– 1991 جىلى 30 جەلتوقساندا فينليانديا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن مويىندادى. سودان بەرى 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. وسى كەزەڭدە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس قاي باعىتتا دامىدى؟
– قازاقستان مەن فينليانديا اراسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى ۇزاق مەرزىمدى كوپتەگەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ورناتىلعان. ەكى ەلدىڭ بايلانىسىندا نەگىزىنەن, ساۋداعا باسىمدىق بەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ دامۋى سوڭعى بىرنەشە جىلدا, اسىرەسە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ سالدارىنان توقتاپ قالدى.
سوندىقتان ءوز كومپانيالارىمىزدىڭ قازاقستاندىق نارىققا شىعۋىنا, قازاقستاندىقتاردىڭ فينلياندياعا جول تابۋىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن, سونداي-اق ەلدەرىمىز اراسىندا قالىپتاسقان ىسكەرلىك الەۋەتتى اشۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.
ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ماڭىزدى قۇرالى – فينليانديا – قازاقستان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسى. كوميسسياعا دامۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق جانە سىرتقى ساۋدا ءمينيسترى ۆيللە سكينناري جانە قازاقستاننىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ تەڭ توراعالىق ەتەدى. تەڭ توراعالار جاقىندا قازاقستاندا باس قوستى. ەگەر قولايلى جاعداي تۋىنداسا, فينليانديا تاراپى كوميسسيانىڭ كەلەسى وتىرىسىن وسى جىلدىڭ اياعىندا فينليانديادا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
فينليانديا ەۋروپالىق وداقتىڭ مۇشەسى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىمىزدى قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى. شىنىندا دا, فينليانديانىڭ وڭىردەگى ەلدەرمەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعى ورتالىق ازيا بويىنشا ەۋروپالىق وداق ستراتەگياسىنىڭ جالپى ماقساتتارىن قولداۋعا ارنالعان. سونداي-اق 2020 جىلعى ناۋرىزدا كۇشىنە ەنگەن ەۋروپالىق وداق – قازاقستان اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ بىلدىرگىمىز كەلەدى. ەۋروپالىق وداق ارقىلى قازاقستانداعى جانە جالپى ورتالىق ازياداعى كوپتەگەن باعدارلاماعا, سونىڭ ىشىندە ەو قارجىلاندىراتىن Covid-19 داعدارىسىنا قارسى ءىس-قيمىلدى ورتالىق ازيادا جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسامىز جانە ۇلەس قوسامىز.
– 2013 جىلى قازاقستان مەن فينليانديا اراسىندا «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋداعى سەرىكتەستىك تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. بۇل سالادا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ – ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتى. بۇل تاقىرىپ ديپلوماتتارىمىزدىڭ اراسىنداعى كەزدەسۋلەردە باسا ايتىلدى. سونىمەن قاتار ءمينيسترىمىزدىڭ جاقىندا بولعان ساپارى كەزىندە دە كوپ تالقىلاندى.
«جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ, ماڭىزى ارتا ءتۇستى. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋى, لاستانۋ, ۋربانيزاتسيا, حالىقتىڭ قارتايۋى جانە رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعى سەكىلدى جاھاندىق مەگاترەندتەرمەن كۇرەسەمىز. سوندىقتان كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن كەيىن قايتادان قالىپتى ومىرگە ورالىپ, «جاسىل تۇسكە» ەنۋىمىز كەرەك.
فينليانديادا تازا تەحنولوگيالارعا, تۇراقتى بيوەكونوميكاعا جانە جاڭارمالى ەكونوميكاعا كوپ قاراجات سالامىز. فين كومپانيالارى كليمات پەن تۇراقتى ءوندىرىس, قالدىقتاردى باسقارۋ, بيوەكونوميكا (بيووتىن, اقىلدى ەنەرگەتيكا) سەكىلدى كوپتەگەن سالالاردا كليماتقا ساي كەلەتىن, اينالمالى نەگىزدەگى شەشىمدەر ۇسىنادى. ءبىزدىڭ كوپتەگەن كومپانيالارىمىز قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندىق كومپانيالارمەن جانە باسقا ۇيىمدارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر. البەتتە, ءبىز وسى ىنتىماقتاستىقتى قولدايمىز.
– 2017 جىلدان بەرى كونتەينەرلىك تاسىمال جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتىڭ بولاشاعى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– فينليانديا مەن قىتاي اراسىنداعى قازاقستان ارقىلى العاشقى تىكەلەي تەمىرجول بايلانىسى 2017 جىلى ىسكە قوسىلدى. بۇل ەۋروپا مەن قىتايدىڭ دامىپ كەلە جاتقان نارىعىن جاڭا ءارى جىلدام كولىك بايلانىسىن نىعايتۋعا قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى. قازاقستان ارقىلى قىتايعا تىكەلەي باراتىن تەمىرجول كولىگىنىڭ دامۋى فينليانديا تاراپىنان كومپانيالار باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
الەمدى جايلاعان ىندەت پەن تەڭىز جۇك تاسىمالىنداعى كەيىنگى كەزدەگى كەدەرگىلەرگە بايلانىستى, وتكەن جىلى بۇل باعىتتاعى تەمىرجول كولىگىمەن جۇك تاسۋ كورسەتكىشى كوبەيدى. مىسالى, كومپانيالارىمىزدىڭ ءبىرى – Nurminen Logistics 2020 جىلى قىتايدان كەلەتىن كونتەينەرلىك پويىزدار تاسىمالىنىڭ كولەمىن ءۇش ەسەگە ارتتىردى.
سونىمەن قاتار فينليانديا – رەسەي – قازاقستان – قىتاي اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتى دە ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز شەكارادان وتۋگە ارنالعان ەلەكتروندى مورلەر مەن ەلەكتروندى قۇجاتتار سەكىلدى تسيفرلى شەشىمدەردى قولدايمىز.
– بۇۇ جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە سايكەس فينليانديا قاتارىنان ءتورتىنشى جىل الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەل اتانىپ وتىر. مۇنداي جەتىستىكتىڭ كىلتى نەدە؟
– فينليانديا ءتورت رەت, 2018-2021 جىلدارى الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەل اتاندى. بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ جەكە ادامداردىڭ باقىتتى بولۋىن قولدايتىنىن كورسەتەدى. فينليانديا قوعامى ءۇشىن باقىت – جوعارى دەڭگەيدەگى جەكە باس بوستاندىعى بار ادامداردان قۇرالعان, ينستيتۋتتارعا جانە ءبىر-بىرىنە سەنەتىن تەڭ قۇقىلى جانە جاقسى باسقارىلاتىن قوعامنىڭ ناتيجەسى.
فينليانديا حالقىنىڭ باقىتى مىنانداي الەۋمەتتىك فاكتورلارلارعا بايلانىستى. The Legatum Prosperity يندەكسىنە سۇيەنسەك, باسقارۋ دەڭگەيى بويىنشا فينليانديا الەم بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇر.
Transparency International رەيتينگىندە اشىقتىق جونىندە فينليانديا ءۇشىنشى ورىنعا يە. Freedom House يندەكسىندە فينليانديا ساياسي جانە ازاماتتىق بوستاندىقتار جونىنەن كوش باستاپ تۇر. Bertelsmann Stiftung تىزىمىندە الەمدەگى ءۇشىنشى الەۋمەتتىك ادىلەتتى مەملەكەت.
جالپى سكانديناۆيالىقتار باقىت رەيتينگىندە جاقسى ناتيجە كورسەتەدى. مۇنى سكانديناۆيالىق مودەلدەن ىزدەۋگە بولادى. ويتكەنى مۇندا دەموكراتياعا, تەڭدىككە جانە جەكە بوستاندىققا باسا نازار اۋدارادى.
– فينليانديا – جەمقورلىقپەن كۇرەستە ۇلكەن تابىسقا جەتكەن ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتا قانداي ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرىلدى؟
– تاريح بويى فين قوعامى سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇيلەسىمى نەگىزىندە قۇرىلدى. سەنىم اشىقتىق پەن ايقىندىلىققا نەگىزدەلگەن. اشىقتىق – اقپارات پەن كوممۋنيكاتسيا ەركىندىگى, سونداي-اق ازاماتتار مەن ازاماتتىق قوعام ءۇشىن قوعامنىڭ ارالاسۋ جولىمەن جۇمىس ىستەۋ ءادىسىن جاقسارتۋ مۇمكىندىگى. سوندىقتان فينليانديا ازاماتتىق قوعام مەن ۇكىمەت اراسىنداعى ديالوگتى قولدايدى.
سەنىمنىڭ ارتىندا جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋ جاتىر. فين قوعامى بۇكىل ادام كۇش بىرىكتىرىپ, ەرەجەلەرگە باعىنعان جاعدايدا عانا جەتىستىككە جەتەتىنىنە سەنەدى. تۇرعىنداردىڭ بارىنە قولدان كەلگەنىن ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل تەڭ مۇمكىندىكتەر تەڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرمەن تەڭدەستىرىلگەن قوعامدا عانا بولۋى مۇمكىن.
تسيفرلاندىرۋ جاقسى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ دامۋىمەن قاتار جۇرەدى. بۇل مەملەكەتتىك باسقارۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋمەن بىرگە ءتيىمدى اقپاراتتىق باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءتيىمدى باسقارۋ قاعيداتتارى نەگىزىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ سەنىمىن نىعايتادى.
– فينليانديانىڭ قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى – وتە جاس ديپلومات. سونداي-اق مينيسترلەر كابينەتىندە دە جاس لاۋازىمدى تۇلعالار جەتەرلىك. جالپى, ەلدە جاستار قانشا جاسىنان باستاپ ساياساتقا ارالاسادى؟
– تەڭدىك – فين قوعامىنىڭ نەگىزى. ساننا مارين فينليانديانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولۋى بۇعان دالەل. ساننا ءماريننىڭ ۇكىمەت باسشىسى اتانۋى ەرەكشەلىك ەمەس. كەرىسىنشە, بۇل فينليانديادا جىنىسىڭىز, جاسىڭىز نەمەسە تەگىڭىز بولاشاعىڭىزدى انىقتامايتىنىنىڭ جاقسى مىسالى.
فينليانديادا شەشىم قابىلداۋعا جاستاردىڭ قاتىسۋى ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز. سونداي-اق باستاماشىلىق تانىتىپ, يدەيالارى مەن بەلسەندىلىكتەرىن العا تارتقان جاستاردىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك.
ەل جاستارىنىڭ مۋنيتسيپالدىق شەشىمدەر قابىلداۋعا قاتىسۋ قۇقىعى زاڭمەن بەكىتىلگەن. فينليانديانىڭ كەز كەلگەن مۋنيتسيپاليتەتىندە 18 جاسقا تولماعان ادامدار ءۇشىن جاستار كەڭەسى نەمەسە وعان تەڭەستىرىلگەن ورگان بولۋى كەرەك. ولاردىڭ ومىرىنە اسەر ەتەتىن بارلىق ماسەلەلەردە, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ, قورشاعان ورتا, تۇرعىن ءۇي جانە قوعامدىق كولىكتەردە جاستاردىڭ كوزقاراسى تىڭدالىپ, قاراستىرىلۋى ءتيىس.
جاستار كەڭەستەرى – فيندىك جاستاردىڭ شەشىم قابىلداۋعا قاتىسۋدىڭ جالعىز ءادىسى ەمەس. مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە ولار ستۋدەنتتىك كەڭەستەر مەن كاسىپوداقتارعا قاتىسا الادى. سونداي-اق جاستاردىڭ وزدەرى باسقاراتىن كوپتەگەن جەرگىلىكتى, ايماقتىق جانە جالپىۇلتتىق بىرلەستىكتەرى بار.
– تاياۋدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاڭعى اسقا جۇمساعان قارجىسى قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. بىلاي قاراساڭىز, جۇمسالعان قاراجات سونشالىقتى كوپ سوما ەمەس. بىراق قوعام مۇنى تالقىلادى. وسى ورايدا, مۇنداي دەڭگەيگە جەتۋ, ياعني بيۋدجەتتىڭ ءار تيىنىن ەسەپتەۋ فين قوعامىنا وڭايعا سوقپاعان شىعار؟
– فينليانديادا ادامدار جالپىعا قولجەتىمدى اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە قۇقىلى. دەمەك ساياساتكەرلەردىڭ جالاقىسى مەن ولاردىڭ شىعىندارى كوپشىلىككە جاريالانادى. ال ادامدار مەن ءباسپاسوز بۇل ماسەلەلەردى تالقىلاي الادى. بۇل مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرادى.
– قازاقتاردىڭ قانداي ونەرى مەن مادەنيەتى قىزىقتىرادى؟ ەلشى رەتىندە قانداي ەرەكشەلىكتەردى بايقادىڭىز؟
– قازاقتاردىڭ باي مادەنيەتى مەن داستۇرلەرىن ءبىلۋ – وتە قىزىقتى. جىبەك جولى بويىنداعى ارحەولوگيالىق ورىنداردى زەرتتەگىم كەلەدى. سونىمەن قاتار مەنى زاماناۋي ونەر مەن مۋزىكا قىزىقتىرادى. قازاقستاننىڭ كوشپەلى ءداستۇرى فينليانديادان مۇلدەم وزگەشە بولعانىنا قاراماستان, شايبالى حوككەي مەن ساۋنا سەكىلدى ورتاق قىزىعۋشىلىقتارىمىز بار ەكەنىنە قۋانىشتىمىن.
– وتباسىڭىزدىڭ ەلىمىزگە كەلگەندەگى العاشقى اسەرى قالاي بولدى؟
– قازاقستانداعى ادامدار وتە قوناقجاي. سونىڭ ناتيجەسىندە تەز ءسىڭىسىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– قازاقستاندا ديپلوماتيالىق قىزمەتىڭىزدى باستاعانىڭىزعا كوپ بولعان جوق. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ ايماقتارىن ارالاپ شىعا الدىڭىز با؟
– وكىنىشكە قاراي, Covid-19 شەكتەۋلەرىنە بايلانىستى ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىنا بارا المادىم. الماتىعا بىرنەشە رەت باردىم. جاقىن ارادا باسقا قالالارعا دا بارامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– بيىل – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى. ەلشى رەتىندە ەلىمىزدىڭ وسى وتىز جىلداعى دامۋ دەڭگەيىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– قازاقستان 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ, كەرەمەت ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. مەملەكەت كىرىسى ورتادان جوعارى ەكونوميكاعا اينالدى. قۇرىلىمدىق رەفورمالار مەن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى ءالى دە جالعاستىرۋ قاجەت. وسى ورايدا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن مىقتى رەفورمالىق باعدارلاما ۇستانىپ وتىر.
– «ەgemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا ايتار تىلەگىڭىز؟
– قازاقستان حالقىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. Covid-19 پاندەمياسىنىڭ قيىن كەزەڭى تاياۋ ارادا اياقتالادى دەپ سەنەمىن. قازاقستاندىقتاردى فينلياندياعا كەلىپ, كولدەرىمىز بەن ورماندارىمىزدى كورىپ, فين مادەنيەتىن بىلۋگە شاقىرامىن. سونداي-اق فيندىكتەردى كەڭ-بايتاق ەلىڭىزدى جانە ونىڭ اسەم كورىنىسى مەن مادەنيەتىن ءبىلۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلۋگە شاقىرامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلىد ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
