بولشەگى. تسيفرلاندىرۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن نە­گىزگى باعىتتارى: تەحنيكالىق جانە تەح­نو­لوگيالىق جەتىلدىرۋ، ەكونوميكالىق ءوسۋ جانە ادام الەۋەتى. قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق ەكونوميكا سالالارىن ودان ءارى تسيفرلاندىرۋدىڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرە وتىرىپ، دامىتۋ ەكونوميكامىزدىڭ تۇ­راقتى دامۋىنا جانە الەمنىڭ دامىعان ەل­دەرىمەن ينتەگراتسيالانۋعا وڭ ىقپال ەتەدى.

 

وڭالبەك ابراليەۆ،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار