مەملەكەت باسشىسى «مۇنى ەل ىرگەسىن شايقالتپاي, بەرەكە-بىرلىگىن بۇزباي, بايىپپەن جانە بىرتىندەپ ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. بىراق رەفورمانى سوزا بەرۋگە دە بولمايدى. بيلىك حالىقتىڭ الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنگەنى ءجون. سول سەبەپتى ءبىز اۋىل جانە كەنت اكىمدەرىن سايلاۋعا كوشەمىز. وسى ارقىلى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن باستاپ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتامىز», دەپ اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك باسقارۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورتالىقسىزداندىرۋ باعىتى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتادى.
بۇرىن اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ باسشىلارىنىڭ كانديداتۋراسىن جوعارى تۇرعان اكىم ۇسىنىپ, ال جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى ولارعا داۋىس بەرە وتىرىپ, جاناما ادىسپەن سايلاپ كەلدى. اۋىل اكىمدەرىن جاناما سايلاۋ جۇيەسى جانە ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جەرگىلىكتى اۋماقتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋدى شامادان تىس ورتالىقتاندىرۋعا الىپ كەلدى, دارمەنسىزدىك, باستاماشىلدىقتىڭ جوقتىعى, ءتىپتى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ نەمقۇرايدىلىعى ارتا ءتۇستى. مۇنىڭ سالدارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جوعارى جانە ءتىپتى رەسپۋبليكالىق بيلىك ورگاندارىنا بۇكىل ايماقتىڭ كىشىگىرىم ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە ءوتىنىش بىلدىرۋىنە اكەلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىنا سايكەس بەرىلگەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما ەلىمىزدىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ دامۋىنا سونى سەرپىن بەردى. ناقتى دەربەستىك بەرۋ ءۇشىن وڭىرلەردە بەلگىلى ءبىر قۇقىقتار مەن مىندەتتەر, جەتكىلىكتى قارجى رەسۋرستارى بولۋعا ءتيىس. 2022 جىلدان باستاپ 2024 جىلعا دەيىن قارجىلىق تۇراقتىلىقتى جاقسارتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا بىرىڭعاي جەر سالىعى, جەر ۋچاسكەلەرىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەماقى, جەر ۋچاسكەلەرىن ساتۋدان تۇسەتىن تۇسىمدەر, جەر ۋچاسكەلەرىن جالداۋ قۇقىعىن ساتقانى ءۇشىن تولەماقى, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەماقى, قىزمەت تۇرلەرىمەن اينالىسۋ قۇقىعى ءۇشىن ليتسەنزيالىق الىم, قىزمەت تۇرلەرىمەن اينالىسۋعا ارنالعان ليتسەنزيالاردى پايدالانعانى ءۇشىن تولەماقى سياقتى بىرقاتار سالىق پەن تولەم بەرىلەدى. اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋى ورتا ەسەپپەن 50%-دى (قازىرگى ۋاقىتتا – 13%) قۇرايدى دەپ بولجانۋدا, بيۋدجەت قاراجاتى تەك جەرگىلىكتى اۋماقتاردىڭ مۇقتاجدارىنا عانا باعىتتالادى.
جاڭا جاعدايلاردا سايلانعان اكىمدەر سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا حالىققا تىكەلەي ەسەپ بەرەدى. سايلانعان اكىمگە داۋىس بەرگەن تۇرعىندار دا وعان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە مۇددەلى بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ اۋىلدىق اۋماقتارداعى ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن بىرتىندەپ كۇشەيتۋگە جانە بارلىق قاجەتتى اتقارۋشىلىق جانە زاڭنامالىق وكىلەتتىكتى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا بەرۋگە, سونداي-اق ساياسي باسەكەلەستىك مادەنيەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تاعايىنداۋدىڭ جەتىلمەگەن جۇيەسى جانە اۋىل اكىمدەرى ناتيجەلىلىگىنىڭ تومەندىگى زاڭدى تۇردە اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى بويىنشا تەرىس فاكتورلاردىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدى. بۇعان مىسال رەتىندە جەكە اۋلاداعى مالدى اۋىلدارعا جاقىن جايىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ, سۋارمالى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى القاپتارىن سۋمەن جانە مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ايتساق بولادى. اۋىل اكىمدەرى مەن سالالىق ورگاندار باسشىلارىنىڭ پروبلەمالاردى شەشۋگە ۇزاق ۋاقىت قاتىسپاۋى ونىمدىلىكتىڭ تومەندەۋىنە جانە مال ولىمىنە اكەلدى. جاقىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى باسشىلىعىنىڭ اۋىسۋى اۋىلدىق اۋماقتاردى ۇتىمدى پايدالانۋ بويىنشا نەعۇرلىم سالماقتى اگرارلىق ساياساتتى جۇرگىزۋ قاجەتتىگىمەن بايلانىستى بولدى. ەگەر رەفورمالاردى سايلانعان اكىمدەر باستاعان اۋىل حالقى بەلسەندى قولدايتىن بولسا, وندا ول قىسقا مەرزىمدە وڭ ناتيجە بەرەدى.
اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ رەزەرۆتەرىنىڭ ءبىرى – وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتيىستى دەڭگەيدە دامىماعان اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى. اۋىل اكىمدەرى وزدەرىن قىزمەت كورسەتەتىن شەنەۋنىكتەر رەتىندە عانا ساناماۋى كەرەك, ولار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كووپەراتسيالارعا باستاماشىلىق جاساپ, ولاردى باسقارعانى ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ بويىنشا ۇجىمدىق ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارعا, كووپەراتيۆتەرگە بىرىككەن جەكە شارۋاشىلىقتار تۇرىندە تاۋار شارۋاشىلىقتارىن قۇرۋ ورنىقتى اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالايدى.
سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ ىسىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ساياسي پارتيالار سايلاۋ زاڭناماسىن قاتاڭ ساقتاۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. لوببيستەر تاراپىنان قۇقىققا قارسى ءىس-ارەكەتتەرگە, جەرگىلىكتى حالىقتى رۋى مەن ۇلتىنا قاراي بولۋگە جول بەرمەۋ كەرەك, ءسوز بايلاسۋ مەن سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىن تۇبىرىمەن جويۋ قاجەت. بارلىق كانديدات ءۇشىن تەڭ جاعداي جاساۋ جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋ قاجەت.
بولاشاقتا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بويىنشا بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت قابىلدانادى, وندا سايلانعان اكىمدەرگە كەڭ باسقارۋشىلىق جانە شارۋاشىلىق وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى. سوندىقتان ولار ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ارنايى قايتا دايارلاۋ باعدارلاماسىن ازىرلەدى, وندا ولاردى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ, كوممۋنالدىق مەنشىكتى باسقارۋ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى وتكىزۋ, اۋىلدىق بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ جانە باسقارۋ, اۋىلدىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىن باسقارۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق جانە نورماتيۆتىك قۇجاتتارمەن تانىستىرۋ بويىنشا مودۋلدەر قاراستىرىلعان. بۇدان بولەك, وقىتۋ اياسىندا سايلانعان اكىمدەر ءتيىمدى كوممۋنيكاتسيا جاساي ءبىلۋ داعدىسىن, كوماندانى باسقارۋ ادىستەرىن, داعدارىستاردى, تاۋەكەلدەردى جانە وزگەرىستەردى باسقارۋ قۇرالدارىن مەڭگەرەدى.
ەرلان ءابىل,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى
