جۋىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆكە پارلامەنت سەناتى مىنبەرىنەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
جۋىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆكە پارلامەنت سەناتى مىنبەرىنەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.سەناتور مىرزانىڭ ۇكىمەت باسشىسىنا قاراتا: «قۇرمەتتى سەرىك نىعمەت ۇلى! جازۋشى قاۋىمى ادەبيەتتى جاراتار كاسىپ يەسى عانا ەمەس, ۇلت رۋحى مەن قوعام تىنىسىنا دەم بەرەتىن, زامان ءومىرىن قوزعايتىن قۋاتتى كۇش. ءسوز ونەرىن جاراتۋشى جازۋشى بولعاندا, ونىڭ التىن بەسىگى – ادەبيەت. مەنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىما ارقاۋ بولعان ماسەلە – ادەبيەت تاعدىرى مەن بولاشاعىنا تىكەلەي اسەرى بار – قالاماقى ماسەلەسى! بۇل ءپىسۋى جەتكەن ماسەلەنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءوزىڭىز دە, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ ءبىراز مۇشەلەرى دە جاقسى بىلەدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جارىق كورەتىن كوركەم ادەبيەت تۋىندىلارىنا وسىعان دەيىن ءتيىستى مولشەردە تولەنبەي كەلگەن, زاڭدىق تۇرعىدان العاندا تولەنۋى ءتيىس قالاماقى قولىنا قالام ۇستاعان جازۋشى دەيتىن قاۋىمنىڭ جانايقايىنا اينالعالى ءبىراز بولدى. كوپ ايتىلىپ, قوعام مەن بيلىك دالىزدەرىن كەزگەن قالاماقى جونىندەگى اڭگىمە ەلباسىعا دا جەتتى. 2007 جىلدىڭ 1 ماۋسىمى كۇنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرما بەردى. سەڭ ورنىنان قوزعالدى. قۇجات تۇرىندە ورنەكتەلگەن ايتۋلى ماسەلە رەسپۋبليكا پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسىندا قارالىپ, 2008 جىلدىڭ بيۋدجەتىنەن 193 ميلليون تەڭگەنىڭ بولىنگەنى ەل ەسىندە. وزگەلەر ۇمىتقانىمەن, بورىكتەرىن اسپانعا اتقىزعان بۇل قۋانىشتى جاعدايدى جازۋشىلار ۇمىتا قويعان جوق. وكىنىشكە قاراي, سول بولىنگەن قارجى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ءىز-ءتۇزسىز كەتتى. ەڭ قيىنى – پرەزيدەنت تاپسىرماسى ورىندالماي قالدى. ارينە, بۇل جىلدار ىشىندە كىتاپ شىعارۋ ءىسى ۇزىلگەن جوق, جاندانۋ ۇستىندە. مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جارىق كورگەن كىتاپتار از تارالىممەن بولسا دا, رەسپۋبليكا كىتاپحانالارىنا جول تارتىپ جاتتى. بىراق سول مەملەكەت ساتىپ الىپ جاتقان كىتاپ يەلەرىنىڭ جانايقايى جاۋاپسىز قالىپ وتىر. «بۇلبۇلدى مىسالمەن الدارقاتۋدىڭ» زامانى ءوتتى! سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان 2007 جىل مەن 2012 جىلعى ادەبيەتتى ءورىستەتۋ ماقساتىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ۇسىنىپ وتىرعان 2014-2016 جىلداردىڭ بيۋدجەتىنە تەك قالاماقىعا جۇمساۋ ماقساتىندا 560 (بەس ءجۇز الپىس) ميلليون تەڭگەنى ۇستەمە قارجى رەتىندە بولۋگە ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇرايمىن. قاي كەزدە دە, قانداي قوعامدا دا ەڭبەك كوركى – وتەۋ! «وتەۋسىز ەڭبەك – قور ەڭبەك», دەگەن سوزىندە جازۋشىلار ەڭبەگىنە قالاماقى تولەۋدەگى ورالىمسىزدىقتارعا بايلانىستى اششى شىندىق ايتىلدى. ال ەل جازۋشىلارى بۇل ءسوزدى پارلامەنت مىنبەرىنەن قاشان ايتىلادى دەپ كوپتەن بەرى كۇتىپ جۇرگەن بولاتىن. وسى تۇستا جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى مەن سەناتورلىقتى ءبىر ادام اتقارعانى تۇپتەپ كەلگەندە ادەبيەتتىڭ پايداسىنا شىعاتىنىنا دا جۇرتتىڭ كوزى جەتە تۇسكەن ەدى. سوندىقتان سەناتور ساۋالىن قازاقستاندىق ءاربىر قالامگەردىڭ جانايقايى دەپ قابىلداعان ءجون. «جۇرەكتەن شىققان ءسوز جۇرەككە جەتەدى» دەگەن قاعيداعا جۇگىنسەك, ۇكىمەتكە قالاماقى قاجەتتىگىن بۇدان ارتىق جەتكىزۋ دە مۇمكىن ەمەس شىعار. ەندى سەناتور ساۋالى جاۋابىنىڭ وڭدى شەشىمىن كۇتۋ عانا قالعان سياقتى. ويتكەنى, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەل باسپالارىنان جارىق كورەتىن كىتاپتارىنىڭ ءار باسپا تاباعىنا 150 000 تەڭگەگە دەيىن قالاماقى تولەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ەستىگەن جازۋشىلار سول قوماقتى قالاماقىنى ۇستاپ كورمەسە دە ودان ۇمىتتەرىن ءالى ۇزگەن جوق.
ويدى وي قوزعايدى. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز, قالاماقى ماسەلەسىندە ۇساق-تۇيەك جوق. سەبەبى, اۆتورلارىنا قالاماقى تولەمەيتىن نەمەسە تولەي المايتىن تەك قانا باسپالار مەن باسپاگەرلەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, تاۋەلسىز گازەتتەر مەن جۋرنالدار دا (بۇعان تاۋەلسىز راديو, تەلەارنا, ينتەرنەت رەسۋرستارىن قوسىڭىز) كوپتەپ سانالادى. وسىندايدا تاعى دا كەڭەس زامانى ەسكە تۇسەدى. جاڭا جازا باستاعان كەزىمىزدە اۋىلدا تۇرساق تا پوشتا ارقىلى استاناداعى, وبلىستاعى جانە اۋدانداعى گازەت, جۋرنالداردان قالاماقىنىڭ تۇبىرتەگى كەلىپ تۇراتىن. ال قازىر قاي وقۋشى نەمەسە قاي ستۋدەنتتەن سۇراساڭىز دا تاۋەلسىز گازەت, جۋرنالداردا جارىق كورگەن شىعارمالارىنا قالاماقى الدىم دەپ ماقتانا المايدى. ويتكەنى, جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان تاۋەلسىز گازەتتەر مەن جۋرنالداردىڭ قالاماقى تولەۋدە قالىپتاسقان ءتارتىبى مەن تابان تىرەيتىن قۇجاتى جوق. توقسانىنشى جىلداردىڭ «جابايى نارىعى» تۇلەتكەن كاسىپكەر-باسپاگەرلەر, كاسىپكەر-رەداكتورلار اۆتورلارىنا قالاماقى تولەۋ كەرەكتىگى تۋرالى, ءتىپتى, ويلارىنا دا المايدى. قازىر ولاردىڭ الدىندا جامپوز جازۋشى دا جاسقانشاقتىق تانىتىپ, ارقالى اقىن دا ابدىراپ قالعان. مىسالى, «نارىقتىق ەكونوميكاعا وتكەنگە دەيىن باسپالار مەملەكەتتىك مەنشىك نىسانىندا بولدى جانە كىتاپتى باسىپ شىعارۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ, اۆتورلىق قالاماقىنىڭ كولەمى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بەكىتىلدى. ال قازىرگى تاڭدا اۆتورلىق قالاماقى ماسەلەسى «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ نورمالارىنا سايكەس, اۆتور مەن باسپا اراسىندا جاسالعان اۆتورلىق كەلىسىمشارتتىڭ تالاپتارىمەن رەتتەلۋى كەرەك», دەيدى زاڭگەرلەر. ولارعا سەنەيىن دەسەڭ, ومىردە ولاي ەمەس. جاقىندا ءبىر جاس جازۋشى كەلىپ, باسپادان جاڭا شىققان كىتابىن ۇسىندى. الماتىداعى كەڭەس وكىمەتى كەزىنەن كەلە جاتقان بەلگىلى باسپا ەكەن. الگى بەلگىلى باسپا باسشىسى جاس جازۋشىعا كىتابىنىڭ 50 داناسىن عانا ۇسىنىپتى. «قالاماقى بەرگەن جوق پا؟» دەپ سۇراسام, «جوق» دەيدى كۇمىلجىپ. «قالاماقى جونىندە شارتقا وتىر دەپ ايتقان جوق پا ەدى؟» دەگەن ساۋالىما دا «جوق» دەگەن جاۋاپ الدىم. 50 كىتاپتى ازسىنعان جاس جازۋشى الگى باسپادان تاعى 25 كىتابىن ءوز اقشاسىنا ساتىپ الىپتى. مۇنداي جاعا ۇستاتار مىسالدى ەل باسپالارى بويىنشا مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. بىراق ودان نە پايدا؟ تاۋەلسىز گازەتتەر مەن جۋرنالداردىڭ, سونداي-اق, باسپالاردىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەردە قالاماقى تولەۋ جونىندە كىتاپ اۆتورىمەن شارتقا وتىرمايتىنى, سونىڭ سالدارىنان قالاماقى تولەۋدەن جالتاراتىنى ءوزىمىزدىڭ ەلدى قويىپ, شەتەلدەگى اۆتورلارعا دا ءمالىم بولا باستاعان كەزدە مۇنداي مىسالدار ۇكىمەتكە دە, وقىرماندارىمىزعا دا تاڭسىق ەمەس دەپ ويلايمىز. ءبىز بۇل ارادا باسپانى جازعىرۋدان اۋلاقپىز. ولار قايدان قالاماقى تولەسىن؟ قارجى سولاي عانا بولىنگەن.
قالاماقىعا بايلانىستى الا-قۇلالىقتى قالاي تۇزەۋگە بولادى؟ بىزدىڭشە, ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, باسپالار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جارعىلارىنا اۆتورلارعا قالاماقى تولەۋ مەن ونى تولەۋدىڭ مەحانيزمدەرى ءجانە قالاماقىنىڭ كولەمى ناقتى جازىلۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جانە اۋداندىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى وسى قۇجاتقا بايلانىستى گازەتتەر مەن جۋرنالدار رەداكتسيالارىنىڭ قالاماقى تولەۋدەگى زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋىن جوسپارلى تۇردە تەكسەرىپ وتىرعانى ءجون. ۇشىنشىدەن, وسى ويدى تۇپكىلىكتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭىنا وراي جەكەلەگەن اۆتورلاردان, شىعارماشىلىق وداقتاردان كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستار نەگىزىندە زاڭعا جاڭا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. ايتپەسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالاماقى تۋرالى زاڭىن جەكە, ءوز الدىنا بولەك قابىلداۋ كەرەك شىعار. بۇلاي بولماعان جاعدايدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندىلىعىن جىرلاپ, ەل رۋحىن كوتەرەتىن, وقىرمانداردى ءسوز سيقىرىمەن باۋراپ, ولارعا ەستەتيكالىق تاربيە بەرەتىن, ۇرپاقتاردىڭ بويىنداعى وتانشىلدىق سەزىمىن وياتاتىن كوركەم تۋىندى اۆتورلارىنا تولەنەتىن قالاماقى ماسەلەسىندەگى بەيبەرەكەتتىك جالعاسا بەرەتىن سياقتى.
تاعى دا ايتامىز: بۇل كىلتيپاننىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى ۇكىمەت تاراپىنان كىتاپ شىعارۋ ىسىنە ءبولىنەتىن قارجىدا قالاماقى ءتولەۋ قاراستىرىلعاندا عانا تارقاتىلاتىن بولادى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
