«كوڭىلىمنىڭ بوزدادى بوزىنگەنى,
ەشكىم بىراق مۇڭىما كوز ىلمەدى.
ءتۇن بالاسى تۇسىمە كىرىپ ءجۇرسىڭ,
قايران مۋزا, جەبەشى ءوزىڭ مەنى!»
دەپ, شالقار شىعارماشىلىق, قۋاتتى قالام يەسى اقتارىلا جىرلاعانداي, ول پوەزيانى ولەرمەندىك ەمەس, كيەلى ونەر دەپ ۇقتى. قۇداي دا سۇيىكتى پەندەسىنە نەسىبەسىن اياماي بەرەدى دەگەن ءسوز بار. تابيعي تالانتىمەن وقىرماندارىن تامساندىرار, سۇتتەي ۇيىتار نەبىر كەستەلى جىرلار, شىمىر شۋماقتار بۇلاق بولىپ بۇلقىنىپ, اقتارىلا قۇيىلدى. جاستايىنان ماعجاننىڭ ليريكاسىنا شولىركەپ وسكەن زەينوللا بەيكۇنا بالا قۇساپ ايعا قاراي ۇمتىلىپ, قۇلاش ۇردى. بيىككە سامعادى. عافۋ قايىربەكوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ سەكىلدى ەل اعالارىنىڭ كورسەتكەن سەنىمدەرى مەن بەرگەن باتالارى شابىتىنا شابىت قوسىپ, ولەڭ ولكەسىندە جاسىنداي جارقىراي كورىندى.
ونىڭ قالامىنان «كەبەك باتىر», «بوگەنباي باتىردىڭ قىزىل اتى», «كەنەسارىنىڭ سوڭعى ءانى», «سەگىز سەرى», «انامنىڭ اراشاسى» سياقتى كەسەك تۋىندىلار, قارا سوزبەن جازىلعان «شەبەر» پوەماسى تۋدى. اۋدارمالارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن سەرگەي ەسەنيندى, نيكولاي گۋميلەۆتى, مارينا تسۆەتاەۆانى ءتارجىمالادى. تانىمال جەرلەس قالامگەر, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سافۋان شايمەردەنوۆ سوڭىنان ەرگەن ءىنىسىنىڭ شىققان بيىگىنە قۋانىپ, جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. «سەنىڭ بويىڭداعى ادالدىعىڭ, ادىلدىگىڭ, شىنشىلدىعىڭ جىرلارىڭنان جازداي جارقىراپ, دارىنىڭدى ايعاقتاپ تۇراتىنىنا انا ءبىر جىلى قولىما تيگەن «جەرۇيىق» اتتى جيناعىڭنان كوزىم جەتكەن. سەزىم مەن شابىت شالقىتقان جىرلارىڭا عۇمىرلىق باقىت تىلەيمىن!», دەپ جازدى.
زەكەڭنىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى, وزىندىك جازۋ مانەرى «جەرۇيىق», «ميزامشۋاق» جىر كىتاپتارىندا ايقىن بايقالادى. ءسوزدىڭ كيەسىن, قاسيەتىن جۇرەك لۇپىلىمەن سەزىنە وتىرىپ, ويىن كوركەم كەستەلەيدى. توگىلە جىرلايدى, وقىرمانىن بەيجاي قالدىرمايدى. وعان «قىزارا باتقان كۇن قانداي», «ۇقسايدى اسپان توزعان كەزدەمەگە», «مىڭ جىلدىق جارا», «بەۋ, مەنىڭ كۇنشىعىسىم», تاعى باسقا ولەڭدەرى دالەل.
ايتۋلى ازاماتتىڭ ايتىستىڭ اقبەرەنى, ارقالى ايتىسكەر اتانىپ, تالاي دودالاردا, سونداي-اق ءمۇشايرالاردا توپ جارعانىن, ال وتكىر ماسەلەلەردى وزەك ەتكەن پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىندا ۇلتتىق رۋح, قازاقى نامىس, انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى باستى تاقىرىپ بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» ماقالاسىندا ۇلكەن مادەني ورتالىقتاردان شالعاي, تىسقارى جەرلەردە ورنالاسقان مۋزەيلەردىڭ سيقى قاشىپ تۇرعانىن ايتا كەلىپ, وبلىس ورتالىعىندا ءبىر ورتالىقتاندىرىلعان ۇلتتىق بىرلەستىك قۇرۋ, بۇل سالادا عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىساتىن, عىلىمي دارەجە يەلەنگەن تاريحشى مامانداردىڭ تاپشىلىعى, ەكسپوناتتاردىڭ جۇتاڭدىعى جايلى بايىپتى بايلام جاسايدى. بۇل ماسەلە ءالى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. « ۇلى بابانىڭ بەينەسى» پۋبليتسيستيكالىق تۋىندىسىنان زەكەڭنىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىنىڭ ءبىر قىرىن تانۋعا بولادى. 2001 جىلى داۋىلپاز جىراۋ قوجابەرگەن تولىبايسىنشى ۇلىنىڭ ەكى جىلدان سوڭ اتاپ وتىلەتىن 340 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بابامىزدىڭ پورترەتىن سالۋ اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. ارنايى توپ جامبىل اۋدانى ايىمجان اۋىلىندا بولىپ, قوجابەرگەن اۋلەتىنىڭ كەلىنى بولىپ تابىلاتىن كەيۋانامەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسقانمەن, «سەگىز سەرى قوجابەرگەنگە ۇقسايتىن كورىنەدى» دەگەن قىسقا قايىرىمنان ءارى اسا المايدى.
ء«بىر كۇنى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مۇشەلەرى مەن ءبىر توپ اقساقالدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ۇلتجاندى ازامات قۋات ەسىمحانوۆ جيناپ, جىراۋدىڭ پورترەتىن سالۋ اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. ورداباسىنىڭ ءجۇزى قايىرىمدى, سونىمەن بىرگە قايسار, رۋحتى بولۋى كەرەكتىگى تالاپ ەتىلگەنىمەن, سۋرەتشىلەردىڭ سالعان پورترەتتەرى كوڭىلدەن شىقپادى. قىلقالام شەبەرلەرى اراسىندا ەڭ تانىمال ءارى بەدەلدى اناتولي بۋرگاەۆتى قۋات ەسىمحان ۇلى وڭاشا الىپ قالىپ, ءبىراز سويلەستى. ول سىرتقا شىققان سوڭ ەكەۋمىز ونىڭ ك. سۇتىشەۆ كوشەسىندەگى شەبەرحاناسىنا كەلدىك. بەت-جۇزىنەن قينالىسى, تۇيىققا تىرەلگەنى ايتپاي-اق سەزىلەدى. مەنىمەن بۇكپەسىز, اشىق اڭگىمەلەسۋىنە رەسپۋبليكالىق كورمەلەرگە ۇسىنىلعان ۇلتتىق ناقىشتاعى پورترەتتەرىنە, كەسكىندەمەلدەرىنە ءبىر-ءبىر شۋماقتان ولەڭ جازىپ بەرگەنىم سەبەپ بولعان سياقتى. شامام جەتكەنشە قوجابەرگەن جىراۋدىڭ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى تۇلعاسى, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋ ۇستاۋشىسى ەكەنىن زەردەسىنە قۇيعانداي بولدىم. «بۇل پورترەت تاريحي تۋىندى بولىپ قالاتىنداي سالىنۋى ءتيىس», دەپ ەسكەرتتى قوشتاساردا ول. بىردە تەلەفون سوعىپ, كەلۋىمدى ءوتىندى. باردىم. «ۋاقىت تاياپ قالدى. ەڭ الدىمەن وزىڭە كورسەتەيىن دەپ ەدىم. بىرنەشە سۋرەتتىڭ نوبايىن سالدىم. بىراق كوڭىلىمنەن شىقپايدى. بىردەڭە جەتىسپەيتىن سەكىلدى. كەشە وقىعان كىتابىمدا سۋرەتشىنىڭ تۇلعانىڭ سۋرەتىن كەيىنگى ۇرپاقتارىنا قاراپ سالعانىن وقىدىم دەگەندە, مەنىڭ ەسىمە بابامىزبەن اتالاس اعايىندى ەكى جىگىتتىڭ فوتوسى بار ەكەنى ساپ ەتە ءتۇستى. ايتىپ ەدىم, تەزىرەك اكەلشى, دەپ قۋانىپ كەتتى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە سالعان پورترەتىن قوسىل ءابدىراحمان ۇلى ەكەۋمىزگە كورسەتتى. قوجابەرگەن جىراۋدىڭ بۇگىنگى پورترەتى – سول. پورترەتتى وبلىس اكىمى قاجىمۇرات ناعمانوۆ قۇپتاپ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن سۋرەتشىلەر وداعى اۆتورلىق قۇقىعىن بەكىتىپ بەردى. جىراۋدىڭ مەرەيتويى تويلانعان كۇندەرى اناتولي بۋرگاەۆ سالعان پورترەت اسقاقتاپ تۇردى. ونىڭ نەگىزگى نۇسقاسى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر وقۋ ورىندارىندا, مەكەمەلەردە قوجابەرگەندى وزدەرىنشە كەيىپتەگەن, كوركەمدىك دەڭگەيى سىن كوتەرمەيتىن سۋرەتتەر دە كەزدەسىپ ءجۇر», دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.
ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ەلدىڭ وتىندە, شەكارانىڭ شەتىندە تۇرعان قىزىلجار وڭىرىندە ساياسي كۇرەس قىزىپ, ەل, جەر جايى تايتالاسقا تۇسكەن سىن مەزەتتە ەكى تىلگە جۇيرىك ارىپتەسىمىزدىڭ ازاماتتىق قايراتكەرلىگىنە, ۇلتجاندى ءىس-ارەكەتتەرىنە تالايلار كۋا. «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرۋ, ۇلتتىق مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار اشۋ جولىنداعى بەلسەندىلىگى وزگەلەرگە ۇلگى بولدى. شىندىق ءۇشىن شىرىلداپ, اقيقات ءۇشىن الىسقان جانكەشتى قيمىلى تالاي سەپاراتيستەردىڭ تاۋ قوپارعانداي ەكپىنىن باستى.
زەكەڭنىڭ بولە-جارا ايتاتىن قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – زور ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمدىلىگى, جادىنىڭ ەرەكشە مىقتىلىعى, جان-جاقتى ىزدەنىمپازدىعى, ماماندىعىنا دەگەن ادالدىعى. وبلىستىق «لەنين تۋى» (قازىر Soltustik Qazaqstan) گازەتىندە تاپجىلماستان 43 جىل تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, قاتارداعى ادەبي قىزمەتكەردەن رەداكتوردىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى. ارىپتەستەرى ونى سپورتشى, كاسىبي سپورت ءجۋرناليسى رەتىندە دە قۇرمەت تۇتتى.
«كورىنسە دە وزگەشە, توسىن ەلگە,
ارتىق سىر جوق جاسىرار وسى مەندە.
اقىنمىن دەپ باعامدى وسىرەم بە,
تارتا الماسا بيىكتەپ كوشىم ورگە؟!
بولامىن دەپ تالپىنباي ۇلىق كەنەن,
ءومىرىمدى وزىمشە ءسۇرىپ كەلەم.
بەۋ, جان دوسىم, ەندەشە سىر ۇق مەنەن,
جاقسى ەكەن-اۋ سىرىڭدى ىرىكپەگەن»,
دەگەن كىرشىكسىز كوڭىل تازالىعى جارقىراپ تۇرا بەرەرى انىق.
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
