قازاقستان • 15 شىلدە، 2021

اسقاق مۇراتى ورىندالعان قايراتكەر

147 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا ەگەمەن ەل اتانىپ، جاڭا مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندەگى تاعدىرشەشتى تاريحي قادامداردى بولىسە وتىرىپ، حالىق يگىلىگى جولىندا بىرلەسە جۇمىس اتقاراتىن قاجەتتى مامانداردىڭ تاپشى بولعانىن ايتادى.

«مەنىڭ كادرلىق ساياساتىم شۋ دەگەننەن-اق قاتال ءارى جال­عاس­تى بولدى. ول جاۋاپتى قىز­مەت­تەردى، قاجەتتى ءبىلىم مەن ما­شى­عى بولۋىمەن قوسا، ءبىرىنشى كە­­زەك­تە مەملەكەت پەن حالىقتىڭ مۇد­­دەسىنەن تۋىندايتىن رەفورما جۇمىس­­تارىنا بۇكىل كۇش-جىگەرىن سار­قا جۇم­ساۋعا دايىن ءمىنسىز پرو­فەسسيو­نالدار اتقارۋى ءتيىس دەگەن سەنىمگە نەگىزدەلدى»، دەيدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.

ەلباسى سول ۋاقىتتا اسقان كو­رەگەندىلىكپەن تاپ باسىپ تانىعان، سونداي-اق قانداي كۇردەلى، جاۋاپتى قىزمەتتەرگە تاعايىنداسا دا، مىندەتىن ءمىنسىز اتقارۋعا تىرىسقان بىلىكتى باسشىلاردىڭ ءبىرى – قانات ساۋداباەۆ ەدى.

قانات بەكمىرزا ۇلى 1968 جى­لى لەنينگراد مەملەكەتتىك مادە­نيەت ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن­نەن كەيىن العاشقىدا حالىق شى­عارماشىلىعى ۇيىندە ادىسكەر، كەيىن م. اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا رەجيسسەرلىك قىزمەتكە كىرىسەدى. ەكى جىلدان سوڭ قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنە اۋىسىپ، 26 جاسىندا مە­كەمە تىزگىنىن قولىنا الادى. توق­سانىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن مەملەكەتتىك كينەماتو­گرافيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى، مادەنيەت جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ، كينو جانە تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا تەر توگەدى. «وتىرار سازى» وركەسترى، «سازگەن» ءانسامبلىنىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال ەتىپ، الىبەك دى­نى­شەۆ، روزا رىمباەۆا، تيمۋر مىڭ­باەۆ، رامازان باپوۆ سياقتى تابيعي تالانتتاردىڭ تانىلۋىنا جاعداي جاسايدى.

ال 1991 جىلى ەلباسى سە­نى­مىمەن قازاق كسر-ءنىڭ ماسكەۋدەگى تۇراقتى وكىلدىگىنە العاشقى وكىل بولىپ تاعايىندالىپ، بۇرىنعى وداقتان ەنشىسىن العان ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا جانە حالىقارالىق ارەناداعى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرىسكەنى دە كوز الدىمىزدا. 1992 جىلى قازاقستاننىڭ تۇر­كياداعى ەلشىلىگى اشىلىپ، قانات بەكمىرزا ۇلى تۇڭعىش توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى اتاندى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاش مو­يىنداعان تۋىسقان مەملەكەتپەن ەكى اراداعى ساياسي بايلانىس­تار مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق، ما­دەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتى­ناستاردىڭ نىعايۋىنا قاجىر-قاي­راتىن جۇمسادى.

تۇركيا رەسپۋبليكاسىن حا­لىق­­ارالىق دەڭگەيدە مويىن­دا­تىپ، ەكونوميكاسىن العا سۇي­رە­گەن سول ۋاقىتتاعى پرەزيدەنتى تۇر­عىت ء­وز­ال­دىڭ قازاقستانعا ال­عاشقى ­رەسمي ساپارىن، سونداي-اق قازاقستان­نىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى­نىڭ انادو­لۋ­داعى ىسكەرلىك كەزدە­سۋلەرىن ۇيىم­داستىردى. تۇرىك ينۆەستورلا­رىن ەلىمىزدەگى قۇرىلىس، ساۋدا، ءبىلىم، مەديتسينا سالالارىنا تارتۋعا جول اشتى.

سول جىلدارى ەلباسىنىڭ سە­نىمدى وكىلىنىڭ جانىندا تۇركيادا­عى ەلشىلىكتە قىزمەت اتقارعان ال­عاشقى جاس ديپلوماتتاردىڭ شو­عىرىندا جۇمىس ىستەۋ باقىتى بىز­گە دە بۇيىرعان ەدى. قانات بەك­مىر­زا ۇلىنىڭ مەكتەبىنەن ءوتىپ، تاجى­ريبەسىن شىڭداعان بەكجاسار نارباەۆ، ءابۋتالىپ احمەتوۆ، ءومىر­تاي ءبىتىموۆ، دۋلات قۋانىش، قايرات سارىباي سىندى ازاماتتار ۋاقىت وتە كەلە، ءتۇرلى ەلشىلىكتەرگە جىبەرىلىپ، ەلىمىزدىڭ بەتكەۇستار تۇلعالارىنا اينالدى.

جۇمىس بارىسىندا باي­قا­عا­­نىمىزداي، قانات بەكمىر­زا­ ۇلىنىڭ تۇركيا پرەزيدەنتىمەن، پرەمەر-مينيسترىمەن، سىرتقى ىستەر مينيسترىمەن جانە باسقا دا سالاداعى باسشىلارمەن تىكە­لەي قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋى ورتالىقتان بەرىلگەن تاپ­سىر­مالاردىڭ جەدەل جۇزەگە اسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ جاتاتىن. انكاراداعى ساياسي ورتا تمد ەل­شىلىكتەرى اراسىندا قازاقستان ەلشىسىنىڭ بەدەلى جوعارى ءارى رۋحاني جاقىن ساياساتكەر ەكەنىن ۇنەمى مويىنداپ، تىلگە تيەك ەتىپ وتىراتىن. قانات بەكمىرزا ۇلى سول كەزەڭدە سۇلەيمەن دەميرەلدىڭ قابىلداۋىندا ءجيى بولىپ، پرە­زيدەنتتەردىڭ رەسمي ساپارلا­رىن جىل سايىن كەزەكپەن وتكىزۋدى داس­تۇرگە اينالدىردى. ەكى ەل باس­شىلارى سىيلاستىقتارىنىڭ باۋىرلاستىققا ۇلاسۋىنا ۇيىتقى بولدى.

ءوزارا سەنىم مەن كەلىسىم نا­تي­جەسىندە قوجا احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. احمەت حامدي باسقا­را­تىن «احسەل حولدينگى»، بەكير وكان جەتەكشىلىك ەتەتىن «وكان حول­دينگى»، سونداي-اق «جەيلان حول­دينگى»، «ەنكا»، تاعى باسقا قۇرى­لىس كومپانيالارىنىڭ كاسىپ­ورىن سالىپ، وندىرىستە جۇمىس ىستەۋى جان­دانا ءتۇستى. ەكىجاقتى بارىس-كەلىس، الىس-بەرىس ناتيجەسىندە قا­­زاقستان مەن تۇركيا قارىم-قا­تىناسى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭ­گەيىنە كوتەرىلدى.

قانات بەكمىرزا ۇلى تۇركيا ەلشىلىگىنەن كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا قۇراما كو­­رولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكى­­لەتتى ەلشى، پرەمەر-مي­نيستر كەڭ­سەسىنىڭ باسشىسى – ۇكى­مەت مۇ­شەسى، قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سى­نىڭ امەريكا قۇراما شتات­تارىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كا­نا­داداعى توتەنشە جانە وكىلەت­تى ەلشىسى مىندەتىن قوسا اتقاردى. انگليا مەن امەريكا اراسىنداعى قارىم-قاتىناسىمىزعا دا قاياۋ تۇسىرمەي، مەملەكەتتەر اراسىن جاقىنداستىرۋدى وزىنە باستى باع­دار ەتىپ الدى. بريتانيا پار­لامەنتىندە قازاقستانعا تىلەكتەس ادام­داردىڭ باستاماشىل توبى قۇ­رىلىپ، ەكى ەل دەپۋتاتتارى ارا­سىندا التىن كوپىر ورنادى. امەريكانىڭ ەڭ ىقپالدى ساياسات­كەرلەرى قازاق جەرىنە تابان تىرەپ، ماڭىزدى ماسەلەلەردى ورتاعا سالا باستادى.

قانات بەكمىرزا ۇلى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە تانىلۋىنا ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق مۋزىكانتتارى العاش رەت ۆاشينگتونداعى كەننەدي ورتا­لى­عىندا جانە نيۋ-يوركتاعى كارنەگي حولدا ونەر كورسەتتى.

2010 جىلى ەل ومىرىندە جانە قانات ساۋداباەۆتىڭ قىزمەت جو­لىندا تاعى ءبىر ايتۋلى وقي­عا بولدى. قازاقستان تمد ەل­دە­رى اراسىنان العا سۋىرىلىپ شى­عىپ، ەقىۇ ۇيىمىنا تور­اعالىق ەتۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. افينادا وتكەن ەقىۇ سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 17-ءشى وتىرىسىندا گرەك تاراپى حا­لىقارالىق دەڭگەيدەگى بە­دەل­دى ۇيىمعا جەتەكشىلىك جاساۋ تور­اعالىعىن رەسمي تۇردە قازاقستانعا تاپسىرعاندا تاڭدانىسىن جاسىرا الماعاندار جەتكىلىكتى ەدى. بۇل تۋرالى ەلباسى: «ەقىۇ-داعى تور­اعالىق قازاقستان ءۇشىن كەزەڭدىك تاريحي وقيعا بولدى، ءبىزدىڭ الەم­دەگى ورنىمىزدى كۇشەيتە ءتۇستى. بۇل ءىرى حالىقارالىق تابىس ەدى»، دەگەن بولاتىن.

ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىندا­عى توراعاسى، قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قا­زاقستان كانديداتۋراسىن باسقا ەلدەر بىردەن قولداي كەتكەن جوق. ەلباسىمىز جىلدار بويىنداعى رەسمي ساپارلارى كەزىندە كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارىمەن كەزدەسە ءجۇرىپ، قازاقستاننىڭ وسىنداي ۇيىمعا توراعالىق ەتۋگە قاي جاعىنان دا ءپىسىپ-جەتىلىپ تۇر­عانىن كوز جەتكىزە دالەلدەدى، اقى­رى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا تور­اعالىعىن قولداۋىنا قول جەت­كىزە الدى. بۇل ارادا نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارا­لىق ارەناداعى اسا بيىك بەدەلى­مەن قاتار، ايتقان سوزىنە ەلدى ۇيى­تىپ، ۇسىنىسىن وتكىزبەي قوي­ماي­تىن قاسيەتىنىڭ، جوعارى ديپلو­ما­تيالىق شەبەرلىگىنىڭ جانە ەلدەن ەرەكشە حاريزماسىنىڭ دا ۇلكەن ءرولى بولعانىن ايتقىم كەلەدى»، دەگەن ەدى.

كەزىندە سىرتقى ىستەر ءمي­نيس­ترى­نىڭ ورىنباسارى بولعان جانە قانات بەكمىرزا ۇلىمەن ۇزاق جىل بىرگە قىزمەت ىستەگەن رومان ۆاسيلەنكو: «قانات بەكمىرزا ۇلى پرەزيدەنت سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن جان تەرىن سىعىپ ءجۇرىپ ەڭبەك ەتكەنىنىڭ كۋاسى بولدىم. 56 ەلدىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قۇرىلىم باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ، ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردى. قاز­ىر-­­
گى تاڭدا ءبىز نۇر-سۇلتاندا وتكەن ەقىۇ ءسامميتىن جانە كۇر­دەلى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە دۇ­نيەگە كەلگەن استانا دەكلا­را­تسياسىن ماقتانىشپەن ەسكە الا­مىز. بۇل قۇجاتتىڭ قابىل­دا­نۋى ەلباسىنىڭ، سامميت قاتىسۋ­شىلارىنىڭ جانە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمي­نيس­ترى قانات ساۋداباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بولاتىن»، دەپ ەسكە الادى. ءسوزىنىڭ دالەلى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارا­دا از ۋاقىت وتكەندە قانات ساۋ­دا­باەۆتى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قىزمەتتە سىڭىر­گەن ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ» وردەنىمەن مارا­پاتتاعانىن العا تارتادى.

قات-قابات جۇمىستاردان قو­لى بوساعان ءبىر ساتتە قانات بەك­مىر­زا ۇلىنىڭ: «مەن قازاقستاننىڭ الەمدەگى قازىرگى قۇرمەتىنە قول جەتكىزۋ ن.نازارباەۆقا قاندايلىق كۇشكە تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىن. سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق ويتانىمىنىڭ، تاڭعالارلىق ين­تۋيتسياسىنىڭ، ديپلوماتيالىق تالانتى مەن ايرىقشا جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ن.نا­زارباەۆ ەلدەگى جاعدايدى باقى­لاۋدا ۇستاپ قانا قالعان جوق، سونى­مەن بىرگە ەلدى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋدىڭ بىرتە-بىرتە جۇزەگە اساتىن، بىراق سەنىمدى تراەكتورياسىنا الىپ شىعا ءبىل­دى، بۇل ءۇشىن قاجەتتى قولايلى سىرتقى جاعدايلاردى، ەڭ الدى­مەن، حالىقارالىق قوعامداستىق­تىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتتى.

ەلباسىمىزدىڭ سىننان وتكەن كوشباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ الدا ءالى تالاي اسۋلاردان ابىرويمەن اساتىنىنا كۇمان جوق. سوندىقتان دا مەن ءۇشىن نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ قازاقستاننىڭ جاڭا تاري­حىنداعى ەڭ ماڭىزدى جانە تاع­دىرشەشتى وقيعالاردىڭ قاتى­سۋشىسى جانە كۋاگەرى بولۋ مۇم­كىندىگىن سىيلاعانىنان، كۇشىم، مۇمكىندىگىم جەتكەنىنشە وسى جىلدار ىشىندە تۋعان ەلىمە پايدالى بولۋ باقىتىن بەرگەنىنەن ارتىق ەشتەڭە بولماق ەمەس. ءومىرىمنىڭ كەشەگى، بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى اس­قاق مۇراتى – وسى»، دەپ اعىنان جارىلعانى ەسىمىزدە.

جەتپىستىڭ جارتىسىن باعىن­دىرىپ وتىرعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ دامۋىنا قاجىر-قايراتىن ارنا­عان ۇلتجاندى تۇلعا – قانات ساۋدا­باەۆ ءومىر جولىندا ءوزى ايتىپ وتكەن وسى اسقاق مۇراتتارعا قول جەتكىزە الدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ول تۋعان ەلىنە پاي-دالى بولۋ باقىتىن سەزىندى جانە وزگەلەرگە دە سەزىندىرە الدى دەپ ەسەپتەيمىن.

 

جانسەيىت تۇيمەباەۆ،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى ءتۇرلى ءسوز

ادەبيەت • كەشە

انتىنا ادال ازامات

قازاقستان • كەشە

ەلوردا كۇنىنە تارتۋ

تەاتر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار