– يكرام ادىربەك ۇلى, تاۋەلسىزدىك العان ءسات ەسىڭىزدە مە؟ بۇل تاريحي وقيعانى قالاي قابىلدادىڭىز؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قانداي قيىندىقتار بولدى؟
– قازاقستان الەمدەگى تاۋەلسىز ەلدەر قاتارىنا قوسىلىپ, قۇقىعى ءبىر, ازات, دەربەس مەملەكەت بولعانىنا جاقىندا وتىز جىل تولادى. وسى ءبىر تاريح ولشەمىندەگى قىسقا ۋاقىتتا قازاق ۇلتى عالامات جەتىستىككە جەتتى, تۇعىرى بيىك, شەكاراسى شەگەندەلگەن ەگەمەندى ەل اتاندى, ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىندايتىن دارەجەگە يە بولدى, حالىقارالىق قوعامداستىقتا ابىروي, بەدەلى ارتتى. يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, ازياداعى ورتاق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىم قۇرىپ, الەمدە, وڭىردە بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا سەنىمنىڭ ورنىعا تۇسۋىنە زور ۇلەس قوستى. وتكەن زاماندى ەسكە ءتۇسىرىپ, قازىرگى ەلىڭىزدىڭ جەتكەن دارەجەسىن ويلاساڭىز, قۋانىشقا بولەنەسىز, تۇسىنە بىلگەن ادامعا بۇل – شىندىق.
مىنە, سول ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان تۇستا ءبىز ورتا جاسقا كەلىپ قالعان بولاتىنبىز. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ سالعان جولىمەن, ءتارتىپ-تالابىمەن وستىك, ءبىلىم الدىق, قىزمەت ەتتىك. بىزگە ول قوعام ەشقاشان وزگەرمەيتىندەي كورىنەتىن. بىراق 80-جىلداردىڭ اياعى مەن 90-جىلداردىڭ باسىندا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, جالپى كەڭەس وداعىنىڭ كەڭىستىگىندە جۇيەگە قارسى نارازىلىقتار, قوزعالىستار پايدا بولىپ, جاپپاي جەتىسپەۋشىلىك, كەدەيشىلىك ورىن الدى, كوممۋنيستىك يدەولوگياعا نەگىزدەلگەن قوعامنىڭ بولاشاعىنا كوپشىلىك كۇمانمەن قاراي باستادى. اقىرى كەڭەس وداعى ىدىراپ, تاراپ ءبىتتى. قازاقستان ورتالىقپەن تىعىز قارجى-ەكونوميكالىق بايلانىسىن ۇزبەي, ىدىراۋ پروتسەسىن سوڭىنا دەيىن سابىرلىقپەن كۇتتى. اسىقپاعان سەبەبى – بۇل پروتسەستىڭ قالاي دا بولاتىنى بەلگىلى ەدى. ءبىزدىڭ بيلىك كوپەتنوستى ەلدەگى تىنىشتىقتى, تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, اسىقپاي, اقىلمەن, بايىپپەن ارەكەت جاسادى.
تاۋەلسىزدىك الۋ قاي ۇلتقا بولسىن – زور باقىت, باسقا قونعان باق. قازاق حالقى ءۇشىن بۇل – عاسىرلار بويى جاۋگەرشىلىكپەن وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانى. ارينە, ءبىز ونى تەرەڭ سەزىندىك, قۋاندىق, باقىتقا بولەندىك. ونىڭ ارتىندا قانشا قيىندىق بار ەكەنىن دە ىلە اڭعارا باستادىق. قازاقستانعا بۇرىنعى ورتالىقتان كەلەتىن قارجى مەن كومەك ساپ تىيىلدى. ونىڭ ۇستىنە, سول قيىن كەزەڭدە ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان وزگە ەتنوس وكىلدەرى ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا كوشە باستادى. ولاردىڭ كوبى ەلىمىزدەگى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, جۇمىسشىلارى, ماماندارى بولاتىن. ال قازاق ۇلتىنىڭ ىشىنەن اۋىر ونەركاسىپتە ءبىرىنشى باسشى نەمەسە ورتا دەڭگەيدە باسشى بولىپ قىزمەت اتقارعاندار سانى ازداۋ بولدى. سونداي بىلىكتى مامانداردىڭ كەتىپ قالۋى كوپ قيىندىق تۋعىزدى. اسىرەسە, ماسكەۋدەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالعان ءىرى كاسىپورىن باسشىلارى ەلدىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارادى, جەرگىلىكتى بيلىككە اسا قولداۋ بىلدىرە قويمادى. وسىنداي جاعدايدا ءىرى كاسىپورىندار جۇمىسشىلارى ۇكىمەتتەن, مەملەكەت باسشىسىنان تەزىرەك جاعدايدى تۇزەپ, جالاقى مەن زەينەتاقىنى ۋاقتىلى بەرۋدى تالاپ ەتۋمەن بولدى. بيلىك تاراپىنان تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كوپەتنوستى حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرىپ, شۇعىل قيمىلدار, ءىس-ارەكەتتەر جاساۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سول تۇستا ۇكىمەت جەكەشەلەندىرۋ پروتسەسىن جەدەل جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولدى دەپ ويلايمىن. قازاق ۇلتىنان حالىقارالىق قارجىلىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەيتىن, شەتتەن قاراجات تارتا الاتىن, نارىقتىق جۇيەنى جەتىك بىلەتىن ازاماتتار از بولدى. سول كۇردەلى كەزەڭدى سىرتتان كەلگەن بيزنەس وكىلدەرى ۇتىمدى پايدالاندى. ءبىرشاما ءىرى كاسىپورىن حالىقارالىق ساۋدادا تاجىريبەسى بار, شەتەلدىك بانكتەردەن قارجى تارتا الاتىن, كۇردەلى ماسەلەلەردى شۇعىل شەشە الاتىن ازاماتتاردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتتى. نەگىزگى ماقسات – تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ بولدى دا, سول اسىعىس قابىلدانعان شەشىمدەر تاۋەلسىزدىككە تولەگەن قۇنىمىز سەكىلدى كورىنەدى ماعان بۇگىندە. دەگەنمەن قازاقتىڭ جەرى باي, استى مەن ءۇستى پايدالى قازباعا ءالى دە تولى. ونى يگەرۋ بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە دەپ ويلايمىن. ەلىمىزدە زامان تالابىنا ساي تەرەڭ ءبىلىمدى, پاتريوت, ۇلتجاندى جاستار ءوسىپ كەلە جاتىر, سول سەبەپتى بۇل ماسەلەگە وپتيميستىك تۇرعىدا قارايمىن.
– سوڭعى 30 جىلداعى ەلدىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنە توقتالا كەتسەڭىز. ءالى دە اقساپ تۇرعان سالالار قايسى؟
– قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ موينىنا وتە اۋىر جۇك تۇسكەنى بارشاعا بەلگىلى. بىرىنشىدەن, جاڭادان پايدا بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتتى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا تانىستىرۋ, مويىنداتۋ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا, باسقا دا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولۋ, ىقپالدى مەملەكەتتەردە ەلشىلىكتەر اشۋ, ولارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ سەكىلدى جاڭا اسا وزەكتى ماسەلەلەر تۋىندادى. ىشتەگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قانشالىقتى قيىن بولعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ودان بولەك, شەكارامىز ءالى رەسمي بەلگىلەنبەگەن ەدى, كەڭەس داۋىرىندە كەلىسىلگەن شەكارادان باسقا ارنايى شەشىم, قۇجات بولمادى. مەملەكەتتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – وسى شەكارا ماسەلەسى. بۇرىن كەڭەس داۋىرىندە دامانسك ارالىندا شەكاراعا بايلانىستى كەڭەس وداعى مەن قىتاي اراسىنداعى قاقتىعىستا قانشا اسكەردىڭ مەرت بولعانى بەلگىلى. جالاڭاشكول تۇسىندا دا سونداي قاقتىعىس بولدى. بۇل سول كەزگە دەيىن ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىلمەگەنىن كورسەتەدى. بۇرىن شەكارا ماسەلەسى بويىنشا قىتايمەن تەك كەڭەس وداعى كەلىسسوز جۇرگىزەتىن بولسا, ەندى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى جەكە-جەكە وسى كۇردەلى ماسەلەمەن اينالىسۋى كەرەك بولدى. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ب.ەلتسينمەن ن.نازارباەۆتىڭ جاقسى قارىم-قاتىناستا, سىيلاستىقتا, دوستىقتا بولعانى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بىزگە قىتايمەن جاسالعان بۇرىنعى قۇجاتتاردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار ولار ءبىزدىڭ شەكاراعا بايلانىستى ۇستانىمداردى قولداپ وتىردى. وسىلايشا, بىزدە قۇقىقتىق نەگىز بولدى. ەكىنشى جاعىنان, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايدىڭ سول كەزدەگى توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن تىعىز قارىم-قاتىناس, سىيلاستىق, تۇسىنىستىك, سەنىم ورناتا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شەكارا ماسەلەسى ۇزاققا سوزىلماي وڭتايلى شەشىلە باستادى. ءبىرىنشى شەكارانىڭ سىزىعىن انىقتاۋ – دەليميتاتسيا پروتسەسى ءجۇردى, ودان كەيىن دەماركاتسيا جاسالدى. وسىلارعا جول اشقان سوڭعى قۇجاتقا 1996 جىلى تسزيان تسزەميننىڭ قازاقستانعا كەلگەن مەملەكەتتىك ساپارىندا قول قويىلدى. وسىلايشا قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپتى. جالپى, قىتايدىڭ تاريحىندا ءبىر ەلمەن شەكارا ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ تاستاعانى سيرەك. جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, فيليپپين, ۆەتنام, نەپال, ءۇندىستان كورشى قىتاي ەلىمەن شەكارا ماسەلەسىن وسى كۇنگە دەيىن تولىق شەشە الماي كەلەدى. سوندىقتان قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى شەكارانىڭ زاڭدى تۇردە تۇپكىلىكتى شەشىلگەنىن باعالاۋىمىز كەرەك. بۇل – تاۋەلسىزدىگىمىزدە جەتكەن نەگىزگى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز. سونداي-اق جەتى مىڭ شاقىرىمنان استامعا سوزىلعان رەسەيمەن شەكارا ماسەلەسىن شەشۋ, كەلىسىمگە كەلۋ, راسىمدەۋ دە اسا وزەكتى, ماڭىزدى بولدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وسى باعىتتا دا ناتيجەلى جۇمىس اتقاردى. ودان بولەك, ورتا ازياداعى كورشىلەرىمىزبەن دە شەكارا ماسەلەسىندە تولىقتاي كەلىسىمگە كەلدىك.
وسىعان قاراپ جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارى جۇيەلى جۇرگىزىلگەن, اسا ءتيىمدى بولعان ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىن سارالاي كەلە, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا ەلباسى ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقايسىز. 1992 جىلى قازان ايىندا بۇۇ 47-ءشى باس اسسامبلەياسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇڭعىش رەت تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە ءسوز سويلەدى. سول مىنبەردە كوپتەگەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ۇسىنىستار جاسادى. شىندىعىندا, كەشە عانا پايدا بولعان ەگەمەن ەلدىڭ باسشىسىنىڭ بيىك مىنبەردەن جاھاندىق, وڭىرلىك, پوستكەڭەستىك اۋماق ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرۋى – ۇلكەن تاۋەكەل. سەبەبى سونداي دەڭگەيدە ايتىلعان ۇسىنىستار ۇمىتىلمايدى, ءارى قاراي جالعاسىن تاۋىپ, ىسكە اسۋى كەرەك. سول سەسسيادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇڭعىش رەت ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن (اوسشك) قۇرۋدى ۇسىندى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ول قازىر حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا اينالدى, بۇگىنگى كۇنى ازياداعى 28 مەملەكەت ۇيىمعا مۇشە. 1992 جىلى ايتىلعان ۇسىنىستىڭ بۇگىندە وسىنداي دارەجەدە ىسكە اسۋى ەلباسىنىڭ تالاپشىلدىعىن, تاباندىلىعىن, وزەكتىلىك پەن سۇرانىستى بولجاي ءبىلۋىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە بىرەگەي قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى ءسوز قوزعادى. سول باعىتتاعى ناتيجەلى جۇمىستىڭ ارقاسىندا 2010 جىلى ەلوردادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ءوتىپ, استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ول اتالعان بەدەلدى ۇيىمنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نەگىزگى قۇجاتىنا اينالدى.
بۇۇ سەسسياسىندا ەلباسى كەڭەس وداعىنان ىدىراعان مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا كەدەندىك ىنتىماقتاستىق قۇرۋ تۋرالى دا اڭگىمە قوزعادى. جوعالعان ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا مەن بايلانىستى قالپىنا كەلتىرىپ, ءاربىر ەلدىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ول كەزدە ەندى عانا كەڭەس وداعىنان تاراعان, تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتەردە اسا قىزىعۋشىلىق بولمادى. بىراق ۋاقىت بارلىعىن ءوز ورنىنا قويىپ بەردى. باسىندا كەدەندىك وداق قۇرىلسا, قازىر ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ۇلاسىپ وتىر.
ەلباسى سول بۇۇ سەسسياسىندا شەكارا بويىندا قاۋىپتى, قىسىمدى ازايتىپ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماسەلەلەرىن دە كوتەردى. بۇل كەيىن قىتاي باسشىسى تسزيان تسزەميننەن قولداۋ تاۋىپ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋىنا الىپ كەلدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل – شەكارالاس ەلدەر اراسىنداعى سەنىمدى, ىنتىماقتاستىقتى, دوستىقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم.
جالپى, ءبىر قوعامنان ەكىنشى قوعامعا ءوتۋ – وتە كۇردەلى پروتسەسس ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. بارلىعىن تۇبەگەيلى بۇزىپ, قايتا قۇراستىرۋ دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە قاراماستان, پروبلەمالار ءالى دە جەتكىلىكتى. مىسالى, تەرريتوريامىزدىڭ ۇلكەندىگىنە, الەمدىك نارىققا جەتكىزەتىن كولىك جولدارىنىڭ قىمباتتىعىنا بايلانىستى بىزدە شىعارعان ونىمدەردىڭ قۇنى جوعارى, الەمدەگى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋى قيىن. وسىعان بايلانىستى قازىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنا بەتبۇرىس جاساۋ ۇستىندە. سونىمەن قاتار بىزدە وندىرىلەتىن نەگىزگى شيكىزات – مۇناي, گاز, مەتالل بولسىن, تەرەڭ وڭدەۋدى قولعا الۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. مىنە, وسى باعىتتا ۇكىمەت ناقتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانداي كورىنەدى ماعان.
– ەلىمىزدەگى بيلىك ترانسفەرى, قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى ساباقتاستىعى تۋرالى ويىڭىز قانداي؟
– بىزدەگى بيلىك ءترانزيتى ءتيىستى دايىندىقپەن, بايىپپەن, بايسالدى ءوتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ تاڭداۋى ەلدەگى ىشكى جاعدايدى, بارلىق سالانى جاقسى بىلەتىن, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن, حالىق سەنەتىن, قۇرمەتتەيتىن ازاماتقا ءتۇستى. ول – قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ. ول پرەمەر-مينيستر بولدى, ەلدەگى پروبلەمالاردى تەرەڭ بىلەدى. بۇرىنعى بۇۇ-ى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بۇگىنگى جاعدايىنان تولىق حاباردار, سول ورتادا بەدەلدى ساياساتكەر. ترانزيتتىك كەزەڭدە وسىنداي تۇلعانىڭ ەلدىڭ باسشىسى بولۋى – ۇلكەن جەتىستىك, ماڭىزدى تاريحي شەشىم. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ العاشقى قادامدارىنان وسى مارتەبەلى قىزمەتىنە ءتيىستى دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقايسىز. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وسى ەكى جىلدا بيلىك تە, حالىق تا وزگەرگەن سەكىلدى. حالىقتىڭ ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت دەگەن ۇعىم, تالاپ پايدا بولدى. شىنىندا سولاي. قازىر بيلىك باسىنداعى ازاماتتار حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيانى كەڭ پايدالانۋعا كوشتى, جاريالىلىق كۇشەيدى. ارىز-شاعىمدار اياقسىز قالمايتىن بولدى. بۇل – قوعامداعى جاقسى وزگەرىس. ءبىلىم, مەديتسينا سالاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. مۇعالىمدەردىڭ دارەجەسى ارتىپ, جالاقىلارى ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيدى. كەزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مەديتسينا سالاسىنا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتىنداعى باستامالارى, تالابى بۇگىندە جەمىسىن بەرىپ وتىر. وعان قوسا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرىن دە جولعا قويدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش رەت COVID-19 ىندەتىنە قارسى ۆاكتسينا شىعارۋى – ۇلكەن عىلىمي جەتىستىك. ونى حالىقارالىق قوعامداستىق تا جوعارى باعالاپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىزمەتىندە العاشقى كۇننەن باسشىلىققا العان ساباقتاستىققا كەلەر بولساق, ەلىمىزدە تۇراقتىلىق, تىنىشتىق, سىيلاستىق, بەيبىت ءومىر ساقتالىپ قالدى. مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ايتىپ وتكەنىندەي, ءبىزدىڭ بارلىق سالا بويىنشا جەتىستىگىمىز بار, جاستارىمىز ءبىلىمدى, تەحنولوگيا مەن تەحنيكانى جەتىك مەڭگەرگەن, الەمنىڭ وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, دۇنيە ءجۇزىن ارالاپ كورىپ ءجۇر. الايدا ءالى دە بولسا, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىمىز, ىشكى دۇنيەمىز كوپ وزگەرە قويعان جوق. باياعى سول نەمقۇرايدىلىق, كوپ نارسەگە شۇكىرشىلىك ەتىپ, ىزدەنبەۋ, العا جىلجىماۋ, كوزبوياۋشىلىق تا بار, جەمقورلىق تا ءورشىپ تۇر. سول سەبەپتەن پرەزيدەنت جولداۋىندا ۇلتتىڭ ساپاسى دەگەن ۇعىم ايتىلدى. شىنىندا جەر قويناۋىنداعى بايلىق قانشا كوپ بولعانىمەن, سونى دۇرىس پايدالانىپ, يگىلىككە جاراتۋ ءۇشىن – تەرەڭ ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ءدىن, ءتىل, تۋعان جەرگە دەگەن قۇرمەت كەرەك-اق. مىسالعا, قازىر ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى كوپ ايتامىز. نەگىزىندە, ونىڭ ەكى جاعى بار. ءبىرىنشىسى, بارىنشا ىشتەگى مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ, ەل ازاماتتارىن مەملەكەتتىڭ, جەردىڭ بايلىعىنا يە ەتۋ, ولاردى ءوسىرۋ, قولداۋ, باسەكەلەستىك قابىلەتىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ. ويتكەنى, وزىمىزدەن شىققان ينۆەستورلاردىڭ ءجونى بولەك. ءوزىنىڭ كىندىگى بايلانعان, تامىرىن تەرەڭ جايعان جەردىڭ, ەلدىڭ ءداستۇرىن, تاريحىن, ءتىلىن, ءدىنىن قادىرلەيتىن ازامات ءوز وتباسىنىڭ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن وسى ەلمەن بايلانىستىرادى. ول تاپقان دۇنيەسىن وتباسىمەن قاتار, ءوز ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتادى. ال ەندى سىرتتان كەلگەن ينۆەستوردىڭ ماقساتى – بارىنشا بايلىق تابۋ, سول بايلىقتى ەلدەن ەركىن شىعارىپ, قاي جەردە پايدالى بولسا, افريكا ما, الدە لاتىن امەريكاسى ما, سول ەلگە بارىپ سالۋ, ودان تاعى پايدا تابۋ. بىلايشا ايتقاندا, ول – عالامدىق سفەرادا جۇرگەن ادام. ال بىزگە كەرەگى – وتاندىق ينۆەستور. ءبىزدىڭ ەلدە دە باي-باقۋاتتى ادامدار كوپ بولۋى كەرەك. مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, ەگەر ەلدە ۇلتتىق ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك بولماسا, ساياسي تاۋەلسىزدىك تە بولمايدى. بارلىعىنىڭ نەگىزى ەكونوميكا, قارجى بولعاندىقتان, بايلىققا كىم يە بولسا, سول ادام ساياسي شەشىمدەرگە دە اسەر ەتە الادى. مەنىڭشە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وسى باعىتتا كوپ ويلارى بار ەكەندىگى انىق. ءبىر سوزىندە پرەزيدەنت ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ۆاليۋتالىق قارجىلارى ءبىزدىڭ ەلدىڭ بانكتەرىندە ەمەس, شەتەلدە ساقتالاتىنىن ايتىپ ءوتتى. سەنىمسىزدىك بار. قاي سەكتوردى الساڭىز دا بەتونداپ تاستاعان مونوپوليا دەگەن پىكىر ايتىلدى. سونىڭ بارلىعىن رەتتەۋ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ارنايى ورگان قۇرىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدادى. وسى پروبلەمالاردىڭ ءبارى بولاشاقتا پرەزيدەنتتىڭ تاباندىلىعىمەن, تالابىمەن شەشىلەتىن بولار دەگەن ۇمىتتەمىن.
– قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جەمقورلىق دەدىڭىز. وعان قارسى كۇرەس تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– الەمدە بۇل باعىتتا جەتىستىككە جەتكەن مەملەكەتتەر بار. مەملەكەتتىك قىزمەت دەگەنىمىز – ءومىر بويى مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋ, بار سانالى عۇمىرىن سوعان ارناۋ دەگەن ءسوز. ولاي بولسا, مەملەكەت ءوز قىزمەتكەرىنىڭ ەڭبەك ەتكەن كەزى مەن زەينەتكە شىققانداعى ومىرىنە جاۋاپتى بولۋى كەرەك. ەكىجاقتى جاۋاپكەرشىلىك: ءسىز مەملەكەتتىڭ الدىندا جاۋاپتىسىز, ال مەملەكەت سىزگە تۇرمىستا مۇقتاج بولماۋىڭىزعا, بالا-شاعاڭىزدىڭ جەتكىلىكتى جاعدايدا ءومىر سۇرۋىنە جانە زەينەتكە شىققاندا قامسىز بولۋىڭىزعا جاۋاپتى. ال ەندى بۇگىندە جاس مامان كەلىپ قىزمەتكە ورنالاسادى, جالاقىسى تومەن, باسپاناسى جوق, وتباسىمەن بىرگە جالدامالى پاتەردە تۇرادى. ول قالاي كۇن كورەدى؟ وسى جونىندە وزىق مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى بار. مىسالى, جالداعان پاتەرىنىڭ اقىسىن تولەۋ, قىزمەتتىك پاتەر بەرۋ, بالالارىنا قوسىمشا قاراجات ءبولۋ. وسىنداي قامقورلىق بارىن بىلگەن قىزمەتكەر مەملەكەت, حالىق ءۇشىن ايانباي, الاڭداماي قىزمەت ەتۋگە دايار بولاتىنى ءسوزسىز. ال ەگەر ونىڭ تاپقان ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي جاتسا, بالالارى جەتىسپەۋشىلىكتەن كوزدەرى مولدىرەپ قاراپ وتىرسا, مۇنداي جاعداي ونى جەمقورلىققا يتەرمەلەيدى. الايدا جوعارى لاۋازىمداعى قىزمەتكەردىڭ تابىسى جەتكىلىكتى بولا تۇرا, جەمقورلىق قىلمىسقا باراتىن بولسا, ونى اقتاۋ مۇمكىن ەمەس, ول ءتيىستى جازاسىن الۋى كەرەك. دەگەنمەن, ءار ادامنىڭ قاسىنا كۇزەتشى قويا المايمىز. نەگىزىندە قوعامنىڭ ءوزى جەمقورلىققا توزبەۋى كەرەك, جەمقورلىقپەن كۇرەس – تەك مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى عانا ەمەس, ءار ازاماتتىڭ پارىزى, جاۋاپكەرشىلىگى. الەمدىك تاجىريبەگە قاراساڭىز, ساياسي پارتيالار دەربەس, تاباندى, حالىققا جاناشىر, ۇستانىمى بەرىك, وليگارح توپتارمەن بايلانىسى جوق بولعان كەزدە, ءبىر-ءبىرىن اڭدىپ-اق جەمقورلىققا جول بەرمەيدى. ولار ءبىر جاعداي بولا قالسا, دابىل قاعىپ, جەمقوردى حالىققا اشكەرەلەپ, ونىڭ بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ تاستايدى. بۇل ەندى قوعامنىڭ دامۋ دارەجەسىنە بايلانىستى. ءبىز قازىر وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ باسىندامىز.
– قازىرگى جاھاندانۋ ءۇردىسى بارىسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قالاي ساقتايمىز؟
– جاھاندانۋ ۇردىسىندە ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋعا كوشتى. سوعان سايكەس دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ بەدەلى ءتۇسىپ كەتتى, ول بۇرىنعىداي ءبارىن رەتتەپ وتىراتىن فۋنكتسياسىنان ايىرىلۋعا جاقىن. بۇل – ءبىر جاعداي. ەكىنشى جاعداي, جالپى حالىقارالىق قاتىناستار دا ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان حالىقارالىق قۇقىق بۇزىلدى. 1994 جىلى جەلتوقسان ايىندا بۋداپەشتتە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە كىرەتىن مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەتتەرگە تەرريتورياسىنىڭ, شەكاراسىنىڭ مىزعىماستىعىنا كەپىلدىك بەرگەن بولاتىن. ەندى قازىر سول دەكلاراتسيا ساقتالماي وتىر. الىسقا بارماي-اق ونى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بۇگىنگى جاعدايىنان كورۋگە بولادى. ءىرى, الپاۋىت مەملەكەتتەر باسقا ەلدەردىڭ ىشكى ىسىنە تىكەلەي ارالاساتىن زامان تۋدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگىن, دەربەس ساياساتىن ساقتاپ قالۋ – ەل مەن ەل باسشىلىعى ءۇشىن اسا زور جاۋاپكەرشىلىك, ەرەكشە كۇردەلى مىندەت.
ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا كەلسەك, ۇلتتىق تىلدە, بولمىستا, ورتادا تاربيە العان, تاريحىنا, اتا-اناسىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ۇلتقا ءتان داستۇرلەردى ساقتاپ وسكەن بالا باتىستىڭ بۇگىنگى جاعىمسىز ۇردىستەرىنە توتەپ بەرە الادى. ال ونداي تاربيە كورمەگەن بالا ەلىكتەپ, سولاردىڭ ىقپالىنا, قارماعىنا ءتۇسىپ قالادى. سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلتتىق ساپانى ارتتىرۋ كەرەك دەگەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇگىنگى تالابى وسىدان شىعادى. تاريحىمىز, ءداستۇرىمىز, ءدىنىمىز بەن ءتىلىمىزدى تەرەڭ ءبىلىپ, قۇرمەتتەسەك قانا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ساقتالىپ, دامىپ, جاپوندار سياقتى سىرتتان كەلەتىن كەلەڭسىز دۇنيەلەرگە, اعىمدارعا توتەپ بەرە الاتىن يممۋنيتەتى بار ۇلتقا اينالامىز.
– ءسىز كوپ جىلدار بويى ەلشىلىك قىزمەتتە بولىپ, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا ەڭبەك ەتتىڭىز. وسى جونىندە نە ايتاسىز؟
– تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتا دا كەڭ اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋىنا تۋرا كەلدى. الەمدىك, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, دامىتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن باستامالار كوتەرىپ, ەل استاناسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى فورۋمدار وتكىزۋدى قولعا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قىسقا ۋاقىتتا قازاقستان, ەل استاناسى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا كەڭىنەن تانىلدى, مارتەبەسى ارتتى, ۇلكەن سەنىمگە, ابىرويعا يە بولدى.
ەندىگى باستى ماقسات – تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋ, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ, سىرتقى ساياساتتى بايسالدىقپەن, بەرىك ۇستانىممەن جۇرگىزە وتىرىپ, ەلدەگى ىشكى تۇراقتىلىقتى, بەيبىت ءومىردى ساقتاۋ, دامىتۋ, جاسامپاز ەڭبەكتى قامتاماسىز ەتۋ. ول – ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى. وسى باعىتتا بارشامىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا بەرەيىك. تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مەرۋەرت بۇركىتباي,
«Egemen Qazaqstan»
