بەيبىت كۇندە دە تىنىم تاپپايتىن, اسكەري ءومىردىڭ اسا ماڭىزدى سالاسى – تاربيە ءىسىن بوساڭسىتپاي, جەكە قۇرامنىڭ ءتارتىبىن, بولىمشەلەردە زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن ءجىتى نازاردا ۇستايتىن, ۇلتتىق ۇلان مەن قوعام اراسىنداعى التىن كوپىردەي بولعان ەلجاندى ساردار, پاراساتتى باسشى وسى كەزدە ارامىزدان كەتتى.
مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى ۇلتتىق ۇلاننىڭ يدەولوگيالىق «گەنەراتورى» بولدى دەسەك, ارتىق ايتپاسپىز. ىشكى اسكەرىمىزدەگى تاربيە جۇمىسىنىڭ بارلىعى ونىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن اتقارىلىپ, ىلگەرىلەتىلەتىن.
ول 1961 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتاس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلعان مۇحامەتقالي بالالىق شاعىندا ءبىرتالاي قيىندىق كورەدى. دەسە دە, سول قيىندىقتار ونىمەن بىرگە باۋىرلارى مۇحامەتجان مەن نىعمەتجاندى, اپكەلەرى ءامينا, قاليما جانە زيرانى قايراتتاندىرىپ, ارقايسىسىنىڭ ءبىر-ءبىر سالانى مەڭگەرگەن دارىگەر, ۇستاز, ينجەنەر, عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ قالىپتاسۋىنا اسەرىن تيگىزدى. ال وتان قورعاۋ ءىسىن تاڭداعان مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى ىشكى اسكەر ساپىندا قىرىق ەكى جىل قالتقىسىز قىزمەت ەتتى.
مۇحامەتقالي ون جەتى جاسىندا ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى كسرو ءىىم ىشكى اسكەرىنىڭ جوعارى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, 1982 جىلى «لەيتەنانت» شەنىن الادى. تۋعان جەرى – قازاقستانعا ورالىپ, ساردارلىق جولىن ۆزۆود كومانديرى لاۋازىمىنان باستاپ, روتا, باتالون, پولك بۋىنىنداعى ءتۇرلى باسقارۋشى قىزمەتتەردى اتقارادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم ىشكى اسكەرى قولباسشىسىنىڭ باس باسقارماسى اسكەري كەڭەسىنىڭ حاتشىسى بولدى. 2013 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ ىشكى اسكەردىڭ, كەيىن ۇلتتىق ۇلاننىڭ تاربيە قۇرىلىمدارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن ول بار كۇش-جىگەرىن اسكەري بولىمدەردەگى وفيتسەرلەر مەن ساربازداردى وتانسۇيگىشتىك رۋحتا تاربيەلەۋگە سارپ ەتتى. قۇقىق ءتارتىبى اسكەرىندەگى قىزمەتى جىلدارىندا ۇلتتىق ۇلاننىڭ قىزمەتىن جانداندىرىپ, قوعامدىق-ساياسي, مادەني-كوپشىلىك, تاربيەلىك-يدەولوگيالىق اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردى.
اينالاسىنا ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرلەرىن جيناپ, ەلدىك يدەولوگيانىڭ تاسىن ورگە سۇيرەدى. مەملەكەت مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن بيىك قوياتىن, اتاق-داڭق پەن مانساپقا بوي الدىرماعان, ءوزى قىزمەت ەتكەن ءتول اسكەردىڭ جەكە قۇرامىنداعى زاڭدىلىق پەن تەمىردەي ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن ءبىر ساتتە نازارىنان تىس قالدىرماعان وتە قاعىلەز, ءپرينتسيپشىل, ەڭبەكقور جان ەدى.
مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى قاي ىستە دە احۋالدى زەردەلەپ, ءتۇيىندى ماسەلەلەردى سارالاپ, اقىل تارازىسىنا سالىپ, «وگىز دە ولمەيتىن, اربا دا سىنبايتىن» دۇرىس شەشىم قابىلداي بىلەتىن. ءوز باستاماسىمەن قولعا العان جوباسىنا تەرەڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدان قاراپ, «تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق», دەگەندەي, وزىق ويلارىن باتىلدىقپەن جۇزەگە اسىرا الاتىن كوشباسشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتكە يە ەدى.
قاراماعىنداعىلاردى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ ىسىندە قالىپتاسقان داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءوز تاراپىنان جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن قوسا پايدالانىپ جۇرەتىن. اۋديتوريانى ساليقالى سوزىمەن ۇيىتا دا, ساردارعا ءتان قاتاڭدىعىمەن باعىندىرا دا الاتىن مىسى باسىم, ىقپالدى تۇلعا بولدى. بۇگىندە اسكەر قاتارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وفيتسەرلىك قۇرامنىڭ ءبۇتىن ءبىر بۋىنىن تاربيەلەپ شىعاردى.
مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلىنىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن اسكەردىڭ قىزمەتتىك-جاۋىنگەرلىك جولىن باياندايتىن دەرەكتى, وقۋ فيلمدەرى ءتۇسىرىلدى. قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرلەرىنىڭ بارلىق بولىمشەلەرىنە تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى كوپتەگەن وقۋ-ادەستەمەلىك جيناق پەن ديرەكتيۆا ازىرلەندى.
2005 جىلى ۇلتتىق ۇلان مەن «قازاقستان» تەلەارناسى بىرلەسىپ, ىشكى اسكەر تاريحى تۋرالى «ىشكى اسكەر – قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرى» اتتى العاشقى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. بۇل فيلم تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن II جالپى ارميالىق كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارىنىڭ الدىندا كورسەتىلگەن بولاتىن.
سول جىلى مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلىنىڭ باس باسقارما باستىعى رەتىندەگى جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جارقىراي كورىندى. ءارى قاراي شىعارماشىلىق جۇمىستار ءتىزىمى كەڭەيە ءتۇستى. «ەگەر مەن بۇزسام...», «كونستيتۋتسيا مەن زاڭدىلىق كۇزەتىندە», «مەملەكەتتىڭ ىشكى قۋاتى» سياقتى تانىمدىق فيلمدەر, بەينەروليكتەر جارىق كوردى. «حابار», «قازاقستان», «كتك» تەلەارنالارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءىىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان العان, اسكەرىمىزدىڭ ەرجۇرەك باتىرى ەربول وتارباەۆ تۋرالى «وتكروۆەننىي رازگوۆور» ءفيلمى ءتۇسىرىلدى, سونداي-اق « ۇلى دالا ۇلاندارى» دەرەكتى ءفيلمى دە جارىققا شىقتى.
اسكەر تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعالار شىنايى كورسەتىلگەن «التىنشى بەكەت» جانە «قازبات» كوركەم فيلمدەرىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. وسى تۋىندىلاردىڭ جارىق كورۋىنە بىرقاتار وفيتسەر ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس تالىمگەرى گەنەرال-مايور مۇحامەتقالي ساتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن بەلسەنە قاتىستى. «التىنشى بەكەت» ءفيلمىنىڭ سيۋجەتىنە جاۋىنگەرلىك بەكەتتە تۇرىپ, قاتاڭ رەجىمدەگى كولونيادان ونداعان تۇتقىننىڭ قارۋمەن قاشۋىنا جول بەرمەگەن جاۋىنگەر ەربول وتارباەۆتىڭ جانقيارلىق ەرلىگى نەگىز بولدى.
2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «التىنشى بەكەت» ءفيلمىنىڭ تەلەۆيزيالىق نۇسقاسى «تەفي – دوستاستىق» حالىقارالىق فەستيۆالىنىڭ ەڭ ۇزدىك تەلەحيكايا اتالىمى بويىنشا گران-ءپريىن جەڭىپ الدى. وسى كوركەم فيلم يدەياسىنىڭ اۆتورى – مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى.
ال «قازبات» فيلمىندە 1995 جىلى 7 ساۋىردە تاجىكستان جەرىندە تمد-نىڭ سىرتقى شەكارالارىن قورعاۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك تاپسىرمانى ورىنداۋ كەزىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان ىشكى اسكەردىڭ 7-روتاسىنداعى قازاقستاندىق اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ەرلىگى تۋرالى باياندالادى. بۇل كينوتۋىندىنىڭ ستسەناريىن جازۋعا قاتىسقان بىردەن-ءبىر اسكەري تۇلعا گەنەرال-مايور م. ساتوۆ ەدى.
سونىمەن قاتار مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلىنىڭ باستاماسىمەن جارىققا شىققان كىتاپتار دا جەتكىلىكتى. ولار – «ىشكى اسكەر – قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرى», «ەل قالقانى – ىشكى اسكەر», «ەرلىك ءداستۇرى», «داستۇرگە ادالدىق», «بۇركىت» – ىشكى اسكەر قىراندارى», «ەسلي نە مى, تو كتو…», «تاعزىم», «لەتوپيس ۆويسك پراۆوپوريادكا: ۆرەميا, سوبىتيا, ليۋدي» جانە باسقا كىتاپتار. ولارعا زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتى كۇزەتۋ جولىندا وتان الدىنداعى قاسيەتتى بورىشىن ابىرويمەن وتەپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەر ءومىرى ارقاۋ بولعان.
ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس تاربيەشىسى بولعان گەنەرال ساتوۆتىڭ سوڭعى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى – 2020 جىلى جارىق كورگەن «ەلباسى جانە ۇلتتىق ۇلان» كىتابى. وندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى ەرەكشە ءرولى تۋرالى, ءار كەزەڭدە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كۇشتىك قۇرىلىمىن باسقارعان ادامدار تۋرالى باياندالادى. مۇحامەتقالي وسى كىتاپتى ماقتانىش كوردى. اتالعان شىعارمانىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزىپ, بۇكىل ەلگە جاريا ەتكەن دە ءوزى بولاتىن. بۇگىندەرى ۇلتتىق ۇلان قوناقتارىنا وسى كىتاپتى سىيعا تارتقاندا تالىمگەر گەنەرالدى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەمىز.
جالپى, مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلىنىڭ قولى تيگەن, ءىزى قالعان دۇنيەلەر جەتىپ ارتىلادى. ۇلتتىق ۇلان اسكەري بولىمدەرىندەگى ستەندتتەر, سوڭعى ون بەس جىلدا شىعارىلعان بۋكلەتتەر مەن كىتاپشالار, تالىمگەر وفيتسەرلەردىڭ بۇيرىقتارى, اسكەر سيمۆوليكالارى – بارلىعىنا گەنەرالدىڭ ەڭبەگى ءسىڭدى. سولاردى كورگەن سايىن ەسىمىزگە ەسىل ەر تۇسەدى.
ول كىسىنىڭ ىسكەرلىك قىرلارىنان بولەك, ادامي قاسيەتتەرى ايرىقشا ەدى. ءبىر قاراعاندا سۇستى, قاتال كورىنگەنىمەن, وتە ءبىلىمدى, ادامگەرشىلىگى مول جان بولاتىن. اسكەر تاعدىرىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە جەكە قۇراممەن بىرگە بولدى. قۇقىق ءتارتىبى اسكەرىنىڭ ىستىق-سۋىعىنا بىرگە ءتوزدى. اسكەري قىزمەتتىڭ قيىنشىلىعىنان قاجىعان جاۋىنگەرلەردىڭ تالايىن جىلى سوزىمەن جىگەرلەندىردى.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, گەنەرال م. ساتوۆ ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ءار كەزدە اشىق ەدى. قانداي جاعداي بولسىن ەل الدىنا شىعىپ, جۋرناليستەرمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزەتىن. وقىس وقيعا نەمەسە جاعىمدى جاڭالىق بولسىن – بارلىعىن قوعامعا جاريا ەتكەندى ءجون سانايتىن. بۇل جۋرناليستەردەن قاشقاقتايتىن كەي باسشىلارعا جاقسى ۇلگى دەسەك تە, ارتىق بولماس. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ۇلاندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اسكەري جۋرناليستەرگە دە وڭ كوزىمەن قارايتىن. ولاردىڭ شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن.
« ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەمەكشى, اسكەر تالىمگەرى ادامنىڭ جاعدايىن ايتپاي تۇسىنەتىن. ابدەن قاجىعان وفيتسەردى كورسە, ونىمەن سويلەسىپ, قولىنان كەلگەنشە كومەكتەسۋگە تىرىساتىن. ول كىسىنىڭ ومىرلىك ەنەرگياسىنا تاڭعالماسقا بولمايتىن. باسىنان اسىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارىنە ۇلگەرىپ, وڭ ناتيجەگە جەتپەي تىنبايتىن.
«وتان بارىنەن دە قىمبات. وتان بولماسا, ەشتەڭە ماڭىزدى ەمەس», «ومىردە باي بولۋ ماڭىزدى ەمەس, ادال, ادامشىلىققا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ ماڭىزدى», دەگەن سوزدەردى ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن.
مەملەكەت مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن ارقاشان بيىك كورەتىن, وزىنە دە, وزگەگە دە قاتاڭ تالاپ قوياتىن, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك يەسى ەدى. وسى قاسيەتىمەن كوپكە ۇلگى, قاي ورتادا بولسىن سىيلى بولدى. ساربازداردىڭ جىگەرىن جانىپ, وتانسۇيگىشتىككە, انتقا ادال بولۋعا, ەلدى رياسىز سۇيۋگە, باتىلدىققا ۇندەۋدەن جالىقپايتىن, جۇرەكتەرگە وت بەرەتىن. تالاي جاۋىنگەردىڭ ەرلىگىن بۇقاراعا پاش ەتىپ, لايىقتى باعاسىن بەرىپ, ەرجۇرەك باتىر رەتىندە تانىتۋعا سەبەپشى بولدى.
ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت رۋسلان جاقسىلىقوۆ تا قارۋلاس قانا ەمەس, اعاسىنداي, اقىلشىسىنداي بولىپ كەتكەن مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى تۋرالى: «وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ تىڭ جولدارىن قولداناتىن كەمەل باسشى, ءار نارسەنىڭ بايىبىنا بارىپ, تارازىلاي بىلەتىن ناعىز تاربيەشى ەدى. اسكەر جۇمىسىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ءتۇسىنىپ, سالماقتى ارەكەت ەتەتىن مىقتى ۇيىمداستىرۋشى ەدى. ورنى قاشاندا بولەك...» دەپ قيماستىقپەن ەسكە الادى.
وتانىمىز تالىمگەر وفيتسەردىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 5 مامىرداعى جارلىعىمەن وعان «گەنەرال-مايور» شەنى بەرىلدى. ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن جانە كسرو مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 14 مەدالىمەن ماراپاتتالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى اتاندى, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ماگيسترى بولدى.
ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن كەزەڭدە حالقىمەن بىرگە بولعان ۇلتجاندى ازاماتتىڭ ەسىمى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تاعى ءبىر ۇلىقتالدى. تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن گەنەرال-مايور مۇحامەتقالي ساتوۆ قازا بولعاننان كەيىن ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ناگرادتالدى.
مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلىنىڭ ارتىندا ەل جادىنان وشپەيتىن ەرەن ەڭبەگى, جادىمىزدا جاڭعىرىپ جاتاتىن جالىندى ءسوزى, ءىزىن جالعاۋشى ۇرپاعى مەن ءىسىن جالعاستىراتىن كوپتەگەن شاكىرتى قالدى.
قۋانىش قوجاحمەتوۆ,
اسكەري جۋرناليست,
زاپاستاعى پولكوۆنيك
