تەك ماعان اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ ماسەلەسى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن كۇرەستىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويعانداي كورىنەدى.
سايلاۋ تۋرالى العاش رەت 2000 جىلداردىڭ ورتاسىندا ايتىلدى, ءتىپتى كەيبىر ايماقتاردا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە سايلاۋ وتكىزىلدى. بىراق ول جوبا بىرنەشە سەبەپپەن جۇمىس ىستەمەدى. بىرىنشىدەن, بۇعان ەشكىم دايىن بولمادى, ۇكىمەت تە, ءماسليحات دەپۋتاتتارى دا, حالىق تا. ەكىنشىدەن, ول كەزدە الەمدە ەكونوميكالىق, قارجىلىق داعدارىس باستالىپ كەتتى. ودان دا باسقا پروبلەمالار جەتكىلىكتى بولدى. مەنىڭ ويىمشا, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدە وسى ماسەلە بويىنشا بايىپپەن ويلانىپ, ونىڭ وڭ جانە تەرىس جاقتارىن تارازىلاعان. بىراق ەل دامىدى, ونىمەن بىرگە ازاماتتىق قوعام دا ىلگەرىلەدى. مىنە, ەندى بۇل ماسەلە ءپىسىپ-جەتىلگەن كەزدە, ونى 2020 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا باستاما ەتىپ كوتەردى. ماسەلە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا دا تالقىلاندى. دەپۋتاتتار ءوز كەزەگىندە قۇقىقتىق بازانى دايىنداپ, سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزدى.
قازىر جۇرتشىلىق وسى تاقىرىپقا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتىر. كەيبىر ساياساتتانۋشىلار, ساراپشىلار, وپپوزيتسيا وكىلدەرى بۇعان ءشۇبالانا قارايدى. الايدا, مەنىڭ
ويىمشا, سايلاۋ وتكىزۋ قاجەت جانە بۇل – قازاقستاندىقتاردىڭ دەموكراتيالىق تاڭداۋى ەكەنى ءسوزسىز. سايلاۋ ارقاشان وركەنيەتتى ساياسي باسەكەلەستىك پەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى ينستيتۋتى بولىپ قالا بەرمەك.
اۋىل اكىمىنە 25 جاسقا تولعان, مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭناماعا سايكەس بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ساي كەلەتىن قازاقستان ازاماتتارى ۇمىتكەر بولا الاتىنىن ەسكە سالعان ءجون. سايلاۋعا كەلەسى ۇمىتكەرلەر قاتىسا الادى:
- ءوز مۇشەلەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيا اتىنان;
- داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار سايلاۋشىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە 1%-ىنىڭ قولىن جيناۋ ارقىلى ءوزىن ءوزى ۇسىنعاندار.
ءبىر ادام اۋداندىق ماڭىزى بار قالانىڭ, اۋىلدىڭ, كەنتتىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى بولىپ ەكى رەتتەن ارتىق سايلانا المايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سايلاۋ 40 كۇن بۇرىن جاريالانادى, ال سايلاۋ قازىرگى اكىمنىڭ تولىق مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن 10 كۇن بۇرىن وتەدى. سايلاۋ وتكىزىلگەننەن كەيىن ءۇش كۇن ىشىندە قورىتىندى شىعارىلادى.
سايلاۋ وتكىزىلگەننەن كەيىن جەتى كۇن ىشىندە اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلانعان اكىمدى تىركەيدى, سودان كەيىن ول ءوز جۇمىسىنا كىرىسەدى. مۇنىڭ ءبارى – تولىقتاي دەموكراتيالىق ادىستەر.
بىراق, ارينە, سايلاۋ ءراسىمىن وتكىزۋگە, ونىڭ اشىقتىعىنا, ادىلدىگىنە بايلانىستى كۇمان تۋىندايتىنى انىق. مىسالى, اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ تۋىستارىن قولداۋى, جوعارى تۇرعان اكىمدەر سايلاۋعا اسەر ەتۋى مۇمكىن, قوسىمشا بيۋللەتەندەردى تاستاۋ دا بولۋى عاجاپ ەمەس. ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزدى ەسكەرسەك, مۇنداي كۇماندى بەكەرگە شىعارۋ قيىن.
بىراق كەز كەلگەن جاعدايدى باستان وتكەرۋىمىز قاجەت. بۇدان ەۋروپا ەلدەرى مەن امەريكا دا, باسقالارى دا ءوتتى. بىزگە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن, سايلاۋ ءۇردىسىنىڭ بارلىق تەتىكتەرىن پىسىقتاۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, وسىنىڭ بارىنەن كەيىن تالداۋ جانە دۇرىس قورىتىندى جاساۋ ماڭىزدى. حالىقتى دا, سايلانعان اكىمدەردى دە ۇزاق تا شىدامدىلىقپەن وقىتۋ قاجەت.
مەنىڭ ويىمشا, سايلانعان اكىمدەرگە سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ورىنداۋى تۇرعىسىنان ايتارلىقتاي قولايلى جاعدايلار جاسالعان. قازىردىڭ وزىندە قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار كاسىپ باستاۋعا دا, الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى. ارينە, قوردالانعان ماسەلەلەر بار, جاڭالارى دا تۋىندايدى. بىراق بۇل رەتتە العا قويىلعان مىندەتتەردى اكىمدى سايلاعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, شەشۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا كەلەسى وتە ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. ول – بيۋدجەت. مەن اۋىلدا تۇراتىن حالىقتىڭ, وندا تىركەلگەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ بارلىق سالىقتىق جانە سالىقتىق ەمەس تولەمى وسى اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن قالالاردىڭ بيۋدجەتىنە ءتۇسۋىن قولدايمىن. بۇدان باسقا, جوعارى تۇرعان بيۋدجەتتەن مىندەتتى ترانسفەرتتەر مەن بيۋدجەتتىك كرەديتتەر بولۋى ءتيىس. مىنە, اكىم قارجى رەسۋرستارىنا يە بولعان كەزدە عانا تيىمدىلىك, دامۋ جانە ماسەلەلەردى شەشۋ جولعا قويىلادى. سونىمەن قاتار اكىمدەردىڭ دە, ولاردى سايلاعان تۇرعىنداردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى پايدا بولادى.
كەلەسى ماسەلە – سايلانعان اكىم ەسەپتى قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن, ولاردى كىمگە جانە قاشان ۇسىنۋ كەرەكتىگىن ناقتى ءتۇسىنۋى كەرەك. ونى بۇكىل بيۋروكراتيادان, كەرەكسىز قاعازباستىلىقتان ارىلتۋ قاجەت. وسىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋگە قول تيمەي جاتادى. مەن ەندى جاعداي وزگەرەدى دەپ سەنەمىن.
ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ ينستيتۋتى تۋرالى پىكىرىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى, ويتكەنى ول باسقا سايلاۋدا جوق. مەنىڭ ويىمشا, ادامنىڭ ءوز اۋىلى, كەنتى ءۇشىن پايدالى بولامىن دەگەن نيەتى بولسا, بۇل تاماشا مۇمكىندىك دەپ بىلەمىن. ەڭ باستىسى, بۇل مانساپقورلىققا اينالماۋى ءتيىس. ءوزىن ءوزى ۇسىنۋشىعا ساياسي پارتيالارمەن باسەكەلەس بولۋ قيىن بولادى, بىراق ەگەر ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارى, ماسەلەنى شەشۋ جولى جانە سايلاۋشىلاردىڭ قولداۋى (قول جيناۋ) بولسا, ءوزىن ءوزى ۇسىنۋشىلاردىڭ ايى وڭىنان تۋماق.
ارينە, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى كوپ سويلەسۋگە بولادى. اركىمنىڭ ايتاتىنى بار, بىرەۋ سىناپ, بىرەۋ ءوز كۇدىگىن بىلدىرەدى. بىراق ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – وسى ماڭىزدى ساياسي ءىس-شارانى ويداعىداي وتكىزۋ.
«بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان. ەندەشە, ءبارىمىز وسى سايلاۋعا قولداۋ كورسەتە وتىرىپ, كورەگەندىگىمىزدى, ۇيىمشىلدىعىمىزدى, ەلىمىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى, تەك وزىمىزگە ءتان دەموكراتيالىق ۇستانىمىمىزدى بىلدىرەيىك, اعايىن. بۇل ءىس-شارا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىنداعى ۇلكەن جەتىستىگىمىز بولادى دەپ ويلايمىن.
سەرىك ساناۋباەۆ,
«قاراعاندى وبلىسى كاسىپكەرلەرى اسسوتسياتسياسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى
