ونىڭ الەمدىك دراماتۋرگيا جاۋھارلارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن «ەسىرگەن شەشەي جانە ونىڭ بالالارى» پەساسى جاقىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ رەپەرتۋارىنان ورىن الىپ, ەلىك نۇرسۇلتاننىڭ رەجيسسەرلىگىمەن «پەرى قاتىن» سپەكتاكلى ساحنالانىپ, كورەرمەنگە ۇسىنىلدى. پەسانى قازاق تىلىنە اۋدارعان – بەلگىلى قالامگەر اسىلبەك ىقسان.
پەسانىڭ باستى تاقىرىبى – سوعىس. ەشكىمدى ايامايتىن, جۋاستى باتىر, باتىردى تاسجۇرەك قىلاتىن سوعىس ادامداردىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس, ءبۇتىن ءبىر ۇلت پەن مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىن دا وزگەرتە الاتىن الاپات كۇشكە يە. ادامزات تاريحى سوعىس پەن شايقاس شەجىرەسىنەن تۇرادى. وتىز جىلعا سوزىلعان سوعىس وقيعاسىنىڭ تەمىرقازىعى – پەرى قاتىن. ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى ايەل – انا وبرازىن برەحت تۇگىن قالدىرماي تالقانداپ تاستاعان. ءداستۇرلى تۇسىنىكتە, انا بالاسى ءۇشىن جانىن جايالىق ەتىپ توسەپ, وت پەن سۋعا ءتۇسىپ, ەتىنەن ەت كەسىپ بەرۋگە دايار. بىراق برەحت بەينەلەگەن پەرى قاتىن بۇل قاسيەتتىڭ بارىنەن جۇرداي. قايدا بولسا دا اياۋلى انا, ادەمى ايەل بولىپ بەينەلەنەتىن اسىل بولمىس سوعىستان پايدا كورگەن, سوعىستىڭ ارقاسىندا بالالارىن اسىراپ, اقشاعا قۇل بولعان قۋ, ايلاكەر ايەلدىڭ كەپيەتىمەن اۋىسقان. وت پەن وقتىڭ ورتاسىنداعى استان-كەستەنى شىققان ومىرگە, قيراندىعا, اينالاسىندا اجال قۇشىپ جاتقان ادامدارعا شىمىرىكپەي قاراپ, ەتى ءولىپ كەتكەن پەرى قاتىنعا باسقا ءومىردىڭ, بەيبىت ءومىردىڭ تۇككە دە كەرەگى جوق. سوعىسسىز, بەيبىتشىلىك زامان بولسا, ول مىناۋ كول-كوسىر تابىسىنان قاعىلىپ, شىرت تۇكىرىپ, شەكەسىنەن قاراعان شاماسىنان ايىرىلىپ قالارىن باقاي ەسەبىمەن جاقسى بىلەدى.
ەلىك نۇرسۇلتان ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرى ارقىلى بۇكىل قوعامنىڭ شىندىعىن قوپارادى. پەسا داۋىرمەن شەكتەلمەگەن شارتتى ءبىر الەمدە وتەدى. مەكەنى بەلگىسىز, مۇندا ەشقانداي مەملەكەتتىڭ, ناقتى ۇلتتىڭ اتى اتالمايدى. ول جەردە ادامدار كوزگە كورىنبەيتىن, مىلتىقسىز مايدان قۇرساۋىندا قالعان, وقيعانىڭ ءوزى ادامداردى كۇرەسكە يتەرمەلەيدى. جەڭەتىن, جەڭىلىس تاباتىن تاراپ جوق. تەك ارپالىس. پەسادا سوعىس تۋرالى ايتىلادى, ال ناقتى سوعىس ساحناسى كورسەتىلمەيدى. برەحت XVI عاسىرداعى وتىز جىلدىق سوعىستى نەگىزگە العانىمەن, بۇل شەت-شەگى جوق, ەشقاشان اياقتالمايتىن ادامدار اراسىنداعى سوعىس تۋرالى شىعارما ەكەنىن تۇيسىگىڭمەن تۇسپالداپ وتىراسىڭ. قۇندىلىقتار قاقتىعىسى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ء«ومىردىڭ ءوزى – سوعىس».
بار ءومىرى كۇرەسپەن ءوتىپ كەلە جاتقان قۋ, پايداكۇنەم پەرى قاتىن ەلدى الداپ-ارباپ, تارتىسىپ-تالاسىپ ءجۇرىپ سوعىستىڭ بار ز ۇلىمدىعىن ءوز بويىنا كوشىرگەن. ءۇش بالاسى بار. ۇشەۋى ءۇش اكەدەن, تۇراقتاپ تۇرمىس قۇرماعان كوكەك ايەل ولاردىڭ اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن ءوزى دە انىقتاپ ايتا المايدى. پەرى قاتىننىڭ بالالىق شاعىن سوعىس جالماپ, بويجەتكەن كەزىندە-اق وزبىر باسقىنشىلاردىڭ قورلىعىنا ۇشىراعان. جالعىزىلىكتى, قورعانسىز ايەل ءومىر ءۇشىن جانتالاسىپ ءجۇرىپ قالايشا ەسەرسوق, پەرىگە اينالعانىن ءوزى دە بىلمەيدى. ادامگەرشىلىكتى تابان استىندا اقشاعا ايىرباستاي سالاتىن ونى ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ قۇرباندىعى دەسەك تە, ول ءوز ءومىرىن ءوز قولىمەن جاساعان. بىراق بەتپە-بەت كەلسە, كوپ ادامنىڭ ساعى سىنىپ, كوتەرە المايتىن سوعىسقا دا توتەپ بەرىپ, قيىندىقتىڭ ىشىنەن جول تاۋىپ, بالالارىن تىستەلەپ ءجۇرىپ جەتكىزگەن وتە مىقتى, ەڭبەكقور ايەلدىڭ ەرلىگى كورەرمەنگە ۇنامايدى. ونىڭ پىسىقتىعى, جانكەشتىلىگى جيرەنىش تۋدىرماسا, قۇرمەت تۋعىزا المايدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى داناگۇل تەمىرسۇلتانوۆا بەينەلەگەن پەرى قاتىن ادۋىندى, قايسار, مىنەزدى. كوپتەن بەرى باستى رولدە كورىنبەي جۇرگەن د.تەمىرسۇلتانوۆانىڭ شەبەرلىگىن اشىپ كورسەتكەن, اكتريسانىڭ وڭ جامباسىنا كەلگەن ءرول بولعانى ونىڭ شىعارماشىلىعىن قاداعالاپ جۇرگەندەرگە جاقسى بايقالدى. ەندى مىنە, سوعىس قاسىرەتى ونىڭ قىزى بالاۋسانى دا اينالىپ وتپەي, اناسىنىڭ تاعدىرىن قايتالاپ وتىر. سولاي بولا تۇرا, بالاۋسا ەكىجۇزدى, پايداكۇنەم اناسىنا ۇقساماعان. بارلىق نارسەدەن پايدا كورگىسى كەلىپ تۇراتىن شەشەسى ار-وجدانى تاپتالعان ءوز قىزىنىڭ قاسىرەتىن دە كادەسىنە جاراتقىسى بار. سوعىستىڭ بۇدان اسقان سۇمدىعى دا بولماس.
سپەكتاكلدە ەكى-اق جاعىمدى كەيىپكەر بار, ونىڭ ءبىرى – بالاۋسا, ەكىنشىسى – كاۆكازدىق. الەمدىك ماڭىزى بار پەساعا قازاق رەجيسسەرىنىڭ اكەلىپ قوسقان جاڭالىعى سول, كاتريننىڭ اتىن – بالاۋسا, باسقا بالالارىنىڭ دا اتىن التىن كەكىل, كاۆكازدىق, ال جەزوكشەنىڭ ەسىمىن اق بيكەش دەپ اۋىستىرعان. رەجيسسەردىڭ شىعارماشىلىق ەركىندىگىن ەشكىم دە سوگە المايدى, سەبەبى مۇندا ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, ناقتىلى ۋاقىت كەڭىستىگى, انىق ۇلت جوق, تەك جالپى ادامزاتقا ورتاق ماسەلەلەر قاقتىعىسى عانا بار. ز ۇلىم سوعىس بالاۋسانى دا بالا كۇنىندە جۇرەگىنە جازىلماس جارا, بەتىنە تىرتىق سالىپ, ەڭ باستىسى, ءتىل-اۋزىن بايلاپ, ماڭگىلىك مىلقاۋ مۇگەدەككە اينالدىرعان. قورقاۋلاردان قاراۋلىق كورسە دە, جۇرەگى نازىك, ءوزى مەيىرىمدى, ادال. بالعىن قۇراقتى ەلەستەتىن بالاۋسا دەگەن ەسىمىنىڭ ءوزى – تازالىقتىڭ سيمۆولى. شەشەسىمەن بىرگە سوعىس ورتىنەن قاشىپ, جارتى ەۋروپانى بىرگە ارالاپ شىقسا دا, ادامگەرشىلىك قاسيەتىنەن اجىراماعان. ومىردە اق پەن قارانىڭ بىرگە جۇرەتىنى سەكىلدى, اق بيكەش – بالاۋساعا قاراما-قارسى مىنەزدەگى كەيىپكەر. قىزىل تۇستەن عانا كيىنىپ, ەر بىتكەننىڭ كوزىن اربايتىن سۇلۋ اق بيكەش – جەزوكشە, بىراق ونىڭ دا قاتال قوعامعا قارسى قويار ءوز شىندىعى بار. ونىڭ دا بۇل جولعا ءوز قالاۋىمەن تۇسپەگەنى, سوعىستىڭ كوپ قۇرباندىعىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءلايلا تىلەۋوۆانىڭ شەبەرلىگىمەن كاسىبي تارقاتىلعان ءتاستۇيىن ءرول.
پەرى قاتىننىڭ كىشى ۇلى جاقسىلىقتى, ادالدىقتى دارىپتەسە, ۇلكەن ۇلى كەرىسىنشە اتاققۇمار, كەۋدەمسوق. پايدا كوزدەگەن شەشەنىڭ پاسىق قىلىعى مۇندا دا كورىنبەي قالمايدى. ۇلى جاۋ قولىنا ءتۇسىپ, ونى قۇتقارۋ قاجەتتىگى تۋادى. ول ءۇشىن شەشەسى كاسىپ جاساپ جۇرگەن كۇيمەسىن ساتىپ, پارا بەرۋى كەرەك. بىراق اقشاعا كەلگەندە ساراڭدىعى ۇستاپ قالاتىن ايەل «كىشكەنە كۇتە تۇرايىق, بالكىم رەتتەلىپ قالار» دەپ, ۇلىنىڭ جانىنان گورى اقشاسىن ويلاپ كەيىنگە ىسىرىپ جۇرگەندە, بالاسى قايتىس بولادى. انا ءۇشىن بالاسىنان ايىرىلعاننان اسقان قاسىرەت بولماۋى كەرەك ەدى. بىراق جاۋ جاعى كەنجە ۇلىن ءولتىرىپ, ءمايىتىن تابىتقا سالىپ اكەلىپ تۇرعاندا دا, قۋ جانىن عانا ويلاعان پەرى قاتىن «بۇل مەنىڭ بالام ەمەس» دەپ تانىماعان كەيىپ كورسەتىپ, تەرىس اينالادى. اشكوزدىك, دۇنيەگە, اقشاعا قۇمارلىق اسقىنىپ, بىرىنە-ءبىرى جامالا كەلە كوزىن بايلاپ, جۇرەگىن قارايتىپ جىبەرگەن. بالالارىنىڭ بارىنەن ايىرىلا تۇرىپ, پەرى قاتىن ىستەپ جۇرگەن ساۋداگەرلىك كاسىبىن تاستامايدى. سەبەبى سوعىس اياقتالعان جوق, ەندەشە ءالى دە پايدا تاۋىپ قالۋعا مۇمكىندىك بار. بالالارىنىڭ ءبارى ءولدى – سول دا ءسوز بە ەكەن, ءوزىنىڭ كەلەشەگى كۇڭگىرت – ول دا تۇك ەتپەيدى. ادام پەرىگە, جاۋىز جاراتىلىسقا وسىلاي اينالادى ەكەن.
پەسا قوعامدا شەرتىپ قالساڭ, سوقتاسى جارىلعالى تۇرعان سىزداۋىق جاراعا شەڭگەل سالادى. بىراق ءبارى ءاۋ دەگەننەن تۇسىنىكتى بولا كەتپەيدى. الدەن ۋاقىتتا كەيىپكەرلەر ساحناعا پروتيۆوگاز كيىپ شىقتى. بيولوگيالىق قارۋ قاقتىعىسى قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. قورعانباسا بولمايدى. ءتىلى جوق, سويلەي المايتىن مىلقاۋ قىز بالاۋسا ۇنەمى ىشتەگى ىزاسىن ىممەن ءتۇسىندىرىپ, ساۋساق قيمىلىمەن جانۇشىرىپ الدەنەنى ايتقىسى, دالەلدەگىسى كەلەدى. بىراق ونى قوعام تىڭدامايدى, ويتكەنى مۇگەدەك بالاۋسا سياقتى ەستىمەيتىن مەلشيگەن ساڭىراۋ, مىلقاۋعا اينالعان. سوڭىندا جاۋدىڭ جابىرىنە ۇشىراعان بالاۋسا ءبارىنىڭ ساناسىن وياتتى. «سوعىس وتىن جاقپاڭدار, قالالاردى قيراتپاڭدار, اۋىلداردى ورتەمەڭدەر, بالالاردى ولتىرمەڭدەر, ايەلدەردى قورلاماڭدار, وزدەرىڭ مۇلگىگەن تىنىشتىقتا جاتا بەرمەڭدەر, ويانىڭدار!» ءوز ورتاسىندا يدەيا ءۇشىن ادال ولگەن ءبىر ادام بولسا, ول – بالاۋسا بولدى. ادالدىعىنان اينىماعان كىشكەنتاي قىز ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن جان تاپسىردى. سويتە تۇرا ءوز ورتاسى, اينالاسى وسى ەرلىگى ءۇشىن بالاۋسانى توبەسىنە كوتەرۋدىڭ ورنىنا, تەپكىلەپ تاستادى. قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي قورعان بولۋعا ۇمتىلعان مىلقاۋ قىزدىڭ جان شىرىلىن, تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسىن ۇلتتىق تەاتردىڭ ەڭ جاس اكتريسالارىنىڭ ءبىرى ي.مەڭدىباەۆا ىزدەنىسىمەن, جاۋاپكەرشىلىگىمەن جان-جاقتى كورسەتە ءبىلدى.
پەسا كوپ دۇنيەنى قايتا ويلاۋعا ءماجبۇر ەتەدى. مىناۋ «انا» دەپ جۇرگەن ادامنىڭ كەشىرۋگە كەلمەيتىن قاتىگەزدىگى قايدان تۋدى؟ ءوز تابيعاتىن تارك ەتىپ, نەگە مۇنداي مەرەز ادامعا اينالدى؟ ءبىر سوعىستى اياقتاي سالىپ ەكىنشى سوعىستى باستايتىندار ءمايىتتىڭ ءۇستىن باسىپ تۇرىپ شىن باقىت سەزىنە مە وسى؟ ىزدەنىسى مول, ينتەللەكتۋال رەجيسسەر ەلىك نۇرسۇلتان ءوز قاراقان باسىن كۇيتتەگەن, ەشكىمگە كومەك قولىن سوزۋدى بىلمەيتىن, ءوز مۇددەسى ءۇشىن ەشنارسەدەن تايىنبايتىن ءوزىمشىل ادامداردىڭ الەمىن وسىلاي كورسەتتى. «پەرى قاتىن وسىنداي ەكەن, ال مەن كىممىن؟ ءوزىمدى ادام رەتىندە ساقتاي الدىم با؟ قوعامعا پايدالى ءىسىمدى, جاقسى مىنەزىمدى قوسا الدىم با؟» سپەكتاكل ءار ادامنىڭ قوعامداعى ءوز ءرولى تۋرالى ەرىكسىز ويلاندىرادى.
«پەرى قاتىن» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسىن جاقىندا گەرمانيادان ورالعان بەلگىلى رەجيسسەر, نەمىس دراماتۋرگياسىنىڭ بىلگىرى بولات اتاباەۆتىڭ دا تاماشالاپ وتىرعانىن بايقاعان ەدىك. وتانىنا ورالعان تەاتر تامىرشىسىنىڭ برەحتپەن كەزدەسە تۇرىپ, ول تۋرالى بىردەڭە دەمەۋى مۇمكىن ەمەس. ويلاعانىمىزداي, سپەكتاكل تۋرالى اتاباەۆتىڭ پىكىرى ەرتەڭىندە-اق الەۋمەتتىك جەلىنى ارالاپ كەتتى. «قانشاما دۇرىس ءومىر سۇرمەسەڭ, سونشاما قاسىرەت شەگەسىڭ. ماماشا كۋراجدىڭ سوعىستى پايدالانىپ پايدا كورەمىن دەگەن تىرلىگىنىڭ سوڭى نەمەن اياقتالدى؟ ءۇش بالاسىنان ايىرىلدى. ءوزىن قۇردىمعا تاستادى. ءبارىبىر تاريحتىڭ الدىندا, تاعدىردىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەسىڭ. سوعىستان كوز اشپاعان ەلدە ءومىر ءسۇرىپ, بالالارىن باعامىن دەپ ءجۇرىپ وسىنشاما جانكەشتىلىككە باردى. بۇل شىعارمانى «نەعۇرلىم كوپ قاتەلىك ىستەسەڭ, جازا سوعۇرلىم اۋىر بولادى» دەگەن ماعىنادا تۇسىندىرۋگە بولادى. داناگۇل تەمىرسۇلتانوۆانىڭ جۇمىسىن بيىك باعالايمىن. مەرۋەرت وماربەكوۆا, جۇماعالي ماحانوۆ, اسان ءماجيتتىڭ جۇمىسى دا كەرەمەت. جاقسى اكتەرلەر بار ەكەن, بۇلاردىڭ جاقسى اكتەر ەكەنىن بۇرىننان بىلەتىنمىن, بىراق وسى جولى سوعان كوزىم جەتتى. برەحتتىڭ كاترينىن بالاۋسا دەپ الىپ, مىلقاۋ قىزدىڭ ءرولىن جاس اكتريساعا بەرگەن ەكەنسىڭدەر, ول دا ءرولىن جاقسى الىپ شىقتى. اناۋ ءدىنباسى رولىندەگى باۋىرجان قاپتاعاەۆ ءتىپتى بولەك. ءدىنباسى بولا تۇرىپ, ساحنادا ازىلدەپ, قالجىڭداپ ءجۇر, سول ارقىلى كەيىپكەرىنىڭ اينالاسىنا قالاي بولسا سولاي جاۋاپسىز قارىم-قاتىناس جاسايتىنىن جاقسى كورسەتەدى. مۇنداي ادامدار دا بار. وزىنە, توڭىرەگىندەگى ادامداردىڭ تىرلىگىنە نەمقۇرايدى قارايدى. مۇنى دا قابىلدايمىن. سوندىقتان ەلىكتى قۇتتىقتايمىن», دەيدى بولات اتاباەۆ. ال باسقانىڭ ءسوزى ءبىر بولەك تە, سپەكتاكلدە ويناعان ءار اكتەر, رەجيسسەر ءۇشىن اتاباەۆتىڭ ايتقانى ودان دا ماڭىزدى. راسىندا دا, تەاتر رەپەرتۋارىنىڭ ەپيكالىق كەڭ تىنىستى تاعى ءبىر درامامەن تولىعۋى – ونەر جەتىستىگى.
الماتى
