شۋدى باستاپ جىبەردى دە, شىمىلدىعىن جاۋىپ تاستادى: تەاتر ماۋسىمى ءبىتتى. ءۇنسىز قالدىق. ءبىر-بىرىمىزگە قارادىق. ەندى كۇزدى كۇتەمىز. قارا سۋىق كۇزدەن گورى جايما-شۋاق جاز جاقسى ەدى.
كوكەيدەگى كوپ سۇراق كوكىرەكتە كەتتى. قاشاندا كەدەرگىلەرمەن كۇرەسىپ جۇرەتىن نەمىس اۆتورى بۇل جولى دا بوگەتتەردەن قۇتىلا المادى. بىراق سارتر ايتپاقشى, ەركىندىكتى شەكتەۋ مۇمكىن ەمەس, سەبەبى ساناعا كىسەن سالىنبايدى. ازات ويدىڭ اڭعارى دا انىق شىندىق.
برەحت جايلى كوپ جازىلدى. ءبىز ءوز پىكىرىمىزدى كوزقاراسقا اينالماي تۇرىپ جاريا ەتكىمىز كەلەدى.
اۋەلى, ەپيكالىق تەاتر قۇبىلىسىن اشقان برەحتى قالاي تۇسىنەمىز؟ ەكىنشى, تالاپتارىن قازاق رەجيسسەرى قالاي قابىلدادى؟
ءۇشىنشى, كورەرمەن نە دەپ كەتتى... سىنشىلار نە دەيدى.
ءاسىلى, كوپ نارسەنىڭ وزىندىك ءتول فيلوسوفياسى بار: تۇپنەگىز (سۋششنوست) ءومىر سۇرگەن جەردە, ونى باسقا نارسەدەن ايىرىپ تۇراتىن قاسيەتى دە بولادى. قاسيەت – سيپات ەمەس. ەرەكشەلىك. قاسيەت جەكەدە, سيپات – كوپشىلىكتە. قاسيەت ىشكى قۇرىلىمنان تۋادى, سيپات سىرتقى كەسكىن-كەلبەتتەن قالىپتاسادى. كەز كەلگەن تۇلعا – وقشاۋ كوسموس. شەكسىز كەڭىستىك, رۋحاني.
كوپشىلىك قاسيەتى دەگەن ءسوز, شىن مانىندە, قايشىلىقتى تۇسىنىك, سەبەبى بار ادامنىڭ بويىندا بىردەي قاسيەت جوق, ءار ادامنىڭ قاسيەتى ءارتۇرلى. بىراق سيپاتى ءبىر.
ۇلتتىق قاسيەت – بار. ءبىر ۇلت – ءبىر ادام سەكىلدى. ارينە, شارتتى تۇردە حالىق دەگەن ۇعىمدى دا پايدالانامىز.
برەحت تەاترى سانا ەركىندىگىنەن تۋادى. فەنومەنولوگيا سانانىڭ ۇنەمى بەلگىلى ءبىر نارسەگە باعىتتاۋلى ەكەندىگىن ايتادى: «ينتەنتسيونالنوست – ناپراۆلەننوست سوزنانيا نا پرەدمەت», ەدمۋند گۋسسەرل.
ۋيليام دجەيمس, امەريكالىق ويشىل, 1890 جىلى «پسيحولوگيا ماسەلەلەرى» اتتى ەڭبەگىندە سانا اعىسىن اشتى. «بۇل اعىن, وزەن, وي-تۇيسىكتەر, ەستەلىكتەر, توسىن ۇقساستىقتار, ىلعي ءبىر-ءبىرىن باسىپ, كيمەلەپ, لوگيكاسىز بايلانىسىپ, ارپالىسىپ جاتادى», دەپ جازدى ول.
سانا – بىزگە تۇيسىك ارقىلى بەرىلگەن وبەكتىلى رەالدى دۇنيە (ۆ.ي.لەنين, «ماتەرياليزم مەن ەمپيريوكريتيتسيزم») عانا ەمەس, ول ءارى – بۇرقىلداپ قايناپ جاتقان قازان, ءبارىن ەستە ساقتاي المايمىز, ۇمىتامىز, نەمەسە بەيسانا, الدە ءتۇپسانا قويناۋىنا جاسىرامىز.
برەحت ۇيىقتاپ جاتقان سانانى وياتادى. ويان, ادامزات! دابىل قاعۋشىلار ءفاشيزمدى كوردى, كوممۋنيزممەن تانىستى, سالدارىن ءبىلدى, جوق, ەۋروپا مەن رەسەيدى ىندەت جايلاپ كەلەدى, قۇتقارۋ كەرەك.
ۇيقى – يلليۋزيا: ادام ءولىپ-تىرىلەدى. سەنبە, دەيدى برەحت. ۇيىقتاعان ادام – ولمەيدى, ويانعان ادام – تىرىلمەيدى.
برەحت جەتەكتەپ وتىرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. سوندىقتان ءرول سومداپ جاتقان اكتەر ءالسىن-ءالسىن يوگانن حەيزينگ جازعان «ويىندى» («چەلوۆەك يگرايۋششي») بۇزىپ, يلليۋزيا ومىردەن اۋديتوريانى شىن ومىرگە قايتارۋى قاجەت.
جاتتانۋ ەففەكتىسى نە ەستەتيكاسى («ەستەتيكا وتچۋجدەنيا») ارقىلى. رولدەن قاشىقتاپ, سىرت كوزبەن, سىن كوزبەن قاراپ, تانىپ, باعالاۋى ءتيىس ەكەن. ەپيكالىق تەاتردىڭ ءبىر شارتى وسى.
اۆتوردىڭ سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتقاندا قويىلىمعا ارالاسۋى, دراماعا ەپيكالىق سيپات بەرۋى – توسىن جايت. ول اريستوتەلدەن گورى, گەگەلگە جاقىن بولدى: ادەپكى تەاتردا ءادىس-ءتاسىل ايقىن – ءبىر شيەلەنىس, ونىڭ دامۋى, ءتۇيىننىڭ شەشىلۋى, درامالىق ءىس-ارەكەتتىڭ تۇتاستىعى, ۋاقيعانىڭ ساحنادان كورىنىس تابۋى, اياقتالۋى, وتكەن وقيعانىڭ ايتىلۋى, حرونولوگيالىق ءتارتىپ.
برەحتىڭ ەپيكالىق تەاترى, كەرىسىنشە, جات, جاڭا تالاپتار قويادى, داعدىلى تەاتر تۇسىنىگىنەن تىس: شيەلەنىس پەن شەشىمنىڭ كوپتىگى, اۆتور مەن دراما – ەكى ۋاقىتتىڭ قاتار نە جاپسارلاس ءومىر ءسۇرۋى, ساحنادا بىرنەشە بايان اڭگىمەلەنۋى, اشىق فينال, ساحنادا ۋاقىتتىڭ وزگەرىپ وتىرۋى, ترانسسپەكتيۆا.
بۇل تەاتر بويىنان مودەرنيستىك/پوستمودەرنيستىك بەلگىلەر دە بايقالادى, ينتەللەكتۋالدىق ونەر تۇرىنە دە كەلەدى. سوسىن, قارسىلىق... ب ۇلىكشىل قالامگەر ءارى رەجيسسەر قوعامدىق پىكىرگە مويىنسىنبايدى, كوپ وقىعان تۇلعا رەتىندە مۇراتىنان اداسپايدى, رەاليزمدى جاقتايدى, كەڭ ماعىناسىندا, كەڭەس تانىمىنداعى ەمەس.
گيتلەردىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى جاۋى بەرتولد برەحت اتىلۋعا ءتيىس ادامداردىڭ تىزىمىندە وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنان بەرى تۇرادى.
دەكان ءارى تەاتر رەجيسسەرى ە.نۇرسۇلتان پەسانى ءساتتى قويىلىمعا اينالدىردى. قولتاڭباسى انىق, ىزدەنىسكە تولى, ديناميكاسى دا تۇراقتى, ساحناسى جۇردەك. دارىندى جازۋشى-دراماتۋرگ اسىلبەك يحسان اۋدارماسى دا ءساتتى: ءتىلى جاتىق, قۇنارلى, ءدال, شۇرايلى ءسوزدى ەستىپ, تاڭ قالىپ, تامسانىپ وتىرىپ تىڭدايسىز.
باس قاھارماندى سومداعان دانا تەمىرسۇلتانوۆا مەن داريا ءجۇسىپ تە برەحت وبرازىنا ۇقىپتى, پافوستان ادا, فالشتەن امان.
ەڭ باستىسى ترۋپپا ماقساتىن جاقسى تۇسىنگەن ەكەن, شىنىمەن, كوڭىل قۋانتارلىق جاقسى جاڭالىق.
ديدار امانتاي,
جازۋشى
