بۇگىندە قازاقستاندىق مۇعالىمدەردى وسى جانە جاساندى ينتەللەكت توڭىرەگىندەگى وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر تولعاندىرادى. ويتكەنى قازىرگى اقپاراتتى تەحنولوگيالار قارىشتاپ دامىعان داۋىردە مۇعالىم ءۇشىن مۇمكىندىكتەر مەن باسىمدىقتار, جاساندى ينتەللەكت بالالاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا قاراي وقىتۋدا وقۋشىنىڭ قابىلەتىن, قاجەتتىلىگىن, جەكە ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بالالاردىڭ بولاشاعىن, ولاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ادام مەن كومپيۋتەردىڭ ارتىقشىلىقتارىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋدى ءتيىمدى ەتىپ, ال مۇعالىمنىڭ جۇمىسىن شىعارماشىلىققا اينالدىرۋعا بولادى. بىراق جاساندى ينتەللەكتى مەكتەپتەردە قولدانۋ تاجىريبەسى بىزدە ءالى دە جەتكىلىكسىز.
– الايدا بىزگە ءبىر ورىندا تۇرۋعا بولمايدى. وقىتۋ ءۇشىن ساپالى تسيفرلى ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارىن جاساقتاۋ, مۇعالىمدەر ونى پايدالانۋ ءۇشىن تسيفرلى قۇزىرەتتىلىكتەرىن بەلسەندى دامىتۋى قاجەت, – دەيدى «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ باسقارما ءتورايىمى كۇلاش ءشامشيدينوۆا.
زاماناۋي ءبىلىم بەرۋدەگى جاساندى ينتەللەكتىگە سۇرانىس ماسەلەسى جۋىردا وسى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى مۇعالىم» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلىندە كەڭىنەن تالقىلاندى.
نزم باسشىسى جاساندى ينتەللەكت الەۋەتى تالاس تۋدىرمايتىنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن عىلىم تسيفرلاندىرۋدىڭ مۇعالىمنىڭ جۇمىسىن الماستىرۋعا مۇمكىندىگى از ەكەنىن ايتادى. كەرىسىنشە ماشينالىق وقىتۋ الگوريتمدەرى, گەيميفيكاتسيا, ونلاين تەحنولوگيالار مۇعالىمگە وقىتۋدى ءتيىمدى ءارى قىزىقتى ەتۋگە كومەكتەسەدى.
جاساندى ينتەللەكت وقۋشىنىڭ جەكە ءبىلىم الۋ باعدارىن انىقتاۋعا قولعابىس ەتەدى. 2017 جىلدىڭ قازان ايىندا قىتايلىق Squirrel كومپانياسى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ءتورت كۇن بويى وقۋشىلاردىڭ ءبىر توبى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن وقىدى, ال ەكىنشى توپ وقۋشىلارىنا مۇعالىم ماتەريالدى ونلاين-تەحنولوگيانى قولدانباي-اق ءتۇسىندىردى. ماتەماتيكا بويىنشا قورىتىندى تەستىلەۋ كومپيۋتەر وقىتقان بالالاردىڭ جاقسى ناتيجەگە جەتكەنىن كورسەتتى.
سونداي-اق ك.ءشامشيدينوۆا دجوردجيا تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ عالىمى اشوك گوەلەمنەن قىزىق دەرەك كەلتىردى. جاساندى ينتەللەكت وقۋشىلاردىڭ ءجيى قوياتىن سۇراعىنا بىرنەشە رەت جاۋاپ بەرۋ ارقىلى سانالى وقۋعا ىقپال ەتەدى. بۇعان عالىمنىڭ ءوزى جاساعان «دجيلل ۋوتسون» باعدارلاماسى مىسال بولادى. وندا وقۋشىلار ونلاين ساباقتا ءجيى قوياتىن مىڭداعان سۇراق پەن جاۋاپ قامتىلعان. جيناقتالعان اقپاراتتى جانە قوسىمشا پارامەترلەردى قولدانا وتىرىپ, باعدارلاما ادامنىڭ كومەگىنسىز قويىلعان سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرە الدى.
بۇگىندە ءىرى ونلاين مەكتەپتەر جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن باعدارلامالاردى جاسايدى جانە قولدانادى, سايكەسىنشە بۇل وقۋ پروتسەسىن وقۋشى مەن مۇعالىمگە ءتيىمدى جانە ىڭعايلى ەتۋگە كومەكتەسەدى. مىسالى, SkyEng اعىلشىن مەكتەبىندە جاساندى ينتەللەكت ءاداپتيۆتى, دەربەس وقىتۋدى جانە سول ۋاقىتتا تاپسىرمالاردى تەكسەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وقۋ ترەناجەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى جاساندى ينتەللەكتپەن جۇمىس ىستەيدى.
مۇعالىمىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىستاردى ورىنداۋعا كوپ ۋاقىتى كەتەدى. قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن اناليتيكالىق جانە ستاتيستيكالىق مالىمەت جيناۋدى اۆتوماتتاندىرۋعا تىرىسۋدا. مىسالى, باتىس اۋستراليا ۋنيۆەرسيتەتى Smart-كامپۋس باعدارلاماسىن جاسادى, بۇل كۇنتىزبەلىك مەنەدجمەنت, ستۋدەنتتەر بازاسى, ەلەكتروندى جۋرنال جانە ساباق كەستەسى, ساباقتى جوسپارلاۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى جۇيەسى, ۇسىنىستار جۇيەسى بويىنشا اقپاراتتاردى جيناقتايدى.
رەسەيدە دنەۆنيك.رۋ سايتى جۇرگىزگەن ساۋالداماعا سايكەس رەسپوندەنتتەردىڭ 85%-ى ەلەكتروندى كۇندەلىك ارقىلى اپتاسىنا ءۇش ساعاتقا دەيىن ۇنەمدەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 78%-ى قاعاز جۋرنالدار مەن كۇندەلىكتەردەن تولىعىمەن باس تارتتى. زەرتتەۋگە سايكەس رەسپوندەنتتەردىڭ 85%-ى تسيفرلى جۇمىس قۇرالدارىنا كوشۋگە كەلىسەدى. الايدا مۇعالىمدەردىڭ 15%-ى مۇنداي شەشىمگە قارسىلىق بىلدىرگەن, بۇنى ولار حاكەرلەر شابۋىلى مەن اقپاراتتىڭ باسقالارعا قولجەتىمدى بولۋى مۇمكىن ەكەنىمەن ءتۇسىندىردى. سونداي-اق سۇحباتتاسقان مۇعالىمدەر ەلەكتروندى جۋرنال جۇمىسىنداعى قاتەلىكتەر مەن كورۋ ورگاندارىنا زيان كەلتىرۋدەن قورقادى.
ەڭ كۇردەلى جاساندى ينتەللەكت تە مۇعالىمدى الماستىرا المايدى, بىراق بۇل وقىتۋدى جاقسارتۋعا جانە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. وسىنداي تۇجىرىمدى دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى NIS جانە قازاقستانمەن سەرىكتەس بولىپ جۇرگەن شەتەلدىك ساراپشى, فينلياندياداعى يۋۆياسكيۋليا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ EduCluster توبىنىڭ يننوۆاتسيالار جانە سىرتقى بايلانىستار جونىندەگى ديرەكتورى دەۆيد مارش كەلتىردى.
– قازىر كوپتەگەن مۇعالىم ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت تۋرالى اڭگىمە قورقىنىشتى جانە تۇسىنۋگە قيىن. مەنىڭ ويىمشا, جاقىندا سۋپەر مۇعالىمدەردى كوبىرەك كورەمىز, ولار ءۇشىن جي ۇيرەنشىكتى قۇرالعا اينالادى. بۇل جاڭا تەحنولوگيالاردى باسقارۋدى ۇيرەنگەندە مۇمكىن بولادى. ءبىز جاساندى ينتەللەكت جۇمىسىمىزدى جاقسارتاتىنىن بىلەمىز جانە ونى قولدانۋ ءبىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ جاقسى ناتيجەگە جەتۋىنە اكەلەدى, – دەيدى دەۆيد مارش.
فيندىك ساراپشى جي اينالامىزداعى بارلىق نارسەنى ءبىر تۇندە وزگەرتپەيتىنىن ناقتىلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكتى باقىلاۋ قاجەت. ويتكەنى بۇل ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىزدىڭ كوپتەگەن جىل بويى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان تاۋەلسىز, ىنتالى جانە شىعارماشىل وقۋشىلاردى, قازاقستاننىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە ويلايتىن ازاماتتاردى دايىنداۋ ميسسيامىزدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ ينتەللەكتۋالدى جانە جەكە وسۋگە ەمەس, تەست ناتيجەلەرىنە عانا قىزىعۋشىلىق تانىتقان كەزەڭدى وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سوڭعى ونجىلدىقتا تەحنولوگيا كوپتەگەن ماماندىقتى وزگەرتتى. مىسالى, قازىر ۇشقىشتار ون جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇلدەم باسقا ۇشاقتاردى باسقارادى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن حيرۋرگيادا جۇمىس ىستەگەن دارىگەرلەر بۇگىنگى دارىگەرلەر قولدانىپ جۇرگەن قۇرىلعىلاردىڭ سان الۋاندىعىنان ساسقالاقتاۋى مۇمكىن.
وقىتۋ كەزىندە جاساندى ينتەللەكتتىڭ قاجەتتىلىگىنە كۇمانداناتىندار ءۇشىن دەۆيد مارش «ەگەر بۇل بولماسا, وندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ كەلەسى ۇلكەن قادامى قانداي بولماق؟», «ال قازىر بولماسا, بۇل دامۋ قاشان بولادى؟» دەگەن سۇراق قويىپ, وسىنى وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە شاقىردى.
بۇل سۇراقتار دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان مۇعالىمدەردىڭ جي داۋىرىندەگى ورنىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. سوندىقتان ولار ءۇشىن سىنىپتا بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس جاسايتىن ارىپتەستەرىنىڭ كوزقاراستارىن ءبىلۋ ماڭىزدى بولدى. ەلوردالىق زياتكەرلىك مەكتەپتىڭ حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, Global Teacher Prize جاھاندىق سىيلىعىنىڭ ەلىمىزدەگى امباسسادورى, «قازاقستاننىڭ جىل مۇعالىمى – 2020» سىيلىعىنىڭ يەگەرى دينارا بەيسەمباەۆا بۇگىنگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكتىڭ پەداگوگيكالىق پراكتيكادا قالاي قولدانىلاتىنىن كورسەتتى.
– مەن وتاندىق جانە شەتەلدىك ارىپتەستەر اراسىندا ولاردىڭ جاساندى ينتەللەكتى قالاي قولداناتىنى تۋرالى ساۋالداما جۇرگىزدىم. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جي-ءتىڭ نە ەكەنىن بىلەدى, بىراق ونىمەن قالاي دۇرىس جۇمىس جاساۋ كەرەك ەكەنىن تولىق تۇسىنبەيدى. ارىپتەستەر ۆيرتۋالدى كومەكشىلەردى, Google Forms, Whiteboard, GeoGebra سياقتى ونلاين-پلاتفورمالاردى پايدالانادى جانە وزدەرىنىڭ ارسەنالىن كەڭەيتۋدى قالايدى, ويتكەنى ولار وقىتۋ پراكتيكاسى تەك جاقسارىپ كەلە جاتقانىن تۇسىنەدى, – دەدى د.بەيسەمباەۆا.
قوستاناي قالاسىنداعى مامانداندىرىلعان اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ فيزيكا ءپانى مۇعالىمى جاحانگير گاپپاروۆ «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن ءداستۇرلى وقىتۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قالاي ساقتاۋ كەرەك؟» دەگەن قازىرگى كەزدەگى مۇعالىمدەردىڭ كوپشىلىگىن مازالايتىن سۇراققا جاۋاپ بەردى.
– زاماناۋي تەحنولوگيالار قانشالىقتى تەز دامىسا دا, بالالاردى ساپالى وقىتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مەكتەپتىڭ جايلى ورتاسى ماڭىزدى, ويتكەنى بۇل ءبىلىم جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە تەحنولوگيالار ماتەريالدى نەعۇرلىم ناقتى جانە جەڭىل تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەدى. ءداستۇرلى جانە زاماناۋي وقىتۋدىڭ دۇرىس ۇيلەسۋى ەڭ جاقسى ناتيجەگە جەتكىزەدى دەپ سانايمىن, – دەدى ج.گاپپاروۆ.
نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى دببۇ باسقارما ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا يسپۋسينوۆا McKinsey زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلەرىن كورسەتە وتىرىپ, مۇعالىمدەر مەن جي اراسىنداعى ۇيلەسىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ تىكەلەي قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ دەڭگەيى جوعارى كانادا, سينگاپۋر, ۇلىبريتانيا جانە اقش-تاعى 2 مىڭنان اسا مۇعالىمگە جۇرگىزىلگەن ساۋالداما مىنانى اڭعارتادى. مۇعالىم اپتاسىنا ورتا ەسەپپەن 50 ساعات جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 10,5 ساعاتىن ساباققا دايىندالۋعا, 6,5 ساعات جۇمىستى تەكسەرۋ جانە كەرى بايلانىسقا, 3 ساعات بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا, 5 ساعات اكىمشىلىك تاپسىرمالارعا, 4,5 ساعات وقۋشىلار كوۋچينگىنە, 3,5 ساعات وقۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك داعدىلارىن دامىتۋعا جانە 16,5 ساعات وقىتۋعا جۇمسايدى. تۇجىرىمدار انىق – مۇعالىمدەر دايىندىق, باعالاۋ جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە قاراعاندا وقۋشىمەن جۇمىسقا از ۋاقىت وتكىزدى.
سۆەتلانا باگيتقىزى جاساندى ينتەللەكت مۇعالىمدەرگە ءوز ۋاقىتىنىڭ 20-30 پايىزىن مۇعالىمنىڭ ناقتى ميسسياسى – وقىتۋعا قايتا بولۋگە كومەكتەسە الاتىنىن ايتتى. اۆتوماتتاندىرۋداعى ەڭ ۇلكەن الەۋەتى بار سفەرا – ساباققا دايىندىق. تەحنولوگيانى ءتيىمدى پايدالانۋ بۇل ۋاقىتتى كەم دەگەندە ەكى ەسەگە قىسقارتۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ءتۇرلى داعدىلاردى دامىتۋعا ارنالعان كومەكشى جاتتىعۋلار ۇسىناتىن كوپتەگەن باعدارلاما بار. وسىنداي داعدىلاردىڭ ىشىندە س.يسپۋسينوۆا بەيىمدەلۋشىلىكتى, قارىم-قاتىناستى, مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋدى, سونداي-اق تسيفرلى داعدىلاردى ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
NIS ادام رەسۋرستارىن باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ۆەنەرا مۋساروۆا دا تسيفرلى داعدىلاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
– مۇعالىمنىڭ ءوزى ينتەرنەتتەگى ونلاين كۋرستار, شەبەرلىك ساعاتتارىنا قاتىسۋى, اقپاراتتى سۇرىپتاۋى, قازىرگى زامانعى وقۋشىلاردى قىزىقتىراتىن قۇرالداردىڭ كومەگىمەن ساباق ۇسىنۋى قاجەت. مۇعالىم ۆيرتۋالدى كەڭىستىك ماسەلەلەرىندە قۇزىرەتتى بولۋى, جاسوسپىرىمدەر تەندەنتسياسىن قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. جاساندى ينتەللەكتىڭ دامۋ قارقىنى مۇعالىمنىڭ پسيحولوگيالىق دايىندىعى مەن ۇزدىكسىز كاسىبي دامۋىن بولجايدى. بۇۇ قازىرگى زاماننىڭ باسقا دا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرىمەن قاتار وقۋ ءپرينتسيپىن (lifelong learning) ىسكە اسىرۋدى باستى مىندەتتەر قاتارىنا قوستى. قازىرگى الەمدەگى كوپتەگەن داعدى تەز ەسكىرەدى جانە بۇل ءبىلىم بەرۋ ماماندارىنىڭ وزدەرىنە دە تولىق قاتىستى. سوندىقتان ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى مۇعالىمدەرگە قويىلاتىن باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالادى, – دەدى ۆ.مۋساروۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋى ءاردايىم مۇعالىمنىڭ ءرولىن ايقىنداپ وتىرادى. دەۆيد تورنبۋرگتىڭ «كومپيۋتەر اۋىستىرا الاتىن كەز كەلگەن مۇعالىم سوعان لايىق» دەگەن ءسوزى ءجيى داۋ تۋدىرادى, بىراق ول قازىر مۇعالىمنىڭ سانسىز داعدىلارى مەن قاسيەتتەرىن الماستىرا الاتىن تەحنولوگيانىڭ جوقتىعىن مەڭزەيدى.
شۆەيتساريادان كەلگەن ايگىلى عالىم, تسيفرلى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە جاساندى ينتەللەكت بويىنشا حالىقارالىق سەرىكتەستىك جوباسىنىڭ ديرەكتورى امانديپ دجيل جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە مۇعالىمنىڭ ورنىن ەشتەڭە الماستىرا المايتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيدى.
– مۇعالىم بولۋ – تەك ءبۇتىن بولشەكتەردى وقىتۋ عانا ەمەس, بۇل ادامنىڭ ارەكەتى. بالالار مۇعالىمگە قاراپ, وزدەرىن ايناداعىداي كورەدى. سۇيىسپەنشىلىك تە, جاناشىرلىق تا, ءتالىم بەرۋ دە – بۇل ەش ماشينانىڭ قولىنان كەلمەيتىن ەموتسيونالدى كومپونەنتتەردىڭ ءبىرى, – دەدى ول.
نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى رۋستام ابيلوۆ مەكتەپتەن تىس جانە بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. ول جاساندى ينتەللەكت 10-20 جىلدا كەلەتىن شىندىق ەمەس, بۇگىنگى شىندىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. الەمدە وقىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جي-ءدى بەلسەندى قولداناتىن كوپتەگەن ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسى بار. ولاردىڭ وقۋشىلارىنىڭ سانى كوبىنەسە ون ميلليونمەن ولشەنەدى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلاردىڭ سوزدەرى جاساندى ينتەللەكتىسىز جاڭا شىندىقتا ءبىلىم الۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىنە ءبارىن سەندىردى. دەۆيد مارش جاساندى ينتەللەكتى ومىرگە ەنگىزگەن كەزدە مۇعالىمنىڭ جۇمىسى جەڭىلدەيتىندىگىنە نازار اۋداردى.
– ەگەر جي تولقىنى باسىلادى دەپ بۇعىپ وتىرا بەرسەك, مۇمكىندىگىمىزدى جىبەرىپ الامىز. جاڭا تەحنولوگيالارعا تىكە قاراپ, ەڭ باستىسى ولاردى باسقارا باستاساق, وندا ءبىز بۇگىن مەن ەرتەڭگى سۋپەر-مۇعالىم بولامىز. ءبىز كەشەگى سۋپەر-مۇعالىمنىڭ مارتەبەسىنە قايتا ورالا المايمىز, الەم وزگەردى, ال قازىر ول بىزگە 10-20 جىل بۇرىن ءتىپتى ارمانداماعان مۇمكىندىكتى ۇسىنىپ وتىر, – دەدى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى وزدەرىنىڭ كاسىبي پورتفوليولارىن تولىقتىردى. پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلارعا جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ءتيىستى ماتەريالداردىڭ ۇلكەن ءتىزىمىن دايىندادى جانە ۇسىندى. بۇل تىزىمگە جۇزدەن اسا اتاۋ, سونىڭ ىشىندە كاسىبي ادەبيەتتەر مەن بەينەماتەريالدار ەنگىزىلگەن. جاساندى ينتەللەكت تۋرالى ۇسىنىلعان كىتاپتاردىڭ ارتۇرلىلىگى – دج.حوكينستىڭ 2004 جىلعى «ينتەللەكت تۋرالى» كىتابىنان ا.ءفلودجيدىڭ بيىل جارىق كورگەن ء«بىلىم بەرۋدەگى جاساندى ينتەللەكت» كىتابىنا دەيىن زەرتتەۋلەردىڭ دايەكتىلىك پەن تەرەڭدىگىن كورسەتەدى.
قازىردە تانىمال TED Talks ماتەريالدار تىزىمىندە ۇسىنىلعان, ونىڭ ىشىندە ب.براۋنەلل, دج.شەين, ك.اندەرسون, س.حارريس جانە باسقالار بار. بۇل تىزىمدە سونداي-اق الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بەلگىلى ساراپشىلاردىڭ ماقالالارى, باياندامالارى مەن ەسەپتەرى ەنگىزىلگەن.
– ءجۇز جىل بۇرىن ايگىلى بريتاندىق شاحماتشى ۋيليام ارتۋر ۋورد بىلاي دەگەن: «جاي مۇعالىم حابارلايدى. جاقسى مۇعالىم تۇسىندىرەدى. كەرەمەت مۇعالىم كورسەتەدى. ۇلى مۇعالىم شابىتتاندىرادى». جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە مۇعالىم تۇلعا بولىپ قالا بەرەدى, بىراق قاراپايىم جانە جاقسى مۇعالىمدەر ءۇشىن بۇل جەردە ورىن جوق. تەك كەرەمەت جانە ۇلى ۇستازدار جۇمىس ىستەۋى كەرەك, – دەپ كۇلاش ءشامشيدينوۆا دوڭگەلەك ۇستەل جيىنىن قورىتىندىلادى.
