تاياۋدا عانا دۇنيەدەن وتكەن بەلگىلى اقىن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ول كىسىنىڭ ۇشقىر قالامىنان تۋعان تالاي ماقالالار مەن ولەڭدەر «ەگەمەن قازاقستاندا» ءجيى جاريالانىپ تۇردى. اقىن قايتىس بولارىنان از عانا ۋاقىت بۇرىن رەداكتسياعا كەلىپ, ءوزىنىڭ سوڭعى كەزدەرى جازعان ءبىر ماقالاسىن ءوز قولىمەن تاپسىرىپ ەدى. قالامگەر اعامىزدىڭ سول ءبىر دۇنيەسىن, رۋحى ريزا بولسىن دەگەن نيەتپەن, بۇگىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
تاياۋدا عانا دۇنيەدەن وتكەن بەلگىلى اقىن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ول كىسىنىڭ ۇشقىر قالامىنان تۋعان تالاي ماقالالار مەن ولەڭدەر «ەگەمەن قازاقستاندا» ءجيى جاريالانىپ تۇردى. اقىن قايتىس بولارىنان از عانا ۋاقىت بۇرىن رەداكتسياعا كەلىپ, ءوزىنىڭ سوڭعى كەزدەرى جازعان ءبىر ماقالاسىن ءوز قولىمەن تاپسىرىپ ەدى. قالامگەر اعامىزدىڭ سول ءبىر دۇنيەسىن, رۋحى ريزا بولسىن دەگەن نيەتپەن, بۇگىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
كەيدە, ءبىر دوسىڭدى ەسكە العاندا, اسا قادىرلى دەۋگە تاتيتىن ءبىر مىنەزى ەستەن قالماي, جاقىن تارتا تۇسەدى. ولكەمىزدەگى بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جانە ەڭبەك ارداگەرى, جەزدى, ۇلىتاۋ اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەل اعاسى بولعان ماكەن تورەگەلديندى كوپ جىلدار ارالاس بولعاندىقتان جاقسى بىلەمىن, جاقسى كورەمىن. ال, ەستەن كەتپەس ءبىر عاجايىپ مىنەزى ءومىر قۇبىلىستارىن الىستان سەزگىش قىراعىلىعى, ساق قىرانداي سەرگەكتىگى مەن الداعى نىساناعا جان-تانىمەن بەرىلە قۇلايتىندىعى قۋانتاتىن. كوكىرەگىنىڭ كوزى بار, كەرەك ءىستى الىستان بولجاي بىلگىش كەمەڭگەرلىگى اسا جيناقى كوسەمي مىنەزىنەن تۋىنداعان دەپ ءتۇسىندىم. بۇل تۋرالى ل.ن.تولستوي: « ۇلى ىسكە ۇمتىلساڭ, جانىڭنىڭ بارشا كۇشىن ءبىر باعىتقا ۇمتىلتۋ كەرەك», دەگەن ەكەن. سول سياقتى قانداي جۇمىستى قولىنا السا دا, ودان بەلگىلى ناتيجە شىعارعانشا ماكەن اعا تىنبايتىن.
«جەتىقوڭىر», كەيىن, ءححىىى پارتسەزد اتىنداعى قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن سوۆحوزدا ديرەكتور بولىپ جۇرگەنىندە العاشقى رەت كەزدەسكەنىم بار. مەن ق.ساتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتى پارتكومىنىڭ حاتشىسى كەزىم, بىردە ادەيى ارناپ ىزدەپ كەلىپتى. شارۋاسىن ايتىپ الدىندا بىرەر كۇن بۇرىن تەلەفونمەن ۋادەلەسكەنىمىز بار. سول كەلىسىم بويىنشا جاقسىلاپ سۇحباتتاستىق تا, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى سوۆحوزعا كومبيناتتىڭ كومەگىنىڭ قاجەتتىگى بولعاندىقتان, كومبيناتتىڭ ديرەكتورىنا الىپ باردىم. ۆ.گۋربا ەكەۋى تانىس ەكەن, شۇيىركەلەسە كەتتى. ماكەن اعا شارۋاسىن ايتىپ, ەكەۋمىزدىڭ الداعى دەمالىس كۇنى تۇسكە تامان سوۆحوزعا كەلۋىمىزدى سۇرادى. ۆيكتور ۆاسيلەۆيچ كەلىسىمىن بەردى, تەك قانا بالىقشىلاردى ەرتەرەك اتتاندىراتىنىن ەسكەرتتى. سارىسۋدىڭ ءبىر جاقسى جاعالاۋىنا ورنالاستىرۋىن سۇرادى. «ول ءسوز ەمەس, ءبارى ورىندى شەشىلەدى» دەپ ماكەڭ اتتانىپ كەتتى.
ءبىز جەتىقوڭىرعا بارعاندا كوكتەمنىڭ جازعا سالىم ەڭ ءبىر شۋاقتى دا قىزىقتى كەزى عوي, قىزعالداقتار بۇكىل دالاعا ءسان بەرىپ, ال سول جىلى شايىر وتە قالىڭ شىقتى. ونى جيناۋعا كەنشىلەر رۇقسات سۇراپ, جازدا مالعا ازىق دايىندايتىنىن جاقسى بىلەتىنمىن. بيىلعى شايىر كوز قۋانتتى, كۇمىس ساعىم جىلت-جىلت ەتىپ ويناپ تۇر, الىستان ءتولىن شۇبىرتىپ اق بوكەندەر ءوتتى. ءبارى قىزىق, ءبارى قۋانىشتى, ال, جەتىقوڭىرعا جەتىپ, ديرەكتوردىڭ كابينەتىنە كىرسەك, قىرعىن ايعاي, الاساپىران ايتىس ءجۇرىپ جاتىر.
ديرەكتورمەن قاتتى قاھارمەن داۋلاسىپ جاتقاندار اسكەري ادامدار, ءبىر پولكوۆنيك جانە پودپولكوۆنيك پەن كاپيتان بار. اۋىلدىڭ ادامدارىن ۇيلەرىنەن شىعارىپ كوشىرۋگە دايىنداڭىز, قارۋ-جاراقتىڭ اشىق جارىلعان سىناعى وتكەننەن كەيىن ادامدارىڭىزدى قايتادان اكەلىپ بەرەمىز دەيدى. م.تورەگەلدين: «ءبىز سىزدەردىڭ بۇل ارەكەتتەرىڭىزدەن جالىقتىق, بۇيرىقتارىڭىزدى ورىندامايمىز» دەپ قاسارىسىپ بوي بەرمەي تۇر. سول كەزدە گۋربا دا كىرىسىپ كەتتى, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن سىپايى عانا تانىستىردى. باپپەن باستاپ: «جولداستار, سىزدەر ۇلىتاۋ ماڭايىن, سارىسۋدىڭ جاعالاۋىن مۇلدە بىلىقتىرىپ, بارلىق ادامداردى مەزى قىلدىڭىزدار, تەكسەرە كەلسە جامان اۋرۋعا دا شالدىقتىرىپ بەردىڭىزدەر, ەندىگى جەردە بۇل باسسىزدىقتى قۇرتۋ كەرەك», دەپ توقتادى. الگى پولكوۆنيك: «وندا ءسىزدىڭ حاقىڭىز جوق, كىرىسپەڭىز. ءبىز قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىن ورىنداپ ءجۇرمىز», دەپ شاپشي باستاعاندا, گۋربا «جارايدى ەندەشە» دەپ, قاراعاندىعا تەلەفون سوعىپ, تەز ارادا سول كەزدەگى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.باننيكوۆكە بىرنەشە جىلعا سوزىلعان بارلىق اۋىر جاعدايدى ايتىپ, «توقتاتۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەدى. كوپ ۇزاماي اسكەري جىگىتتەرگە سارىشاعانداعى ەڭ زور باستىعى تەلەفون شالىپ, جەدەل قويعىزدى. ماكەن اعاي: «راحمەت, ۆيكتور ۆاسيلەۆيچ, بەس جىلعى سوعىستان امان ورالعاندا, ەندى مىنا حالقىمنىڭ وسىنداي قاسىرەتكە ۇشىراپ جاتقانىن كورىپ, جانىمدى قويار جەر تابا الماي ءجۇر ەدىم», دەپ كوزىن ءسۇرتتى دە, شاي الدىرىپ, رايىنان قايتا باستادى.
ۆ.گۋربا ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعاندىقتان, ماكەن اعا: «دۇرىس بولدى سىزدەردىڭ كەلگەندەرىڭىز, ەندى بۇل ماسقارانى تولىعىمەن توقتاتۋعا اتسالىسىڭىز», دەپ اسقىنعان اپاتتى تۇبىرىمەن توقتاتۋعا كىرىستى. ۆ.گۋربا: «ماكەن تورەگەلدينوۆيچ, ۆى وب ەتوم ناپيشيتە ي ەتو زاياۆلەنيە پريۆەزەتە منە», دەپ تىكەلەي ايتتى. انە, سودان كەيىن بۇل قورلىقتان ەل-جۇرت ارىلا باستادى. قايدا بارساڭ دا, ءتىپتى, جەزقازعان مەن ساتباەۆ قالالارىنىڭ اراسىندا دا بۇكىل سوۆحوزدارعا باراتىن جولداردا دا دوڭكيىپ, اتىلعان راكەتالاردىڭ قالدىقتارى جاتاتىن. ەندىگى جەردە ونى جينايتىن جانە عارىشقا اتىلعان ۇشاقتاردىڭ قالدىقتارىن قوسا اكەتەتىن ارنايى اسكەري بولىمشە پايدا بولدى.
ماكەن تورەگەلدين 1923 جىلى 9 مامىردا قاراعاندى وبلىسى, ۇلىتاۋ اۋدانى, قارساقباي كەنتىندە دۇنيەگە كەلدى. العاشقى ءبىلىمدى قارساقباي ورتا مەكتەبىندە الدى. كەيىنگى جىلدارى قارقارالى زووۆەتتەحنيكۋمىن, جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءتامامدادى. 1939 جىلى 16 جاسىندا قارساقبايداعى جەزقازعان مىس كومبيناتىنىڭ گەولوگيالىق-بارلاۋ كونتورىندا قاتارداعى جۇمىسكەردەن باستاپ, تىڭعىلىقتى ەڭبەكقورلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, كوللەكتورلىق جۇمىسقا كوتەرىلىپ, ودان كەيىن لابورانتتىق دارەجەگە جەتتى. بۇل كەزدە جەزقازعان مىس كومبيناتىنىڭ گەولوگيالىق ءبولىمىن, سودان كەيىن گەولوگيالىق دەربەس كونتورىن ق.ساتباەۆ باسقارىپتى. ماكەن تورەگەلدينگە تاعدىردىڭ تارتۋى بۇيىرىپ, قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ق.ءساتباەۆتىڭ قاراماعىنا ىلىكتى. ناعىز ارپالىستى جۇمىستىڭ قىزۋ كەزى بولاتىن, از ۋاقىتتا جەزقازعان كەن ورنىنداعى مىستىڭ قورىن كۇرت كوبەيتۋ جولىنداعى الاساپىران جۇمىستا كوللەكتورلار, لابورانتتار مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە ۇقساپ جان اياماس تالپىنىسپەن ءوز مىندەتتەرىن ءمىنسىز ورىندايتىن. ۇلى ۇستازدىڭ ۇلاعاتتى ساياسىندا قىزمەت ەتۋ ماكەن تورەگەلدين ءۇشىن ۇلكەن باقىت بولىپ, بۇكىل ءومىر جولىن مەجە شامداي ايقىنداپ تۇردى.
1942 جىلدىڭ اقپان ايىندا ماكەن تورەگەلدين ءوز ەركىمەن سۇرانىپ, اسكەر قاتارىنا الىندى. جالىندى جاس جىگىت ۋكراينادان تاشكەنتكە كوشىرىلگەن قىزىل تۋلى حاركوۆ اسكەري-حيميالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىر جاعدايى ءتارتىپتى دە ورنىقتى ماكەن تورەگەلديننىڭ وقۋعا, سوعىسقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن الدەقايدا كۇشەيتە ءتۇستى. 19 جاسار قىرشىن جاس قازاق لەيتەنانت اتاعى بار كوماندير رەتىندە ستالينگراد تۇبىندە سوعىسقا كىرىستى. العاشقى كەزدە ۆزۆودتىڭ كومانديرى بولسا, كوپ ۇزاماي جيناقى دا قاجىرلى مىنەزى مەن پاتريوتتىعى ەسكەرىلىپ, روتانىڭ كومانديرى بولىپ قىزۋ ايقاستا ءجۇردى.
قارساقبايدان كەلگەن جاس قازاق ءۇشىن بۇل زور مارتەبە ىشكى نامىسىن قىزدىرا ءتۇستى, ايبىندى كوماندير تالاي ەرلىك كورسەتتى. ستالينگرادتان كەيىن ۋكراينا, بەسسارابيا, رۋمىنيا, بولگاريا, ۆەنگريا, يۋگوسلاۆيا, اۆستريا (ليەنتس), ءالپى تاۋلارىنداعى جول جوق, تايعاق كەشۋى كوپ قيىن دا, اسا كۇردەلى جورىق جولدارىنان جەڭىمپاز ايقاستارمەن وتۋدە ۇلى جەڭىستىڭ كۋاگەرى عانا ەمەس, تاماشا جەڭىسكەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەن ورالدى.
ەلگە كەلەرىنىڭ الدىندا ۋليانوۆ قالاسىنداعى «ۆىسترەل» اتتى كۋرستى تىڭدادى. كىم ءبىلسىن, اسكەري قىزمەتتە قالدىرماقشىلار بولدى ما, ايتەۋىر بۇل وقۋىن دا ءتامامداپ, قارساقبايعا كەلىپ, №3 ورتا مەكتەپتە اسكەري جەتەكشىلىك ەتتى. مايداننان جەڭىسپەن ورالعان اتپال جىگىت باسشىلاردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, جەزقازعان اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلاندى. قاھارماندىق ءوتىپ, ەندى, ساياساتكەرلىككە تۇڭعىش قادام باستى. ول كەزدە جەزقازعان اۋدانىنىڭ ورتالىعى قارساقبايدا بولاتىن. بۇل – كومسومولدىڭ بەدەلى وتە كۇشتى كەزى, سوندىقتان دا مىنەزىنىڭ ورنىقتىلىعى, جۇمىسقا ۇلكەن ىجداھاتپەن قارايتىن جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, م.تورەگەلدين (1948-1952) جەزقازعان اۋداندىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى سەكرەتارى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى.
1952 جىلى قانىش ساتباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان جەزدى گەولوگيالىق بارلاۋ ەكسپەديتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىرىلىپ, ونى ويداعىداي اتقاردى. جالپى, بۇل جۇمىس – جەزدى مارگانەتس كەن ورنىنىڭ بولاشاعىن ايقىنداۋ جولىندا جاساعان قانىش ساتباەۆتىڭ كورەگەندىگى ەدى. اقىرى بۇل جۇمىستى ۇلى عالىم جەزدىنىڭ گەولوگتارىمەن, باسقا دا م.تورەگەلدين سياقتى بەدەلدى دە بەرەكەلى ازاماتتاردى قوسىپ, سوعىستىڭ باستاپقى جىلىندا اياقتاپ, جەزدىدەگى مارگانەتستىڭ ناقتىلى زاپاستارىن انىقتاپ, كەرەگىندە رۋدنيكتى اشا قويۋعا مۇقيات دايىندادى. سونىڭ ارقاسىندا فاشيستەر ۋكرايناداعى نيكوپول-مارگانەتس رۋدنيگىنە قاتىناستى ءۇزىپ تاستاعاندا, از ۋاقىتتا ساتباەۆتىڭ باستاۋىمەن جەزدى مارگانەتس كەن باسقارماسىنىڭ اتاعى الىسقا جەتتى. مارگانەتستىڭ قوسپاسىنسىز قارۋ-جاراق جاسايتىن قۇرىش قۇيىلمايدى. سوندىقتان, بۇل جۇمىستىڭ اسىلدىعىن 1942 جىلى ەل كوردى.
1955 جىلى م.تورەگەلدين اۋداندىق جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ بەكىتىلدى. كەڭەس وداعىندا مەملەكەتتىك ءبىر كەلەلى جۇمىس بولسا, ول وسى جوسپارلاي ءبىلۋ ءتارتىبى. ماكەن اعا بۇل يگىلىكتى ءىستى دە يگەرىپ الدى. انە, سونىڭ ارقاسىندا 1956 جىلى جەزقازعان اۋداندىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا بەكىتىلدى. سودان كەيىن, حرۋششەۆتىڭ اپىل-تاپىل وزگەرىستەرى كەلىپ, جەزدى اۋىل شارۋاشىلىق باسقارماسى قۇرىلدى. باسقارما باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ م.تورەگەلدين بەكىتىلدى. كورەگەن باسشىلار تورەگەلديندى ناقتىلى جۇمىستا ءوزىن كورسەتىپ, تاجىريبە السىن دەپ, 1968 جىلى جوعارىدا ايتىلعان كوكپ ءححىىى سەزىنىڭ اتىنداعى قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ۇلكەن سوۆحوزعا ديرەكتورلىققا تاعايىندادى. كۇردەلى ءىستى قولعا الىپ, ەلدى باسقارار قايراتكەرلىككە جەتۋ جولىندا بۇل دا وتە قۇتتى قىزمەت بولىپ, تورەگەلديننىڭ ەڭبەك جولىندا ۇلكەن بەلەس ورىن تەپتى. مىنە, سودان كەيىن 1970 جىلى قاراعاندى, كەيىن جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى ۇلىتاۋ, جەزدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانىپ, بۇل وتە جاۋاپتى ءھام زور بەدەلدى قىزمەتتى 1985 جىلى وداقتىق دارەجەدەگى زەينەتكەرلىككە شىققانشا تابانى كۇرەكتەي ون بەس جىل ابىرويلى اتقاردى.
ماكەن اعا زەينەتكە شىقسا دا, جۇمىستى تاستامادى. اۋەلى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا مەليوراتسيا جانە حيميزاتسيا جونىندەگى اعا مامان قىزمەتىن اتقاردى. سودان كەيىن 1986-1989 جىلدارى جەزقازعان وبلىستىق ايماقتىق تاريحي مۇراجايىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى. مىنە, وسى كەزدە ءالى دە مىعىم كۇشى بار قارت قىران وتە قاجەت ءارى قاسيەتتى دە ۇلاعاتتى جۇمىستى كوزدەپ, عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ نەگىزىندە جەزدى كەنتىندە تاۋ-كەن جانە بالقىتۋ جۇمىستارىنىڭ تاريحىنا ارناپ مۇراجاي قۇردى. ءوزى سول مۇراجايدىڭ ديرەكتورى بولىپ, بارشا جۇمىسىن كەمەلىنە كەلتىرە قۇراستىرىپ, ۇلكەن وندىرىستىك-تاجىريبە الاڭى دەرلىك تاريحي مۇراجاي اشىلدى. قازاقستانداعى ءھام جەزقازعانداعى تاۋ-كەن جۇمىستارىن تولىعىمەن كورسەتىپ, ەرتە زامانداردا ۇلىتاۋدا بابالارىمىزدىڭ مىس بالقىتقان تاسىلىمەن شاعىن بالقىتۋ الاڭىن سالىپ, وندا العاشقى بالقىتۋدىڭ تۇساۋكەسەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتى شاقىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلىپ, سول مىس بالقىتۋدىڭ ەسكى ادىسپەن جاسالاتىن قۇپياسىن ءوز قولىمەن اشىپ بەردى. بۇل ءبىر تاريحي كۇن بولىپ قالدى. قارساقبايداعى ەسكى تەحنيكانى جەتكىزدى. تار تابانمەن جۇرەتىن پاروۆوزدى ۆاگوندارىمەن كورمەگە قويدى. جەر استىنداعى تاۋ-كەن تەحنيكاسى ءار كەزەڭدەگى ءتۇرلەرىمەن تۇگەل كورسەتىلدى. عىلىمي-تەحنيكالىق جۇمىستاردىڭ بازاسى جاسالا قالدى.
بۇل مۇراجاي تەك قانا تەحنيكالىق دارەجەدە قالماي, ايماقتىڭ مادەني, الەۋمەتتىك, رۋحاني ۇلگىلەرىن كورسەتەتىن جادىگەرلەردى مولىنان ورناتتى. ءوڭىردىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى دا مۇراجايدى كوركەيتىپ تۇر. بۇل مۇراجاي قازاقستاندا ءھام بۇكىل ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق قالپىمەن ءالى دە م.تورەگەلديننىڭ ۇلكەن ۇلى رۇستەمنىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ايتۋعا ءبارى جەڭىل كورىنەدى, ال وسى كەلتىرىلگەن ىستەردى جاساۋ ەرەن ەڭبەككەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن اۋىر جۇمىس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. م.تورەگەلدين توڭىرەكتەگى اسا بەدەلدى قايراتكەر بولعاندىقتان, دەر كەزىندە ق.ساتباەۆ اتىنداعى جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ كومەگىن قارىمدى قارقىنمەن قامتىپ قالدى, عاجايىپ مۇراجاي سالىپ, وزىنە دەگەن ەسكەرتكىشتىڭ تۇعىرىن ورناتىپ كەتتى.
قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى, ۇلىتاۋ – قارساقباي – جەزدى – جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ ۇلى ازاماتىنىڭ ەڭبەگىن تۋعان ەلىمىز دە, بۇرىنعى وداق تا لايىقتى باعالادى. ماكەن تورەگەلدين ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنە سوعىستا جۇرگەندە يەگەر بولدى. مايدانگەر ءۇشىن بۇل زور باعا – 1985 جىلى وسى وردەننىڭ ءى دارەجەلىسى بەرىلدى. بارلىق سانى 16 مەدالمەن ماراپاتتالىپتى, سوعىستاعىلارى باسىم بولسا دا, بەيبىت كۇندەرگى ەڭبەكتەگى ەرەندىگى ءۇشىن العان مەدالدارى دا از ەمەس جانە وتە باعالى بەلگىلەر. ماكەڭ «جەزدى جانە ۇلىتاۋ اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىنا يەگەر بولعان ەلدىڭ ەلەۋلىسى. ءو.بايقوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى. بۇل اتاق تا جاستار اراسىنداعى قاسيەتتى دە وسيەتتى ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلىپ وتىر. مۇراجاي 2000 جىلدان باستاپ جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىمەن ىنتىماقتاستىق كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇمىس اتقارۋدا. مۋزەي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك بازاسى رەتىندە تانىلعان.
مۇراجايدىڭ جۇمىسى پارتيا قايراتكەرى ماكەن تورەگەلديندى رەسپۋبليكا كولەمىندە تانىمال ۇلكەن قوعام قايراتكەرى ەتتى. ول مۋزەي ديرەكتورى رەتىندە عىلىمي كەڭەسكە دە جەتەكشىلىك ەتتى, وبلىستىق «دۋلىعالى» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى بولعاندىقتان, ايماقتاعى تاريحي, رۋحاني ماسەلەلەرگە اتسالىسىپ وتىردى. «تايقازاننىڭ» دالمە-ءدال كوشىرمەسىن بالقاشتا قۇيدىرىپ, تۇركىستانعا سىيعا تارتتى, وسى ەڭبەگى ءۇشىن «تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى. ۇلىتاۋ – تورعاي وڭىرىندەگى تاريحي ماڭىزدى ىستەردى مۇقيات زەرتتەپ, ناتيجەسىن ەلگە جەتكىزۋدە اتقارعان ەڭبەكتەرى ءبىر توبە. ول بىلگەندەرىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرىنە دە جەتكىزە ءبىلدى, كوپتەگەن ماقالالار جانە ەكى كىتاپ شىعاردى.
ماكەن تورەگەلدين جولداس-جورالارىمەن, قىزمەتتەس ارىپتەستەرىمەن, مايدانداس دوستارىمەن ارا قاتىناسىن ۇلكەن ورەگە جەتكىزە بىلەتىن مەيىرباندى, ۇلتجاندى, ادامسۇيگىش, ازاماتتىق بورىشىنا كىر تۇسىرمەس پاراساتتىلىق تانىتتى. مىسالعا, مايداندا قازا تاپقان ءبىر ءۇيدىڭ جالعىز بالاسى, ءوزىنىڭ قيماس جورىقتاس دوسى بولعان نيكولاي جيلتسوۆتىڭ اتا-اناسىنا ساۋلىعىنىڭ مىقتى كەزىندە ءار جىلدا كاۆكازعا ءبىر رەت بارىپ تۇراتىن, كەمپىر مەن شالدىڭ ءوز بالاسىنداي كومەك كورسەتەتىن. مىنە, دوستىققا دەگەن پارىزىن اقتاۋ جولىنىڭ ناعىز ادامگەرشىلىك ۇلكەن كىسىلىك, قازاقى باۋىرمالدىق, مەيىرباندىعىن وتە جوعارى دارەجەدە تانىتقانى وسى دەپ بىلەمىن.
ماكەن اعا اكەدەن ەرتە ايىرىلسا دا اناسى مەيىزدىڭ تاربيەسىندە بولىپ, شاڭىراعىن شالقىتتى. مەيىز شەشەيدىڭ قولىنان ءدام تاتىپ, باتاسىن الىپ ەدىم, ول كىسى بۇكىل اۋلەتتىڭ دەمەۋشىسى, اقىلشىسى, جەبەۋشىسى بولاتىن. ماكەن مەن ءاليما جەڭگەمىزدەن تۋعان ءتورت ۇل, ءبىر قىز قانات جايدى. رۇستەم, سەرىك, مارات, ەرلىك, باقىت ءبارى دە ەرجەتىپ, جاقسى ورەندەر بولىپ كەتتى. ماكەن اعانىڭ ارتىندا وننان استام نەمەرە, ونشاقتى شوبەرەلەرى ءوسىپ كەلەدى.
ماكەن اعامەن ۇزەڭگىلەس, قاتارلاس قىزمەت اتقارىپ جۇردىك. ول كىسى اۋدانداعى مەن قالاداعى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كەزىمىزدە ەستە قالارلىقتاي تالاي كەزدەسۋلەر ءوتتى. اسىرەسە, جازعىتۇرىم ەگىن سالۋ, كۇزدە ەگىن ورۋ جۇمىستارىندا قالانىڭ كومەگى كۇشتى بولدى. كەيدە وبلىستىق باستىقتارىم جەزدىدەگى ەگىن وراعى جايلى اقپاراتتى مەنەن سۇرايتىن كۇندەرى دە بولدى. مەن ەشقانداي بوتەن مىنەز بىلدىرمەي كومەكتەسۋدەن ايانبادىم. ماكەن اعايدىڭ سىيلاستىعى دا وتە زور بولاتىن. سونداي ءبىر قىزۋ ناۋقاندى كەزدەردە بىرنەشە كۇن بىرگە بولۋدىڭ ارقاسىندا قوسكولدى دە, ارعاناتىنى دا, قورعاسىن رۋدنيگىنىڭ قالدىعىن دا كوردىم. ماكەڭنىڭ بۇل ءوڭىردى بىلەتىندىگى ماعان دا زور ساباق بولدى.
ماكەن اعا بايسالدىلىعى, ۇستامدىلىعى, ەرەكشە بىتكەن سىپايىلىعى كەربەزدىككە تارتاتىن زيالىدان دا جوعارى بەكزات كىسى بولاتىن. ول اعامەن بىرگە ءجۇرۋ كىسىلىكتىڭ ناعىز اشىق ساباعى دەپ بىلەمىن. بيىل ەسەن بولسا م.تورەگەلدين 90 جاسقا كەلەر ەدى, اتتەڭ, اجال ەرتەرەك الىپ كەتتى. ارداقتى اعا, توپىراعىڭ تورقا, يمانىڭ سەرىك بولسىن. سەنىڭ ەسىمىڭ ەل ەسىندە ماڭگىلىككە قالارى ايدان انىق!
كاكىمبەك سالىقوۆ.
سۋرەتتە: (ورتادا) اقىن ك.سالىقوۆ پەن مۇراجاي مەڭگەرۋشىسى م.تورەگەلدين.
