بۇل سۇراقتىڭ تولىققاندى جاۋابىن بەرەتىن ۋاقىت جەتتى
بۇل سۇراقتىڭ تولىققاندى جاۋابىن بەرەتىن ۋاقىت جەتتى
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, «ادام كىم؟» دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن كورىنەدى. بىراق, بۇل باسقا وبەكتىلەردى زەرتتەيتىن سۋبەكت بولىپ تابىلاتىن جۇمىر باستى پەندەلەر وبەكت رەتىندە از زەرتتەلەدى دەگەن ءسوز ەمەس. فيزيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا سانالىنى زەرتتەيتىن عىلىم سالالارى دا, عالىمدار دا, ولار اشقان عىلىمي جاڭالىقتار دا جەتىپ ارتىلادى. سوعان قاراماستان, ءبىزدىڭ ادام تۋرالى تۇسىنىگىمىز باياعى بۋددا, كونفۋتسي, زاراتۋشترا, گرەك فيلوسوفتارى جاساعان سانالىق توڭكەرىستەردىڭ تۇسىنداعىدان كوپ ىلگەرىلەي قويماپتى. ويتكەنى, قانشا زەرتتەسە دە ادامنىڭ تىلسىمىن ءتۇسىنۋ قيىن كورىنەدى.
سول تىلسىمىنا بويلاتپاي كەلە جاتقان بىرەگەي ادامنىڭ ءبىرى – باۋىرجان مومىش ۇلى. ايتپەسە, ول زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعالى قاشان؟! ونىڭ داڭقى 1941 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسانىنداعى ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستاردا شىقتى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق مايدان گازەتتەرى, كسرو-نىڭ ورتالىق باسىلىمدارى, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءوز باتالونىمەن نەبىر قيىن تاپسىرمالاردى ورىنداعان العى شەپ كومانديرىنىڭ تالانتى مەن ەرلىگىن جابىلا جازىپ جاتتى. الەكساندر كريۆيتسكيدىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەزدە اق تەڭىز بەن قارا تەڭىز ارالىعىنداعى مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلعان مايدان شەبىندە باۋىرجان مومىش ۇلىنان داڭقى اسقان باتالون كومانديرى بولعان جوق.
سوعىس اياقتالماي جاتىپ, العاشقى حيكاياتتارى «زناميا» جۋرنالىندا جارىق كورگەن الەكساندر بەكتىڭ «ارپالىس» جانە 60-جىلداردىڭ باسىندا ءوزىنىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» روماندارى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلعاننان كەيىن باۋكەڭ شىن مانىندە الەمدىك تۇلعاعا اينالدى. رۇقسات الا العان شەتەل جۋرناليستەرى ونى ىزدەپ كەلىپ, سۇحباتتاسىپ, وسىناۋ ەرەكشە جاراتىلىس تۋرالى ءوز پايىمدارىن وقىرماندارىنا جەتكىزىپ وتىردى.
باۋكەڭنىڭ باتىرلىعى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى باسى مۇحتار اۋەزوۆ بولىپ قالام تارتپاعان قازاق قالامگەرلەرى كەمدە-كەم. ءسويتىپ, بۇل كۇندە باۋىرجان مومىش ۇلى ەلىمىزدە ۇلى تۇلعالاردىڭ جازىلۋى جونىنەن رەكوردتار جاساپ تۇر. ول رەكوردتىڭ ءبىرى – اقىنداردىڭ ەڭ كوپ ولەڭ ارناۋى, ەكىنشىسى – ەڭ كوپ ەستەلىك جازىلۋى. ولار قازىردىڭ وزىندە 40-45 توم بولىپ جيناقتالدى. سونىمەن بىرگە, بۇل ۇدەرىس ەش ۋاقىتتا توقتاماي, ودان ارى جالعاسا بەرەتىن ءتۇرى بار. ويتكەنى, اقىنداردىڭ ءاربىر جاڭا ۇرپاعى كوزدەرىن اشقاننان ساناسىن ساۋلەلەندىرىپ, جان دۇنيەسىن بايىتقان اباي مەن رۋحاني تىرەك بولىپ, رۋحىن كوتەرگەن باۋىرجانعا ولەڭ ارناپ, ءتاۋ ەتۋدى پارىز سانايتىن ءتارىزدى. ونىڭ ۇستىنە اباي وقۋلارى سياقتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان رەسپۋبليكالىق باۋىرجان مومىش ۇلى وقۋلارىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باۋكەڭ جازىلۋ جاعىنان ەش كەمىستىك كورىپ تۇرعان جوق. ال تانىلۋ جاعىنان شە؟ راس, باتىر اعانىڭ جوعارىدا اتالعان شىعارمالارى مەن وزگە اۆتورلاردىڭ ول كىسى تۋرالى جازعاندارىن وقىعان ادام «مەن باۋىرجاندى بىلەمىن» دەپ ايتا الادى. ءتىپتى, كوزىن كورىپ, اڭگىمەسىن تىڭداعاندار دا از ەمەس ارامىزدا. «باۋىرجان مومىش ۇلى وقۋلارىنا» قازىلىق ەتە ءجۇرىپ, ونىڭ الدەنەشە ونداعان ولەڭدەرىن نەمەسە اڭگىمەلەرىن جاتقا ايتاتىن بالالاردىڭ دا از ەمەس ەكەنىن بايقادىم.
بىراق, سولاردان باۋىرجان مومىش ۇلى كىم دەپ سۇراساڭ جالپىلاي جاۋاپ العانىڭمەن, ناقتى جاۋاپ الا المايسىڭ. بۇعان كىنالى ولار ەمەس, ارينە. جاستارعا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ وتانىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن سارالاپ, باعالاپ, ونىڭ تاريحىمىز بەن قوعامىمىزداعى ورنىن ءالى كۇنگە دەيىن اتاپ, تۇستەپ بەرمەگەن ءبىز, اعا ۇرپاق كىنالىمىز. بۇرىن بۇل كىنانى كەڭەستىك يمپەريانىڭ توتاليتارلىق ساياساتىنا ارتىپ كەلدىك. ەندى ەشكىمگە ارتا المايمىز. سوندىقتان مويىنداپ, شامامىز كەلگەنشە بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن ءوزىمىز تولتىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە باۋكەڭدى ناسيحاتتاۋدا بىرجاقتىلىق بولعانىن اتا, اعا ۇرپاق جاقسى بىلەدى. كەيىن سول كەمشىلىك جايداق تانىمعا اكەلىپ ۇرىندىردى.
ال, ونىڭ مايداننىڭ العى شەبىندە ءجۇرىپ اتقارعان جۇمىستارى سوعىس باتىرىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتىپ جاتتى. اعا لەيتەنانت شەنىندەگى باتالون كومانديرىنىڭ, كەيىننەن پولك, ديۆيزيا باسقارعان پولكوۆنيك قولباسشىنىڭ ويلارى مەن ارەكەتتەرى كەزەكتى ۇرىستىڭ تاكتيكالىق نەمەسە ستراتەگيالىق شەشىمدەرىنەن الدەقايدا اۋقىمدى بولدى. سوندىقتان دا ونىڭ اتاق-داڭقى رەسمي باتىرلار مەن گەنەرال قولباسشىلاردان اسىپ كەتتى. باۋكەڭنىڭ بۇل ارەكەتتەرىن ماسكەۋ ۇلتشىلدىق دەپ تانىدى. ورتالىق سولاي باعالاعان سوڭ, رەسپۋبليكا باسشىلارى قايدا بارسىن. ولار دا ۇلت باتىرىنا سالقىن قارادى. بىراق سوعىس جاعدايىندا باۋكەڭدى ۇلتشىلسىڭ دەپ ەشكىم جاريالى تۇردە جازعىرعان جوق. ويتكەنى, سول كەزدەگى مايدان مەن تىلدا قالىپتاسقان جاعدايدىڭ تەك شىندىعىن ايتقان باۋكەڭنىڭ ارەكەتتەرىندە كسرو كونستيتۋتسياسى مەن وزگە زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن دانەڭە جوق ەدى. ماسكەۋلىك بيلىك ەسەسىنە ۇندەمەي جازعىردى. قايتا-قايتا ۇسىنسا دا باۋكەڭە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرمەدى. باسقا ماراپاتتارعا دا ساراڭدىق تانىتتى. 1941 جىل مەن 1945 جىلدىڭ مامىرى ارالىعىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اتى الەمگە جايىلعان داڭقتى باتىرى «قىزىل تۋ» وردەنىمەن جانە «موسكۆانى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىمەن عانا ماراپاتتالدى. گەنەرال شەنىن بەرمەس ءۇشىن №9 ديۆيزيا كومانديرلىگىنە بەكىتپەي قويدى. ءسويتىپ, باۋكەڭ ءبىر جىلدان استام ۋاقىت ديۆيزيا كومانديرىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ ءجۇردى. گەنەرال شەنى باۋكەڭە باس شتابتىڭ اكادەمياسىن ءبىتىرگەن سوڭ دا بەرىلمەدى. ارينە, بيلىكتىڭ بۇل ارەكەتتەرىندە دە زاڭعا قايشى ەشتەڭە جوق بولاتىن. ەسەسىنە, حالىق باۋكەڭنىڭ بۇل ارەكەتتەرىنەن مايدان باتىرىنىڭ ەرلىگىنەن ارتىق جانعا قۋات بەرەتىن ەرەكشە كۇش سەزىندى. سوندىقتان دا ونى جانىمەن قابىلداپ, قايتىپ ايىرىلمادى, ءالى كۇنگە دەيىن ىزدەيدى, ءالى دە ىزدەي بەرەدى.
سوندا, كوممۋنيستىك-كەڭەستىك بيلىك ۇلتشىلدىق دەپ تانىعان, ال حالىق بيىك پاراسات پەن ەرەكشە قۋات-كۇش كورگەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سول ارەكەتتەرىن ءبىز قازىر نە دەپ اتايمىز؟ وكىنىشكە قاراي, ونىڭ بۇل ارەكەتتەرىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى اتى جوق. دالىرەك ايتقاندا, ءالى سول جالتاقتىقپەن سوعىس باتىرى, جازۋشى دەگەن اتاۋمەن شەكتەلىپ ءجۇرمىز. ال, شىن مانىندە ول كىسىنى حالىق اراسىندا ۇلت باتىرى اتاندىرىپ جۇرگەنى كەرەمەت قايراتكەرلىگى ەمەس پە؟!
ءبىزدىڭ زامانىمىزدا اسا قاۋىپتى ءبىر دەرت بار. سىبايلاس جەمقورلىققا باستايتىن دا, كينورەجيسسەر حاليوللا وماروۆ سىندى حالىققا اعارتۋشىلىق سيپاتتا ءبىر يگى ءىس ىستەسەم دەيتىندەرگە كەدەرگى كەلتىرەتىن دە, كەدەرگى كەلتىرمەسە دە كومەكتەسپەي قوياتىن دا سول دەرتكە شالدىققاندار. ول دەرتتى نە دەپ اتاۋعا بولاتىنىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر, ىسكە جانى اشىماستىق, نەمقۇرايدىلىق دەگەن اتاۋلار ولاردىڭ ارەكەتىنە ءدال انىقتاما بەرە المايدى. ويتكەنى, ولار باس پايداسى بولماسا باسپايدى. ال, باس پايداسى نەمەسە جوعارىدان نۇسقاۋ بولسا, كەرەمەت ەتىپ ورىنداپ بەرەدى. ول كەزدە بويكۇيەزدىك دەگەنىڭ الدى-ارتىنا قاراماي بەزىپ جوعالادى.
مەن باۋىرجان مومىش ۇلى – قوعام قايراتكەرى, قايراتكەر بولعاندا دا الاش ارىستارىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەگەن پىكىردى باسپاسوزدە كوتەرىپ, بۇرىن دا ءبىرلى-جارىم ماقالالار جازعانمىن. بىراق اۋزىم دۋالى بولمادى ما, ايتەۋىر كورگەن جەردە ماقۇلداعانىمەن, پىكىرىمدى قولداپ-قوشتاپ كەتكەن ەشكىم بولعان جوق. سوندىقتان بۇل ويىمدى «باۋىرجان مومىش ۇلى» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنا «الاش يدەياسى جانە باۋىرجان مومىش ۇلى» دەگەن سياقتى بىرنەشە ماقالا ەنگىزىپ, ونى اۋزى دۋالى عالىم-قايراتكەرلەرگە جازدىرماق ەدىك. وكىنىشكە قاراي, «سوزتىزبەسى» جانە ماقالالارىنىڭ تورتتەن ءبىرى ءازىر بولعان ەنتسيكلوپەديانىڭ جۇمىسى قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان توقتاپ قالدى. «باۋىرجانتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ باستاماسىمەن باستالعان بۇل يگى ءىس ازىرگە ءوز اتىمتاي جومارتىن كۇتىپ جاتىر. ءىستى دۇرىس ۇيىمداستىرىپ جالعاستىرعان جاعدايدا «باۋىرجان مومىش ۇلى» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسى جارىق كورگەن سوڭ قارجىلاندىرعاندارعا پايدا اكەلمەسە, زيان شەكتىرە قويماس دەپ ويلايمىن.
«بۇل پروبلەمانى جاقىندا عانا جازدىم عوي, قايتا-قايتا كوتەرە بەرەمىن بە؟» دەگەنىمدە, زامانىنىڭ مۇزىنان تايماعان تاباندى رەداكتور شەرحان مۇرتازانىڭ: «ءاي, ەلەن, تامشى تاما بەرسە, تاستى ايتەۋىر ءبىر تەسەدى. جۋرناليست تە سوڭىنان قالماي جازا بەرسە, ماسەلەنى ايتەۋىر ءبىر شەشەدى», دەگەن ءسوزى ومىرلىك وسيەت بولىپ قالعان ەدى ماعان. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ تارالىمى ەڭ كوپ, ەڭ بەدەلدى باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستانعا» وسى ماقالانى جازىپ, باۋكەڭە ەمەس, ءبىزدىڭ ۇرپاققا سىن بولىپ تۇرعان بۇل ماسەلەگە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن تاعى ءبىر اۋدارعىم كەلدى.
سونىمەن, باۋىرجان مومىش ۇلىن ءوز زامانىنىڭ بەلدى, بەدەلدى قوعام قايراتكەرىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى بولدى دەپ ايتۋعا قانداي نەگىز بار؟ سوعان كەلەلىك. باۋكەڭنىڭ ءوز جازعاندارى مەن ايتىپ جازدىرعاندارىن وقي وتىرىپ, ول كىسىنىڭ مايدانعا كوپ كىشى وفيتسەردىڭ ءبىرى بولىپ اتتانباعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ۇرىستىڭ ءوزىن كورمەدى دەمەسەڭ, ول 31 جاسىنا دەيىن كۇشتى اسكەري دايىندىقتان وتۋمەن بىرگە, بويىنا مول رۋحاني ازىق جيىپ ۇلگەرگەن ەكەن. بۇعان جىگىتتىڭ جىگىتىندە بولاتىن قاسيەتىن – اقيقاتتان اينىمايتىن ادىلدىگىن, الا ءجىپتى اتتامايتىن ادالدىعىن قوسىڭىز. بىراق مىنا ومىردە اياعىنا دەيىن ءادىل, ادال بولىپ قالۋ ءۇشىن ايرىقشا قايتپاس قايسار مىنەز بەن ار تازالىعى كەرەك. باۋكەڭنىڭ بويىنان ول قاسيەتتەر دە تابىلىپ, ادالدىعى مەن ادىلدىگىنەن اينىماي, «وتىرىكتىڭ قاناتىمەن كوككە كوتەرىلگەنشە, شىندىق ءۇشىن جەر جاستانعانىم ارتىق» (باۋكەڭ بۇل جولداردى 1941 جىلدىڭ قاراشاسىندا قاعازعا تۇسىرگەن) دەگەن پرينتسيپپەن ءومىر ءسۇردى.
باۋكەڭنىڭ ايتۋىنشا, سوعىس كىمنىڭ كىم ەكەنىن تەز-اق انىقتاپ بەرەدى. ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستار باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كىم ەكەنىن تانىتىپ قانا قويماي, جاستاردى تاربيەلەۋ جۇمىستارىنداعى ولقىلىقتاردى دا اشتى. قازاق حالقى مانۋفاكتۋرالى سوعىستا مول تاجىريبە جيناقتاعانىمەن, ماشينالى سوعىسقا جاپپاي ءبىرىنشى رەت كىرگەن ەدى. سوندىقتان دا ۇرىس الدى اسكەري دايىندىقتى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن العى شەپ كومانديرى رەتىندە ول وتە-موتە سەزىندى. ەڭ سوراقىسى تاريحىن, ءتىلىن, ءداستۇرىن بىلمەيتىن جاستار كوبەيە باستاعان. ولار ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بىلمەگەن سوڭ, ۇلتتىق ماقتانىشتارى ويانبايدى. ۇلتتىق ماقتانىشتار ويانباعان سوڭ, رۋحى كوتەرىلمەيدى. ال رۋحسىز اسكەر قارۋمەن قانشا بولەپ قويساڭ دا جەڭىسكە جەتپەيدى.
سوندا بۇل رۋحسىزدىقتىڭ ارتى قايدا اپارادى؟ الەم تاريحىنان مول حابارى بار باۋىرجان مومىش ۇلى مۇنىڭ ارتى نە بولاتىنىن جاقسى بىلەتىن ەدى. بىلگەن سوڭ دا حالقىنىڭ كەلەشەگىنە بالتا شاباتىن وسىناۋ پروتسەسكە توسقاۋىل بولۋعا تىرىسىپ باقتى.
سوەديني ۆ سەبە, پوەت,
دۆا ۆەكا ۆوەدينو.
مۋدرەي وتتسا بۋد نا ستو لەت,
مولوجە نا ۆەك سىنا, –
دەگەن جولدار باۋكەڭ قالامىنا ءدال سول ءوز موينىنا ءوزى بۇكىل حالىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتقان كۇندەردىڭ ءبىرى – 1941 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا ىلىككەن ەكەن. ءسويتىپ, باۋكەڭ حالىقتىڭ جوعىن جوقتاپ كۇرەسكە شىعۋ ءۇشىن بابالارىنىڭ كەمەڭگەرلىگىن مەڭگەرىپ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن بولجاي ءبىلۋ كەرەك ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن. ءوزى سول كۇرەسكە بەكىنگەن.
ارينە, بۇل جولدىڭ اسا قاۋىپتىلىگىن دە سەزىندى. ويتكەنى, ۇلتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش ارىستارىنىڭ 1937-1938 جىلدارى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن تۇتاسىمەن اتىلىپ كەتكەنىن ەستىپ, وقىپ ءوستى. ەسەسىنە ولاردىڭ شىعارمالارى باۋكەڭنىڭ جادىندا ماڭگى قالىپ, جان دۇنيەسىن باۋراپ العان بولاتىن. سوندىقتان دا ماعجان جۇماباەۆتى جانە باسقالاردى جاتقا وقۋدان جالىقپايتىن. دەمەك, ارىستاردىڭ رۋحى باۋكەڭدى تىنشىتپاي حالىق كەلەشەگى, ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن وسىناۋ قاۋىپتى ىسكە ارالاسۋدى اماناتتادى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ ايرىقشا ادىلدىگىمەن, ادالدىعىمەن, باي مىنەزىمەن, ءبىلىم-پاراساتىمەن العى شەپ كومانديرى مىندەتىنىڭ مازمۇنىن بايىتقان باۋكەڭ ەندى ونىڭ مىندەتتەرىنىڭ اياسىنان اسىپ كەتەتىن ارەكەتتەرگە باردى. ونى وزگە سوعىس باتىرلارىنان ەرەكشەلەگەن دە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەپ وتىرعان دا سول قادامدارى. ويتكەنى, بۇل قادامدى الاش ارىستارىنىڭ كوزى كەتكەن سوڭ ەشكىم جاساماپ ەدى. ال, رۋحاني تىرەكتەرىنەن ايىرىلىپ, جاسىپ قالعان حالىق جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭدايتىن ءبىر ەر قاشان شىعار ەكەن دەپ كۇتۋلى بولاتىن. سول ەرلىكتى قايراتكەر دە, عالىم دا ەمەس, مايدانداعى كىشى كوماندير جاسادى. سول-اق ەكەن ونىڭ ادىلدىككە اراشا تۇسەدى ەكەن دەگەن داقپىرتى سىمسىز تەلەفوندار ارقىلى قازاق دالاسىنا تەز-اق جەتىپ, داڭقىن مايدانداعى ەرلىكتەرىنەن دە اسىرىپ جىبەردى.
ەل ىشىندە باۋكەڭ حالىق باتىرى اتانىپ كەتۋى سودان. ويتكەنى, قازاق جەكپە-جەككە شىعىپ, ياكي قول باستاپ جەڭىسكە جەتكەندى عانا باتىر دەمەگەن. قازاق ۇعىمىنداعى حالىق باتىرى – ەلىن اسىراپ ساقتاپ قامقور بولعان, بيلىك ايتىپ ءادىل شەشىم جاساعان, ەلشىلىككە ءجۇرىپ ەل ەسەسىن قايىرعان ەرەكشە جاندار. بۇگىنگى ءتىلمەن ايتقاندا, قابانباي دا, بوگەنباي دا, جانىبەك تارحان دا, قويگەلدى دە, ءبارى دە سوعىس باتىرلارى عانا ەمەس, ەل قامىن جەگەن قايراتكەرلەر. اركىمنىڭ تىلداعى, وكوپتاعى, شتابتاعى مىندەتتەرى بۇيرىقپەن بەكىتىلىپ قويعان ماشينالى سوعىستاعى باۋكەڭنىڭ قايراتكەرلىگى دە سول حالىق باتىرلارى قايراتكەرلىگىنەن تامىر تارتىپ جاتىر.
ال, رەسپۋبليكا باسشىلارىنا, جازۋشىلار مەن عالىمدارعا مايداننان جازعان حاتتارى باۋكەڭدى الاش ارىستارىمەن ۇندەستىرەدى. ماسەلەن, 1905 جىلى قوياندى جارمەڭكەسىندە ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ رەسەي دۋماسىنا جازعان قارقارالى پەتيتسياسىندا كوتەرىلگەن قازاق ۇلتتىعىنىڭ ماسەلەلەرى باۋكەڭنىڭ رەسپۋبليكا باسشىلارى ج.شاياحمەتوۆكە, ن.وڭداسىنوۆقا, م.ابدىحالىقوۆقا جازعان حاتتارىندا جاڭا دەڭگەيدە قايتالانادى. ۋاقىت باسقا, جاعداي باسقا بولعاندىقتان, باۋكەڭ ول پەتيتسياداعى شەكارا جانە ءدىن ماسەلەلەرىن قوزعاعان جوق, ال, انا ءتىلىن, تاريحىن وقىتۋ, تىيىم سالىنعان مۇرالاردى جاريالاۋ, ۇلتتىق ويىنداردى جانداندىرۋ, ۇلتتىق داستۇرلەردى تاربيە قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ, قازاقتىڭ شىنايى كوركەم ادەبيەتىن جاساۋ, ادەبيەت پەن ونەردىڭ تاربيەلىك مانىنە باسا نازار اۋدارۋ, جاس كادرلار دايارلاۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەردى باتىل كوتەردى. ءبىر عانا رەتپەن شەكتەلىپ قالماي, حاتتى قايتا-قايتا جازدى. ۇكىمەتتىڭ شەشىمى قاشان شىعادى دەپ كۇتىپ جاتپاي, م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ جانە باسقا ادەبيەت پەن عىلىمنىڭ ءىرى وكىلدەرىنە وسى مازمۇنداس حاتتار جازدى.
بۇل حاتتارى تىم ناتيجەسىز دە بولعان جوق. ماسەلەن, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى م.ءابدىحالىقوۆقا جازعان حاتىنداعى: «سىزدەرگە جۇزدەگەن مىڭ جاۋىنگەرلەردى (ورىسشا تۇسىنبەيتىن نەمەسە ناشار تۇسىنەتىن) – قازاقتاردى ءوز انا تىلىندە شىعاتىن گازەت پەن ادەبيەتسىز, ەسكەرۋسىز (مۇلدەم) قالدىرۋعا كىم پراۆو بەردى؟» دەگەن سياقتى تالاپتارىنىڭ كوپشىلىگى ورىندالعان. ن.وڭداسىنوۆقا جازعان حاتىنداعى: «تاپقىرلىق پەن پايىمداعىش قاسيەت سولداتتىڭ بويىندا ۇنەمى بولۋعا ءتيىس...», «بادىك ايتۋ, توي, ايتىس – تەز ويلاۋعا, تاپقىرلىققا تاربيەلەيتىن ونەر سالاسى», دەگەن پىكىرلەرى دە ەسكەرۋسىز قالماعان سىڭايلى. ونى سودان كەيىنگى الماتىدا رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ وتۋىنەن اڭعارۋعا بولادى.
«جىعىلعان ۇستىنە – جۇدىرىق» ءبىزدىڭ پارتيانىڭ جولى ەمەس قوي... قۇرتۋ وڭاي, ول اركىمنىڭ قولىنان كەلۋى مۇمكىن. جاردەمدەسىپ تۇزەۋ, تاربيەلەۋ قيىن. قاتەلەسكەندەردىڭ كوبى بىزگە جاۋ ادامدار ەمەس قوي», دەپ كەنەسارى حاندى «اسىرا دارىپتەگەندەرگە» اراشا ءتۇسىپ, «كەنەسارىدان كەيىنگى كەيبىر ازاماتتاردىڭ نىسانا ۇستاپ, ساداق تارتامىز دەگەن ءبىر «ميشەنى» جولداس م.اۋەزوۆتىڭ «اقىن اعا» دەپ اتالاتىن بىتپەگەن ەڭبەگىنە ۇقسايدى», دەپ قازاق ادەبيەتىنىڭ وسىناۋ بىرەگەي شىعارماسى مەن اۆتورىن سولاقاي سىننان قورعاشتاپ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆكە جازعان حاتى قانشالىقتى ناتيجەلى بولعانىن زەرتتەمەگەندىكتەن, ماعان ناقتى ايتۋ قيىن, بىراق ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ەل ءۇشىن ەڭىرەگەن ەردىڭ ءىسى ەكەنى انىق.
مۇنداي قادامداردى سوعىس باتىرىنىڭ, قولباسشىنىڭ, قالامگەردىڭ كەز كەلگەنى جاساي بەرمەيدى, تەك ولاردىڭ ىشىندە ۇلت مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن جوعارى قويعان قايراتكەر عانا بارا الادى.
ال, ومىردە ەلدى سوزبەن ۇندەگەنىمەن, ءىسى كەرەعار بولىپ جاتاتىن قايراتكەر دە, قالامگەر دە كوپ. باۋىرجان فەنومەنى – ءسوزى مەن ءىسى ساي ءتۇسىپ جاتۋىندا. ول ۇساقتامادى. ساناسى قانداي بيىك بولسا, ارەكەتتەرى دە سونداي كەسەك, ءىرى بولدى. بىراق, ءوز ءىسىنىڭ يدەولوگى دا, ورىنداۋشىسى دا ءوزى بولعان سوڭ, ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن ارالاسۋىنا ءماجبۇر بولعان كەزدەرى دە از ەمەس.
باۋكەڭنىڭ وسىلاي قارۋمەن عانا ەمەس, قالاممەن دە جاساعان ەرلىكتەرى كوپ. ونىڭ 30 تومدىعىنىڭ كەز كەلگەن كىتابىنان مۇنداي مىسالداردىڭ الدەنەشەۋىن كەلتىرۋگە بولادى.
باۋكەڭ مايداننان جازعان حاتتارىندا پاتريوتتىق ادەبيەت پەن ونەر جاساۋ جونىندە ۇسىنىس بەرىپ قانا قويماعان. ونى قالاي جاساۋ حاقىندا اقىل-كەڭەسىن دە ەرىنبەي-جالىقپاي جازىپ جىبەرىپ وتىرعان. ال, جاراقاتىنا بايلانىستى دەمالىس الىپ كەلگەنىندە, رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ زالىندا ەل زيالىلارىنا اپتا بويى سوعىس تۋرالى لەكتسيالار تسيكلىن وقىعان (1944 جىلدىڭ قاڭتارى). عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق باتىرى» (1945 ج.), كەيىننەن «قازاق سولداتى» (1951 ج.) دەگەن اتپەن جاريالانعان سوعىس تاقىرىبىنداعى رومانىنىڭ ءساتتى شىعۋىنا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ لەكتسيالارىنىڭ ىقپالى بولعان جوق دەپ ەشكىم ايتا الماس. ويتكەنى, عابەڭ باۋكەڭنىڭ لەكتسيالارىن باستان-اياق تىڭداعان.
باۋىرجان مومىش ۇلى – ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى دەگەن انىقتاماعا جارقىن مىسالدىڭ ءبىرى وسى بولسا كەرەك. بۇل دا قاتارداعى قالامگەردىڭ ەمەس, قايراتكەر-قالامگەردىڭ ءىسى.
باۋكەڭ اتالمىش لەكتسيالارىن مايداندا جازعان «جاۋىنگەرلىك قاسيەتتەردى تاربيەلەۋ تۋرالى ويلارى» نەگىزىندە ازىرلەدى. مايداندا ءجۇرىپ مۇنداي جازبالار جازۋى ۇلى مۇراتتارىن ورىنداۋ جولىنداعى قاجەتتىلىك ەدى. ويتكەنى, حالىقتى جاڭا تاريحي جاعدايعا دايىنداپ, ۇلى جولعا سالۋ ءىسى ارقاشاندا اعارتۋشىلىقتان باستالعان.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاش ارىستارىنىڭ جاپپاي وقۋلىقتار جازۋىنىڭ سەبەبى سوندا. اقىن ماعجان جۇماباەۆقا «پەداگوگيكا», جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆقا «پسيحولوگيا», دارىگەر حالەل دوسمۇحامەدوۆكە «تابيعاتتانۋ», «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» سياقتى وقۋلىقتار جازدىرعان سول ماجبۇرلىك.
حالقىنىڭ وقىعان, ويى وزىق ازاماتى رەتىندە ۋاقىت جاۋاپكەرشىلىگىن الاش ارىستارى قالاي سەزىنسە, باۋىرجان مومىش ۇلى دا سولاي سەزىندى. سوندىقتان دا ارنايى ءبىلىم بولماسا دا الەمدىك ماسشتابتاعى سوعىسقا ارالاسقان قازاقتارعا عانا ەمەس, كۇللى كەڭەس اسكەريلەرى مەن ادام تاربيەسىمەن اينالىساتىن بارشاسىنا اۋاداي قاجەت «سوعىس پسيحولوگياسى» وقۋلىعىن جازدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل وقۋلىق تا الاش ارىستارى جازعان ەڭبەكتەردىڭ تاعدىرىن كەشىپ, ۇزاق جىلدار جارىق كورمەي جاتتى.
بىراق, ەڭبەگى ءبارىبىر ەش كەتپەدى. «سوعىس پسيحولوگياسىنىڭ» كوركەم كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن الەكساندر بەكتىڭ «ارپالىسى» وقۋلىقتاي وقىلدى. ويتكەنى, ونىڭ باس كەيىپكەرى باۋىرجان مومىش ۇلى اۆتوردان كوپ كوركەم روماننىڭ ءبىرى ەمەس, «اسكەري-تاربيەلىك قۇرال» جازۋدى تالاپ ەتتى. ءسويتىپ, باس كەيىپكەر رەتىندە وقيعانى بايانداپ بەرىپ قانا قويماي, شىعارمانىڭ جانرىن بەلگىلەپ, ماقساتىن ايقىندادى. ءتىپتى, كوركەمدىك شىندىعىنىڭ رەڭكىن مولشەرلەپ, پسيحولوگيالىق جانە اسكەري دالدىكتەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الدى. بۇل مىندەتتەر اۆتور مەن باس كەيىپكەر اراسىندا جاسالعان جازباشا شارتتا بەكىتىلدى.
1943 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا جانە 1944 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا كسرو جازۋشىلار وداعىندا «ارپالىستىڭ» كەزەكتى تاراۋلارى تالقىلانعاندا شىعارمانىڭ پوزيتسياسىن اۆتور ەمەس, باس كەيىپكەر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قورعاۋىنىڭ توركىنى سوندا جاتىر ەدى. ءسويتىپ, وكوپتاعى جاۋىنگەرلەر قانداي كىتاپ وقۋعا ءزارۋ ەكەنىن جانە بولاشاق جاۋىنگەرلەردى قانداي كىتاپ تاربيەلەيتىنىن جاقسى تۇسىنگەن العى شەپ كومانديرى كەيىننەن اتى الەمگە جايىلعان اسكەري تاربيەلىك قۇرال – روماندى دۇنيەگە اكەلۋگە ءوز ءبىلىمى مەن ينتەللەكتىسىن بارىنشا جۇمسادى.
بۇل سيۋجەتى نانىمدى, ءتىلى جەڭىل كوركەم شىعارما بولىپ شىقتى. سوندىقتان ونى ۇلكەن دە, كىشى دە, اسكەري دە, اسكەري ەمەس تە وقىدى. بىراق بىلايعى جۇرت روماننىڭ جاۋىنگەر قانداي بولۋى كەرەك, قالاي سوعىسۋى كەرەك ەكەنىن ۇيرەتەتىن وقۋ قۇرالى ەكەنىن بايقاماي دا قالاتىن.
ادەبيەت پەن ونەردىڭ ادام تاربيەلەۋدىڭ باستى قۇرال ەكەنىنە سوعىس ۇستىندە كوزىن جەتكىزگەن باۋىرجان مومىش ۇلى ءوز شىعارمالارىن دا وسى قاعيداتتى ۇستانىپ جازدى. «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» رومانىنىڭ دا الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, تارالىمى ەڭ كوپ كىتاپتاردىڭ بىرىنە اينالۋى سودان بولسا كەرەك.
الايدا, باۋكەڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاستى» بىردەن جازعان جوق. سوعىس تاقىرىبىنا سۇرانىس, ونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ۇرىستا باسىنان كەشكەن حيكايالارىن بىلۋگە دەگەن قۇمارلىق كوپ ەكەنىن, سوندىقتان جازۋشىلىق داڭقىن دا بىردەن شىعاراتىنىن بىلە تۇرىپ, قالامگەرلىك جولىن باسقا تاقىرىپتان باستادى. ول الدىمەن «ۇشقان ۇيانى» جازدى. ادەبيەتتە سوعىس تاقىرىبىنىڭ «مايدانى» قىزىپ تۇرعان كەزدە مايدانگەر جازۋشى نەلىكتەن بالالىق شاعى تۋرالى شىعارماعا بەت بۇردى؟ ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ داڭقىن ەمەس, حالقىن ويلادى. ۇرپاق تاربيەسىنىڭ قالاي بولۋ كەرەك ەكەنىن كورسەتكىسى كەلدى. شىنىندا دا «ۇشقان ۇيا» تۇنىپ تۇرعان تاربيە ەمەس پە؟! اتا, اجە, اكە, انا, اعا, جەڭگە, اعايىن, اۋىل, اپكە, جەزدە, مۇعالىم تاربيەلەرى تۋرالى تابيعي نانىمدى سيۋجەتتەر بالانىڭ عانا ەمەس, ۇلكەننىڭ بويىنا باپپەن سىڭەتىن كوركەم تىلمەن سۋرەتتەلمەي مە؟ جىلدار وتەر, ومىرگە بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجاسى», سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جابايى الماسى», شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشاسى» كەلەر. بالالىق شاق تۋرالى ادەبيەتتىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر شوقتىعى بولعان بۇل شىعارمالار «ۇشقان ۇياعا» ەش كولەڭكە تۇسىرە العان جوق. قايتا باۋكەڭنىڭ كوركەم شىعارمانى تاربيە قۇرالى ەتىپ جازاتىن ءتاسىلىنىڭ ارتىقشىلىعىن ودان ءارى دارالاي ءتۇستى.
ال, باۋكەڭنىڭ الدىندا ۇلگى بولىپ, بولاشاق اقىن ءتالىم-تاربيە العان ورتا سۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەلگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» تۇردى. باۋكەڭ دە تاربيەنىڭ تامىرى حالىقتىڭ باي داستۇرىندە جاتقانىن بەينەلەي وتىرىپ, ناعىز ادامنىڭ قالاي قالىپتاساتىن جولدارىن كورسەتەتىن كوركەم شىعارمالار تسيكلىن جازعىسى كەلدى. بىراق بۇل ۇلىلىققا ەلىكتەۋ ەمەس, ۇلىلىقتىڭ ۇيلەسۋى ەدى. حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتكىسى كەلەتىندەردىڭ قاشان دا ماقسات-مۇراتى ءبىر. «اباي جولىن» جازعان مۇحتار اۋەزوۆ تە, قالامىنان «ۇشقان ۇيا» شىققان باۋىرجان مومىش ۇلى دا كەمەڭگەر اباي ۇسىنعان ادامنىڭ كەمەلدەنۋ جولىن كوركەم سۋرەتتەپ بەرۋ جازۋشىنىڭ قاسيەتتى بورىشى دەپ ۇقتى.
ول سەنىمدەرى اقتالدى. ءبىزدىڭ قۇرداستارىمىزعا بۇل شىعارمالاردىڭ ەستەتيكالىق-تاربيەلىك اسەرى زور بولدى. دەسە دە باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىنىڭ ماقساتىنا تولىق جەتە المادى. كەڭەس وداعىنداعى ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتىعى «ۇشقان ۇيانى» ودان ءارى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ال, «جاۋىردى جابا توقۋ» جاساندىلىققا ۇرىندىرار ەدى. سوندىقتان دا كەڭەس ادامىنىڭ ءوسۋ جولدارىن تولىققاندى ەتىپ كورسەتە المايتىن بولعاندىقتان, ول «جۇيەنىڭ» ەمەس, جەكە ادامداردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى شىنايى سۋرەتتەيتىن شىعارمالار جازدى. ولاردىڭ ەڭ كۇردەلىسى دە, كولەمدىسى دە سوعىس تاقىرىبىنداعى شىعارمالارى بولدى.
باۋىرجان مومىش ۇلى ءسويتىپ, ادەبيەتتە كەمەل ادامنىڭ بەينەسىن جاساپ بەرە المادى. بىراق, كەمەل ادامنىڭ قيالدا, ادەبيەتتە عانا ەمەس, ومىردە دە بولاتىنىن ءوز ومىرىمەن دالەلدەپ بەردى. ونىڭ بويىنان اباي ۇسىنعان تولىق ادام قاسيەتىنىڭ ءبارىن تابۋعا بولادى. ول تۇتىنۋشىلىق قاجەتتىلىگىن بارىنشا تەجەپ, قاراپايىم ءومىر ءسۇردى. ەسەسىنە, ءوز زامانىنداعى بيىك ينتەللەكتۋالدى ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولدى. ال, قانداي ءىستى بولماسىن جەرىنە جەتە مەڭگەرۋدى وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ جان قاجەتتىلىگى دەپ قاراپ, تەڭدەسى جوق ەرلىكتەرگە باردى. العان ماقساتى ءۇشىن ادالدىق پەن ادىلەتتەن اتتاماۋى ونى باسقا جانداردىڭ بارىنەن بىرەگەيلەدى.
«وسى جەردەن توقتا. ونىڭ اتاعىمەن بىرگە جۇرگەن شاتاعىن قايدا قوياسىڭ؟» دەپ سۇراق بەرۋگە ابدەن قۇقىلىسىز, قادىرلى وقىرمان. ءتىپتى, ونىڭ پالەن جەردە «ارتىق» سويلەپ قويعانىن جىپكە ءتىزىپ ايتىپ تا بەرەرسىز. بىرىنشىدەن, ابايدىڭ تولىق ادامى بار جاقسىلىقتى اسپاننان تىلەپ, ارەكەتسىز وتىرعان اۋليە دە, ءتان ازىعى دەگەندى بىلمەيتىن پەرىشتە دە ەمەس. ابايدىڭ جاساپ وتىرعانى ءوزىن جەردەگى جاماندىقپەن كۇرەسۋگە ارناپ, بار ادامزاتقا شامشىراق بولارلىق ادامنىڭ مودەلى. باۋىرجان تۇپ-تۋرا وسى قالىپتاعى ادام. ال, زامان «نوقتاسىنا باسى سىيماي» جۇرسە, بۇل ارى-بەرىدەن كەيىن ءوزىن وگەيسىتكەن ورتامەن كۇرەسىنىڭ فورماسى. شىندىق ءۇشىن پارتيا قۇرىپ تا, پارتيزان بولىپ تا كۇرەسە المايتىن بولعان سوڭ باسقا نە ىستەسىن؟!
«وتىرىكتى شىندىقتىڭ شاپانىنا وراپ» وتكىزىپ جۇرگەن ورتادا باۋىرجاننىڭ شىنايى ءسوزىنىڭ «ارتىق» بولىپ ەستىلگەنى راس. ەسەسىنە حالىق ونى «ارتىق» دەمەدى, شىن ءسوز دەپ قابىلداپ, اۋىزدان-اۋىزعا تاراتىپ اكەتتى. باۋىرجان ايتقان اقيقاتتار وسىلاي اڭىزعا اينالىپ جاتتى.
اسكەري قىزمەتىن 46 جاسىندا اياقتاپ, ەلگە كەلگەننەن كەيىن ەشقانداي قىزمەتكە جىبەرمەسە دە, دەپۋتات ەتىپ سايلاماسا دا باۋىرجاندى ەشكىم حالقىنان ايىرا المادى. رەسمي مىنبەلەر بۇيىرماعانىمەن سوعىس باتىرى, جازۋشى رەتىندە ونى كەزدەسۋلەرگە كوپ شاقىردى. ءباسپاسوز بىتكەن شىعارمالارى مەن سۇحباتتارىن جاريالاپ تۇردى. سول مايدان تۋرالى اڭگىمەلەرىمەن بىرگە باۋكەڭ الاش ارىستارىنىڭ يدەيالارىن دا وقىرمان ساناسىنا سىڭىرۋمەن بولدى. ءسويتىپ, ولار تۇتاتقان وتتىڭ ميلليونداردىڭ جۇرەگىندە قايتا جانۋىنا, ولار باستاعان ءىستىڭ حرۋششەۆتىڭ جىلىمىعىنان كەيىن قايتا جاندانۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ, الاش ارىستارى مەن ءبىزدىڭ ارامىزداعى التىن كوپىر قىزمەتىن اتقاردى.
جازعاندارى مەن ايتقاندارىنان شىندىق ءۇشىن شىرىلداعان شىن قايراتكەردىڭ بەينەسىن كورگەن حالىق ونى الدەقاشان الاش ارىسى دەپ قابىلداعان. حالىقتىڭ جۇرەگىندەگى سول تانىمدى ورنىمەن اتاپ, رەسميلەندىرمەي جۇرگەن بىزدەر – عالىمدار مەن قالامگەرلەر. ينتەرنەت-ەنتسيكلوپەديادا پارتيانىڭ, قوزعالىستىڭ بەلسەندىلەرىنەن بولەك, قوعامدا بەدەلى بار جازۋشىلاردىڭ, جۋرناليستەردىڭ, جەكە تۇلعالاردىڭ دا قوعام قايراتكەرى بولىپ تانىلاتىنى اتاپ كورسەتىلىپتى. ال, باۋكەڭ بولسا, قوعامدا بەدەلدى عانا ەمەس, حالىق ساناسىنا وراسان اسەر ەتكەن تۇلعا. وكىنىشكە قاراي, «قازاقستان» ەنتسيكلوپەدياسىندا ول كىسىنى اسكەري قايراتكەر دەپ اتاعان. «جىڭىشكەرتىپ» بولسا دا قايراتكەر دەگەن اتاقتى بەرۋ نيەتىمەن سولاي جازعان بولۋ كەرەك. بىزدىڭشە, اسكەري قايراتكەر دەگەن باۋكەڭ ءۇشىن وتە تار ۇعىم. باۋىرجان مومىش ۇلى – الاش ارىستارىنىڭ ءىسىن جالعاعان حح عاسىرداعى قازاقتىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, ءوزى دە الاش ارىسى.
ەلەن ءالىمجان,
جازۋشى.
تاراز.
