بوكەي ورداسى

ىشكى وردانىڭ قۇرىلۋىندا سۇلتان بوكەي نۇرالى ۇلىنىڭ ءرولى زور ەكەندىگى بەلگىلى. الايدا حالىق ساناسىندا وعان دەيىن اتاقونىسقا ۇمتىلعاندار بولماعان دەگەن پىكىر ورنىعىپ قالعان. دەگەنمەن 1771 جىلى ەدىل قالماقتارىنىڭ ءوز وتا­نى جوڭعارياعا جوڭكىلە كوشۋى سالدارىنان ەدىل مەن جايىق ارالىعىنداعى تاريحي مەكەنىن قايتارعىسى كەلەتىن قا­زاقتاردىڭ قاتارى كوپ بولدى. اسىرەسە ءحىح عاسىردىڭ باسىندا, ياعني 1801 جىلدان باستاپ كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ كەيبىر توبىنىڭ رەسەي پاتشاسىنان ىشكى تاراپ­قا تۇپكىلىكتى ورنىعۋ ءۇشىن ارنايى رۇق­سات سۇراعاندىعىن بايقايمىز. ەڭ العاش بولىپ نوعاي رۋىنىڭ ستارشىنى يسلام قۇرمانقوجاەۆ 100 شاڭىراقپەن وتۋگە نيەت تانىتقان ەكەن. ىزىنشە 1801 جىلى 11 اقپاندا كىشى جۇزدەگى حاندىق كەڭەستىڭ توراعاسى بوكەي سۇلتان ورىنبور گۋبەرناتورى ن.ن.باحمەتەۆكە ەمەس, گرۋزيا جانە استراحان گۋبەرنياسىنىڭ باسشىسى ك.ف.كنوررينگكە جايىق پەن ەدىل وزەندەرى ارالىعىنا كوشۋ جونىندە ءوتىنىش بىلدىرگەن. بوكەي نۇرالى ۇلى­مەن ءبىر مەزگىلدە كىشى ورداداعى كەردەرى رۋى­نىڭ ستارشىنى تىلەپ قايباشەۆ استراحان ماڭىنداعى دالاعا ورنىعۋدى جوسپارلاعان. ول تەك باسقاشا جولمەن, ياعني ورال اسكەري كەڭسەسى ارقىلى قي­مىل­داعان. كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ قوس­وزەنگە وسىنداي قارقىنمەن ۇمتىلۋى جو­عارىدا كورسەتىلگەن ءۇش ادامنان باسقا «رەس­مي رۇقسات» سۇراعاندار سانىنىڭ كوپ بول­عاندىعىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بىزگە بەلگىلى بولىپ وتىرعان ىشكى تاراپقا وتۋگە نيەت ءبىلدىرۋشى قازاق باس­شىلارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىن­دىك مۇددەسى بولعان. ستارشىندار ي.قۇرمان­قوجاەۆ پەن ت.قايباشەۆ ءوز رۋلارىن ەكو­نوميكالىق تىعىرىقتان شىعارۋ ارقى­لى بيلىكتەرىن ساقتاپ قالۋدى ماقسات تۇت­قان. ولار قاراسۇيەكتەن شىققاندىق­تان, جوعارعى حاندىق بيلىكتى ارمانداماي-­
ت­ىن ەدى جانە سول سەبەپتى قاي كۇندە بولسىن جەكە باسىن تاۋەكەلگە تىگە الدى. ال بوكەي نۇرالى ۇلىنىڭ ءجونى دە, ماقسات-مۇددەسى دە الدىڭعى ەكەۋىنە قاراعاندا وزگەشەلەۋ بولعان. ارعى تەگىن شىڭعىس حاننان تاراتاتىن سۇلتاندار توبىنان شىققان ول كىشى جۇزدەگى جوعارعى بي­لىكتەن دامەلى ەدى.

پاتشا ۇكىمەتى ىشكى تاراپقا وتۋگە نيەت تانىتقان باسشىلاردىڭ جەكە ماق­سات-مۇددەسىن ساراپقا سالىپ جاتپادى. كىشى ءجۇزدى ساياسي جاعىنان السىرەتۋدى كوز­دەگەن رەسەي قوسوزەن ارالىعىنا بۇي­­رەگى بۇرعان قازاق باسشىلارىنا رەس­­مي رۇقساتتارىن بەرە باستادى. 1801 جى­­لى 25 اقپاندا رەسەي پاتشاسى پول­كوۆ­نيك پ.س.پوپوۆتىڭ اتىنا ستار­شىن ي.قۇرمانقوجاەۆتى نوعاي رۋى­نىڭ 100 تۇتىنىمەن بىرگە ورال دالاسى­نا وتكىزۋ جونىندەگى رەسكريپتىسىن شى­عاردى. ال 1801 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا I پاۆەل پاتشا كاۆكاز شەبىنىڭ باسشىسى ك.ف.كنوررينگتىڭ اتىنا بوكەي نۇر­الى ۇلىن بوداندىققا قابىلداۋ جو­نىندەگى جارلىعىن جولدادى.

كەزەك كەردەرى رۋىنىڭ ستارشىنى تىلەپ قايباشەۆقا جەتكەندەي بولدى. ول العاشىندا ءوز تۋىستارىمەن عانا وتەتىنىن ايتىپ, كەيىننەن 1000-نان اس­تام شاڭىراقتى اكەلۋگە ۋادە ەتكەن. ت.قاي­باشەۆتىڭ ءوتىنىشىن قابىلداپ ال­عان ورال اسكەري كەڭسەسى ونى رەسەي سەنا­تىنىڭ قاراۋىنا جىبەرگەن. بوكەي نۇرالى­ ۇلى­مەن ءبىر مەزگىلدە ارىز جازعان كەردەرى رۋى ستارشىنىنىڭ ءىسى 1801 جىلدىڭ ماۋ­سىم ايىنا دەيىن ۇزاپ كەتۋىنە قاراعاندا, ­كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ىشكى بەتكە وتۋىنە قارسى ساياسات ۇستانعان ورال اسكەري كەڭ­سەسى اتالعان ءوتىنىشتى سەناتقا كەش جول­داعان سەكىلدى. سەبەبى نوعاي رۋىنىڭ ستار-­
­­شىنى ي.قۇرمانقوجاەۆ پەن حاندىق كە­­ڭەس توراعاسى بوكەي سۇلتاننىڭ ءوتىنى­شى ءبىر اي كولەمىندە قاناعاتتاندىرىلعان. ال ت.قايباشەۆ ءىسى 4 ايدان سوڭ, ياعني 1801 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا عانا سەناتتىڭ تالقىسىنا تۇسكەن. 1801 جىلى 20 ماۋسىمدا وسى جايتتار تۋرالى مالىمەت جيناۋ جونىندە نۇسقاۋ العان استراحاندىق باسشى ك.ف.كنوررينگ بۇل ءىستى پ.س.پوپوۆقا تاپسىرعان. وسى تاپسىرمامەن جۇمىستانعان گەنەرال مەدەردىڭ انىقتاۋى بويىنشا «ت.قايباشەۆ قا­را­­سۇيەكتەن شىقسا دا, ارعى تەگى اتاقتى, داڭق­تى ادامدار بولعان. ءوزى اقىلدى, ادال, مەيىرىمدى ادام بولعاندىقتان, ور­دا حال­قى اراسىندا سىيلى. جەرگىلىكتى حا­لىق جوعارى مارتەبەلى حان مەن باسقا دا قازاق سۇلتاندارىنىڭ بۇيرىعىن ورىن­داعاننان گورى ت.قايباشەۆتىڭ اقى­لىنا ءوز ەرىكتەرىمەن جۇگىنەدى» ەكەن.

سەناتتىڭ نۇسقاۋىن ورىنداۋعا كى­رىس­­كەن پ.س.پوپوۆ ت.قايباشەۆتىڭ جا­يىق وزەنى بويىنان كوشىپ كەتكەنىن ەس­تيدى جانە ونىڭ قايدا جول تارتقانى بەلگىسىز بولىپ شىعادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ت.قايباشەۆ پاتشا ۇكىمەتىنەن ۇزاق حابار كەلمەگەسىن, دالانىڭ ىشكى بولىگىنە كوشىپ كەتسە كەرەك.

راقىمەتتى بوكەي حان وتكەن...

1801 جىلى اتاقونىسقا تۇپكىلىكتى ورال­عان قازاقتار ءبىراز قيىندىقتى با­سىنان وتكەردى. العاشىندا ەدىل-جا­يىق ارالىعىن قازاقتار ەمىن-ەركىن جاي­لاعانىمەن, بىرتىندەپ ولاردىڭ قونىسى ورال كازاك اسكەرى, كنياز ن.ب.يۋسۋپوۆ, گراف ي.بەزبورودكو سەكىلدى وتارلاۋشى پاتشا ۇكىمەتى قولشوقپارلارىنىڭ تا­راپىنان شەكتەلە باستايدى. ارحيۆ قۇجاتتارىنان جايىلىم ءۇشىن تالاستىڭ اشىق توناۋعا ۇلاسىپ وتىرعاندىعىن, ال بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدە نەگىزگى كۇش بوكەي حانعا تۇسكەندىگىن بايقايمىز. بوكەي سۇلتان ەڭ الدىمەن ىشكى وردا شەكاراسىن ناقتىلاۋعا ۇمتىلىپ, 1803, 1806-1808 جىلدارى ورال اسكەري كەڭسە­سىنەن باستاپ, ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى جانە ءى الەكساندر پاتشاعا ءوتىنىش جولداۋمەن بولدى.

الايدا وتارشىل رەسەي يمپەريا­سىنىڭ كوزدەگەن ماقساتى بولەك ەدى. 1811 جىلى كۇزدە حاندىق بيلىكتى كۇشتەپ جويا الماعان ورىس ساياساتكەرلەرى ىشكى ورداعا جانە كىشى جۇزگە بولەك-بولەك حان سايلاپ تىندى.

بوكەي سۇلتاندى حاندىققا كوتەرگەندەر قاتارىندا سارى, نيازعالي ەسىمۇلدارى, بارلىق نۇرالىۇلدارى, كىشى جۇزدەگى باتىر حان ۇرپاقتارى – ەسەنگەلدى, سيرەك, جارىق قارابايۇلدارى, ورتا جۇزدەن قايىپ حان ۇرپاقتارى – جانتورە جيھانگەر ۇلى (بوكەيدىڭ كۇيەۋ بالاسى), نۇرمۇحامبەت جيھانگەر ۇلى جانە وزگەلەرى بولعان.

1812-1815 جىلدارى بوكەي حان ءوزىنىڭ باسقارۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ, اينالاسىنا بەدەلدى سۇلتانداردى, ستارشىنداردى جينادى. ونىڭ الدىندا جايىلىم ماسەلەسى, ىشكى ورداداعى قوعامدىق-ساياسي قاتىناستاردى رەتتەۋ جانە تاعى باسقا دا ماسەلەلەر تۇردى. ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ورال كازاك-ورىستارىمەن, ەدىل قالماقتارىمەن, قوندىراۋ تاتارلارىمەن, ورىس پومەششيكتەرىمەن تىلىمدەي جەر ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدى.

ءارتۇرلى كەلەڭسىز وقيعالارعا قارا­ماستان, بوكەي حان تۇسىندا ىشكى وردا قازاقتارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاق­سارىپ, كوشپەلى حالىقتىڭ مەرەيى ارتتى. جىلدار بويى تۋسىراپ جاتقان شۇرايلى دالادا مال كوبەيىپ, ساۋدا ءوسىپ, داۋلەت ارتتى. 1802 جىلى حاندىقتاعى حالىق سانى 6300 شاڭىراقتى قۇراسا, 1814 جىلى 8500 شاڭىراققا ۇلعايدى. ال ءتورت ت ۇلىك سانى 3 ميلليوننان اسىپ جىعىلدى. بوكەي سۇلتان تۇسىندا بوكەيلىك قازاقتار كورشىلەس حالىقتارمەن ساۋدا جۇرگىزگەن.

بار عۇمىرىن ءوز حاندىعىنىڭ جەرىن قورعاۋعا, حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارناعان بوكەي حان 1815 جىلى 21 مامىردا كەشكى ساعات 21.00 شاماسىندا شەمەن اۋرۋىنىڭ دەندەۋىنە بايلانىستى كوز جۇمادى.

زامانداستارى بوكەي حاننىڭ ەل ارا­سىندا اسا سىيلى بولعاندىعىن اتاپ وتكەن. ونىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار­لىق­تاي بايلىعى بولماعاندىعى جونىندە دە اڭىز-اڭگىمەلەر بار. ءتىپتى حان قايتىس بولعان كەزدە جاڭگىر سۇلتان استراحانعا گۋبەرناتورعا بارۋ ءۇشىن اتاقتى باي تاتار – ءداۋىتتىڭ بالاسىنىڭ كيىمىن العان دەسەدى. بوكەي تاتارشا ساۋاتتىلىعىمەن, اقىلدىلىعىمەن, باتىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن. ونىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن – تاۋكە, ءادىل, ەكىنشى ايەلى اتاننان – جاڭگىر, ءۇشىنشى ايەلى شەركەش جۇمادان – مەڭ­دىگەرەي تۋعان.

ەلدى ساۋاتتاندىرۋ, مادەنيەتكە كوپ كوڭىل بولگەن بوكەي حان زامانىنىڭ زاڭعار ۇلى بولا ءبىلدى. پروگرەسشىل ءارى ومىرشەڭ ساياسات ۇستانعان بوكەي ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ول حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ساۋدا ءىسىن جاڭ­عىرتۋعا دا جان-جاقتى جاعداي جاسادى. بيلەۋشىسىنە, كوسەمىنە ريزا بولعان حالىق «حان بوكەيدىڭ تۇسىندا سەكەر شايناپ, بال جۇتتىق» دەپ تەككە ايتپاسا كەرەك. سونىمەن قاتار جانۇزاق جىراۋدىڭ:

بايلارعا قۇبا جايلاتقان,

جارلىعا مىڭداپ جىلقى ايداتقان,

التىندى تاقتىڭ ۇستىندە

راقىمەتتى بوكەي حان وتكەن,

– دەپ جىرلاۋىندا تاريحي شىندىق جاتىر. ودان ءارى جىراۋدىڭ:

ەجەلگى بوكەي بارىندا

تولىقسىپ جايلاپ ەدى ءبىزدىڭ ەل,

– دەپ جالعاستىرۋى سول زاماننىڭ تىنىسىن ايقىن بەينەلەيدى.

«قازاق حالقىن وتىرىقشىلىق ومىرگە ۇيرەتكىم كەلەدى»

1815 جىلى بوكەي حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ بيلىك ۋاقىتشا ونىڭ ءىنىسى شىعاي نۇرالى ۇلىنىڭ قولىنا ءوتتى. الايدا ءوز تاراپىمىزدان نۇرالى حاننىڭ وسى ۇلىنىڭ ساياسي ساحناعا بۇدان الدەقاشان بۇرىن كوتەرىلگەنىن اتاپ وتەمىز. ول ەل باسقارۋ ىسىنە ەرتە ارالاسقان جانە وعان وردانىڭ العاشقى حانى كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ىستەردى سەنىپ تاپسىرعان.

ىشكى وردانى باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەس توراعاسى قىزمەتىن ات­قارعان ي.س.يۆانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بوكەي نۇرالى ۇلى حان بولىپ تاعا­يىن­دالعان سوڭ دا جايىق بەتتەگى وزىنە قاراستى قازاقتاردى بيلەۋدى ءىنىسى وزبەكقاليعا, ال ىشكى تاراپتاعى حاندىقتى شىعايعا جۇكتەگەن. وسى كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنىپ, 1815 جىل قارساڭىندا شىعاي نۇرالى ۇلىنىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە ابدەن دايىن بولعاندىعىن بايقايمىز.

شىعاي سۇلتان بيلىگى كەزىندەگى بوكەي ورداسىنداعى اگرارلىق قاتىناستار شيەلەنىسە ءتۇستى. جەردى پايدالانۋدىڭ رۋلىق قاۋىمدىق ءتۇرى ۇستەمدىك ەتكەنى­مەن, جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى ايقىن سەزىلدى. وسى كەزەڭدە العاش رەت ەرىكتى جانە ەرىكسىز تۇردە جەردى جالعا الۋ دۇنيەگە كەلدى.

كليماتتىڭ قاتاڭدىعى, قۇبىلما­لىلىعى كوپتەگەن كوشپەلىلەردى, ونىڭ ىشىندە شىعاي سۇلتاندى ءۇي, جەر­تولە­لەر سالۋعا ماجبۇرلەگەن. ىشكى وردا بي­لەۋ­شىسى ءوز اعاسى سەكىلدى حاندىق حال­قىن وتىرىقشىلىققا باۋلىعىسى كەل­دى. بۇل جايىندا ول 1820 جىلدىڭ 28 قاڭ­تارىندا استراحان كازاك اسكەرىنىڭ اتامانى ۆ.ف.سكۆورتسوۆقا: «قازاق حالقىن وتىرىقشى ومىرگە ۇيرەتكىم كەلەتىنى سىزگە بۇرىننان بەلگىلى. ولارعا ۇلگى كور­سەتپەك ماقساتتا مەنىڭ ءۇي سالۋىما اعاش جانە دايىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن جىبەرۋىڭىزدى سۇراعان ەدىم», دەپ جازدى. ال بۇعان ىقپالىن تيگىزگەن فاكتوردى گۋبەرناتور پ.ك.ەسسەنگە بىلايشا كورسەتكەن: ء«ۇي تۇرعىزۋىما قازاق حالقىن ۇلكەن شىعىندارعا ۇشىراتقان اۋىر قىس اسەر ەتتى». وسىلايشا 1820 جىلدىڭ جازىندا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى كونەۆسك پوستىنا جاقىن جەردە شىعاي سۇلتانعا تيەسىلى ءۇي بوي كوتەرگەن.

شىعاي نۇرالى ۇلى بيلىگى تۇسىندا بوكەي ورداسىنىڭ مال شارۋاشىلى­عى قارقىندى دامىپ, ساندىق كورسەتكىش ­بو­يىنشا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭ­گەيگە جەتتى. تابيعي جۇت كەسىرىنەن كوپ­تەگەن مالىنان ايىرىلىپ وتىرسا دا, بو­كەيلىكتەر ءتورت ت ۇلىگىن از ۋاقىت ىشىندە كو­بەيتىپ العان. مىسالى, 1821 جىلى بو­كەي ورداسىندا 92 643 تۇيە, 497 818 جىل­قى, 178 230 ءىرى قارا, 4 849 809 قوي, 652 195 ەشكى, بارلىعى 6 264 695 مال بولعان. بۇل حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسى بولعاندىعىن كورسەتەدى.

جاڭگىر حان رەفورمالارى

بوكەي حان كوزى تىرىسىندە حاندىق بي­لىكتى ۇلى جاڭگىرگە اماناتتاعان بولا­تىن. جاس سۇلتان 1821-1823 جىلدار ارا­لى­عىندا حاندىق تاقتى يەلەنۋ جولىندا بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, 1823 جىلى 22 ماۋسىمدا ءى الەكساندر پاتشا جاڭگىر بوكەي ۇلىن حان ەتىپ تاعا­يىنداۋ تۋرالى ارنايى گراموتاعا قول قويدى.

جاڭگىر حان قازاق تاريحىنداعى قا­راما-قايشىلىققا تولى تۇلعا بولدى. كەڭەس يدەولوگياسىندا ۇستەمدىك ەتكەن «تاپتار كۇرەسى» پرينتسيپىنە بايلانىس­تى ءبىز ونىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنە ءبىر جاقتى قاراۋعا ءماجبۇر بولدىق. كەيىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ «جۇرتتىڭ حاندارى جاقسى, ال نەگە ءبىزدىڭ حاندار جامان بولعان؟» دەپ ويلانا باستادىق.

جاڭگىر حان بيلىككە كەلىسىمەن جەر رەفورمالارىن جۇرگىزۋگە كىرىستى. كوپشى­لىك ويلاپ جۇرگەندەي, ول تەك شۇرايلى جەرلەردى ءوز تۋىستارى اراسىندا بولىس­كە سالۋمەن عانا اينالىسپادى. ونىڭ جەر رەفورمالارىن ءبىز زەرتتەي كەلە ەكى كەزەڭگە بولدىك. ءبىرىنشى كەزەڭ, ياعني 1825-1830 جىلداردا جاڭگىر حان وردا تەر­ريتورياسىن ناقتىلاپ, شەكارانى شەگەندەۋگە ۇمتىلدى. بۇل كەزەڭدە قا­زاق-تاتار, قازاق-قالماق, قازاق-ورىس ارا­سىنداعى جەر داۋلارى قاراستىرىلدى. ەدىل-جايىق ارالىعىن مەكەندەگەن حا­لىقتاردى ءوزارا قىرقىستىرۋ ساياسا­تىن ۇستانعان رەسەي يمپەرياسى جەر ماسە­لەسىن شەشۋگە ەش اسىقپاعان. جەر رە­فور­مالارىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى, ياعني 1831-1845 جىلدارى سىرتقى جاۋلارمەن كۇرەس جالعاسقانىمەن ىشكى جەر رەفورمالارىن جۇرگىزۋگە باسىمدىق بەرىلدى. دەگەنمەن ەل ىشىندە جۇرگىزىلگەن جەر رەفورمالارى تەك ازشىلىقتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتتى, ال كوپشىلىكتىڭ ەكونوميكالىق سۇرانىستارى ەسكەرىلمەدى. ءوز تۋىستارى مەن اينالاسىنداعىلارعا شۇرايلى جەرلەردى تاراتۋ ارقىلى قاتارداعى حا­لىقتى ولارعا تاۋەلدى ەتىپ قويدى. وسى­لايشا, ىشكى جەر ساياساتىنىڭ باستى كەم­شىلىكتەرى كوپشىلىك تۇرعىنداردىڭ جەرسىز قالۋىنان, الەۋمەتتىك جىكتەلىستىڭ كۇشەيۋىنەن, پاراقورلىقتىڭ جاپپاي ەتەك الۋىنان, مال شارۋاشىلىعى­نىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋىنان, ەلدەگى ۇر­لىق-قارلىقتىڭ ارتۋىنان انىق كورىندى. سونىڭ سالدارىنان بوكەي ورداسىندا 1836-1838 جىلدارى يساتاي تايمان ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس جانە 1842-1843 جىلدارى ا.قوشاەۆ پەن ل.ماناتاەۆ باستاعان كۇرەس بولىپ ءوتتى.

جاڭگىر حاننىڭ باسقا قازاق حاندارىنان ەرەكشەلىگى – ونىڭ ەۋروپالىق ومىر­مەن جاقسى تانىس بولۋىندا. استراحان گۋبەرنياسىندا ءبىلىم الىپ, كەيىن ەلگە ورالعان سوڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قا­تىس­تى گازەت-جۋرنالداردى وقىعان ول ەكو­­نوميكا سالاسىن جەتىك مەڭگەردى. نا­تي­­جەسىندە, 1832 جىلى العاش رەت جار­مەڭ­كە ۇيىمداستىرىپ, ساۋدانىڭ كو­رى­گىن قىزدىردى. مىسالى, 1833 جىلى ۇيىم­­داستىرىلعان جارمەڭكەگە 562 971 مىڭ باس مال اكەلىنىپ, 339 174 سوم­نىڭ تاۋارى ساتىلدى. جىلىنا 2 رەت وتە­تىن بۇل جارمەڭكەدە حان كەڭسەسىنىڭ مالى­مەتى بويىنشا 1839 جىلى دالانىڭ ءار تۇك­پىرىنەن ساتۋعا 4 122 باس ءىرى مال (تۇيە, جىلقى, ءىرى قارا), 68 498 قوي, 6 419 پۇت ءجۇن, 30 009 دانا تەرى-تەرسەك اكە­لىنگەن. ال وزگە ەل­دەردەن كەلگەن ساۋ­دا­گەر­لەر جىبەك, قاعاز, نان, شاي, قانت, كىر­پىش, ىدىس اياق جا­نە تاعى باسقا تاۋارلاردى اكەلگەن. سونى­مەن قاتار جار­مەڭكەدە ۇرلىق, جانجال سەكىلدى كە­لەڭ­سىزدىكتەردىڭ بولماۋى ءۇشىن ءۋازىر-سۇل­تاندار تاعايىندالعان.

جاڭگىر حان ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت سالاسىندا دا يگى باستامالاردى جۇزەگە اسىردى. 1835 جىلى مەشىت سالدىرىپ, 1838 جىلى ءدارىحانا, ارحيۆ اشىپ, 1841 جىلى پوشتا-تەلەگراف بايلانىسىن ورناتتى. سونىمەن قاتار 1841 جىلى جاڭا مەكتەپتىڭ ىرگەسىن قالاپ, حانداردىڭ ارا­سىنان العاش رەت قازان ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى بولىپ سايلاندى. حان جاڭگىردىڭ العاشقى قازىناشىلىق قىزمەتتى ىسكە قوسۋ, تۇر­عىن­دارعا مەديتسينالىق ەكپە سالدىرۋ, قۇم باسۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قاراعاي وتىرعىزۋ سياقتى يگى ىستەرى ۇر­پاقتار جادىندا ماڭگىلىككە ساقتالادى.

ءسوز سوڭى

بوكەي حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 220 جىل بولعانىمەن, بۇل سالادا ءوز زەرتتەۋىن كۇتىپ وتىرعان ماسەلە جەتكىلىكتى. ول ءۇشىن تومەندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىز:

بىرىنشىدەن, بوكەي ورداسى بيلەۋ­شى­لەرىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى ءالى كۇنگە دەيىن تولىققاندى زەرتتەلمەي كەل­ەدى. اسىرەسە بوكەي حان مەن شىعاي سۇل­تاننىڭ اتقارعان قىزمەتتەرىنە قاتىستى ارنايى عىلىمي ەڭبەكتەر جارىق كورمەدى. ءتىپتى رەسەي يمپەرياسىنىڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ, ەلدەن جىراققا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان جاڭگىر حان ۇرپاقتارىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى نازاردان تىس قالىپ قويدى.

ەكىنشىدەن, بوكەي ورداسى تاريحىنا قاتىستى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جانە رە­سەي فەدەراتسياسىنداعى ارحيۆتەردە جات­قان قۇجاتتاردى جيناستىرىپ, ارنايى جيناقتار شىعارۋ قاجەت. بۇگىنگى قولدا بار جيناقتار عىلىمي اينالىمعا ەنىپ بولدى. ەندىگى كەزەكتە وردا تاريحى تىڭ ارحيۆ قۇجاتتارىنا مۇقتاج.

ۇشىنشىدەن, بوكەي وردا اۋدانىن رەسپۋبليكالىق, ءتىپتى الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ با­عىتىنداعى جۇمىستاردى جانداندىراتىن كەز كەلدى. ول ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ (جول سالۋ, قوناقۇيلەر جەلىسىن قالىپتاستىرۋ جانە ت.ب.), ءتۋريزمدى جار­نامالاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن پايدالانۋ باعىتىندا جۇمىستانۋىمىز قاجەت.

سايالبەك عيززاتوۆ,

قر ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي حاتشىسى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى