ەل ۇكىمەتى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس جاسادى. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلدى, بيزنەستى تەكسەرۋگە بىرنەشە مارتە موراتوري جاريالاندى. داعدارىسقا قارسى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە كاسىپكەرلىكتى نەسيەلەۋگە قوماقتى قارجى ءبولىندى. سالىقتىق جۇكتەمە تومەندەتىلىپ, سالىق سالۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتىلدى.
ەل ۇكىمەتى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس جاسادى. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلدى, بيزنەستى تەكسەرۋگە بىرنەشە مارتە موراتوري جاريالاندى. داعدارىسقا قارسى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە كاسىپكەرلىكتى نەسيەلەۋگە قوماقتى قارجى ءبولىندى. سالىقتىق جۇكتەمە تومەندەتىلىپ, سالىق سالۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتىلدى.
مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن وسىنداي قامقورلىقتى ءتيىمدى پايدالانعان كاسىپكەرلەردىڭ بىرقاتارى بۇگىندە اياعىنان تىك تۇرىپ, شارۋالارىن بىرىڭعايلاپ الدى. ۇكىمەت قولداۋىنا جاۋاپ رەتىندە ولار وزدەرى قۇرعان سەرىكتەستىك پەن كاسىپورىندارعا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتىپ, ەلدەگى جۇمىسسىزداردىڭ سانىن ازايتۋعا اتسالىستى. ولار ءبىر جاعىنان, وزدەرى وندىرگەن ونىمدەرىن حالىققا كەڭىنەن تاراتۋ ارقىلى سالىق ءتۇسىمىنىڭ كولەمىن ۇلعايتسا, ەكىنشىدەن, وتاندىق تاۋار ءوندىرىسىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا.
ادال ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا وزدەرىن دە, وزگەلەردى دە ريزالاپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر ەلىمىزدە جەتىپ ارتىلادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى بىردەي ونداي ەمەس بولىپ شىقتى. ولاردىڭ اراسىندا جالعان كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, كوپ اقشا تاۋىپ جۇرگەندەرى دە, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قامقورلىقتى تەك ءوز ماقساتتارىنا بۇرىپ الىپ, قوعامعا زيانىن تيگىزىپ جۇرگەندەرى دە بار ەكەن.
جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ ەكونوميكالىق قىلمىستىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنى بەلگىلى. ال, ەكونوميكالىق قىلمىس مەملەكەتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە قىلمىستىڭ تاپ وسى ءتۇرى كاسىپكەرلەر اراسىندا ءجيى بولماسا دا, ءىشىنارا كەزدەسىپ قالادى.
جارتى جىلدا 17 جالعان كاسىپكەر...
قالالىق سالىق باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, باسقارما بويىنشا اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 17 ادام جالعان كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەن. ولار سالىقتان جالتارۋ ارقىلى مەملەكەتكە ققس بويىنشا 2 326 795,9 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە زيان كەلتىرگەن. جاسىرىن جولمەن پايدا تاپقىسى كەلگەندەر تەك بيىل عانا پايدا بولىپ وتىرعان جوق, ولار ەل اۋماعىندا بۇدان بۇرىن دا ءجيى بولماعانىمەن, اندا-ساندا ءبىر توبە كورسەتىپ قويادى. سونىڭ وزىندە جالعان كاسىپكەرلەردەن كەلەتىن زيان شاش ەتەكتەن. مىسالى, 2005-2009 جىلدار ارالىعىندا جالعان كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان ي.گالاگان دەيتىن ازامات مەملەكەتكە 491 632 318 تەڭگەگە زيان كەلتىرسە, تاعى ءبىر جالعان كاسىپكەر «سترويەكسپورت» جك جەتەكشىسى ا.كيليموۆ مەملەكەتكە 238 488 619 تەڭگە كولەمىندە زارداپ شەكتىردى. بۇلار جالعان قۇجات جاساۋ ارقىلى مول پايدا تابۋدى كوزدەگەن. ولاردىڭ قىلمىستى ىستەرىن سوت انىقتاپ, كىنالارىن موينىنا قويدى. ءسويتىپ, جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ايلاكەر كاسىپكەرلەر ىشكەن-جەگەندەرىن قايتا قۇسۋعا ءماجبۇر بولدى.
وبلىستىق ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى بەرگەن مالىمەت تە وسىعان ۇقساس. ولاردىڭ ايتۋىنشا, 2011 جىلى بەلگىسىز بىرەۋلەر «سدو-سيليكات» جشس اتىنان مۇناي ونىمدەرىن الۋ جانە ونى تاراتۋ باعىتىندا جالعان كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, مەملەكەتكە 105 ميلليون تەڭگە كولەمىندە زيان كەلتىرگەن. بۇدان باسقا «سترويكوم-ك» جشس اتىنان ارەكەت جاساعان بەلگىسىز تۇلعالار دا جالعان ەسەپ قۇجاتتارىن جاساۋ ارقىلى ارىپتەس مەكەمەلەرىنىڭ سالىقتى ءتيىستى مولشەردە تولەمەۋىنە سەبەپشى بولعان. ءسويتىپ, ولار 388,5 ميلليون تەڭگە مولشەرىندە بيۋدجەتكە زيان شەكتىرگەن.
تەكسەرتپەۋ ءۇشىن ءتۇرلى امالدار جاسايدى
ال, ورال قالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ پىكىرىنشە, كەيبىر كاسىپكەرلەر وزدەرىنە بەرىلگەن جەڭىلدىكتەردى مىسە تۇتپاي وتىر. تازالىق ساقشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, وسىعان بايلانىستى جوسپارلى تەكسەرۋلەر سانى اجەپتاۋىر ازايعان. مىسالى, بۇرىن كونديتەرلىك تسەحتار مەن قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى ايىنا ءبىر نەمەسە ءۇش ايدا ءبىر قاداعالانسا, قازىرگى تاڭدا اتالعان نىساندار جارتى جىلدا ءبىر-اق رەت تەكسەرىلەدى. ال, ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن ساۋدا نۇكتەلەرى جىلىنا تەك ءبىر رەت قانا تەكسەرىلەدى. تولىقتىرىلعان زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتىپ, ءىسىن جاڭادان باستاعان كاسىپكەرلەردى 3 جىل ۋاقىت وتپەيىنشە, تەكسەرۋگە بولمايدى. بۇل جاعدايلاردىڭ بارلىعىن مەملەكەتىمىز ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقساتىندا جاساپ وتىر. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كەيبىر كاسىپكەرلەر مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان جاعدايدى ەل يگىلىگى ءۇشىن ەمەس, كەرىسىنشە, تەك ءوز پايداسىنا عانا جاراتۋعا تىرىسادى. مىسالى, جوعارىداعى زاڭدى پايدالانىپ, كەيبىر كاسىپكەرلەر سانيتارلىق تەكسەرۋلەردى مۇلدەم بولدىرماۋ ماقساتىندا بۇرىننان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان اسحاناسىن نەمەسە دۇكەنىن 3 جىلدان كەيىن باسقا بىرەۋگە جالعا بەرىپ نەمەسە ءوز تۋىسىنا ساتقان بولىپ, وزگە اتپەن تىركەۋدەن قايتا وتكىزەدى دە, جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرەدى.
بىراق, قۇجات بويىنشا بۇل ساۋدا نۇكتەسى باسقا ادامعا كوشكەندىكتەن, ول جاڭادان اشىلعان نىسان بولىپ ەسەپتەلەدى دە, زاڭ بويىنشا ونى تەكسەرۋگە بولمايدى. وسىنداي جولمەن كەيبىر كاسىپكەرلەر ونسىز دا سيرەپ كەتكەن جوسپارلى تەكسەرۋدى مۇلدەم جاساتپاۋعا تىرىسادى. تازالىق جوق جەردە نەشە ءتۇرلى جاعدايدىڭ ورىن الاتىنى بەلگىلى. جاڭاعىداي ارەكەت جاساعان شاعىن بيزنەس يەلەرىنىڭ كەسىرىنەن ەل اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلار تارالۋى مۇمكىن.
زاڭمەن مىندەتتەۋ كەرەك
بىلتىر جازدا ۇرمەلى ويىنشىقتاردان قۇراستىرىلعان ويىن الاڭى جانە ونىڭ زيانى جونىندە جازىپ, دابىل قاققانبىز. سول جولى قالاداعى وسىنداي بىرنەشە ويىن الاڭىنىڭ قوجايىندارىمەن جانە ورال قالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىمەن جولىعىسىپ, وسى باعىتتا بىرنەشە سۇراق قويدىق. سوندا ۇيىمداستىرۋشىلار ويىن الاڭىن قۇرۋدىڭ ەرەجەسى جونىندە بىلمەيتىندىكتەرىن اڭعارتسا, سەس قىزمەتكەرلەرى ولاردى تەكسەرۋگە قۇقىقتارى جوق ەكەندىگىن ايتىپ, اقتالدى. كاسىپكەرلەر بيىل دا قالانىڭ ءار جەرىندە ويىن الاڭدارىن جاساقتاپ, اقشا تابۋدا, ال بالالاردىڭ ءومىرى ءۇشىن مۇنىڭ قاۋىپتى ەكەنىنە ەشكىم پىسقىرىپ تا قاراپ جاتقان جوق. دۇكەندەردەن مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن تاعامداردى دا ءجيى كەزدەستىرەتىن بولدىق. مىسالى, وسى جولداردىڭ اۆتورى جاقىندا ءبىر دۇكەننەن ەت كونسەرۆىسىن الىپ, ول بۇزىلىپ كەتكەسىن كەرى اكەلىپ تاپسىردى. كورشىلەردىڭ ءبىرى تاعى ءبىر دۇكەننەن جاڭعاق ءدانىن ساتىپ الىپ, ودان جىبىرلاعان ۋاق قۇرتتاردى كورىپ, قوقىس سالاتىن جاشىككە لاقتىرىپ تاستاعانىن ايتتى. دۇكەننەن مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن كامپيت ساتىپ العان تانىسىم ونى پايدالانۋعا قاۋىپتەنىپ, «جويىپ» جىبەردى...
وسى تاقىرىپتا سۇحباتتاسىپ وتىرعانىمىزدا, سەس قىزمەتكەرى تولىقتىرىلعان زاڭعا سايكەس وزدەرىنىڭ ءىسىن جاڭادان باستاپ جاتقان كاسىپكەرلەرگە بارا المايتىنىن ايتىپ, ولارعا ساۋدا مادەنيەتىن ەڭ بولماسا, سول ايماقتاعى كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى نەمەسە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق ارقىلى ۇيرەتۋ كەرەك دەگەن بولاتىن. تۇتىنۋشىلارمەن مادەنيەتتى قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋدى جانە ادام قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەك زاڭدىلىعىن ساقتاۋدى كاسىپكەرلەرگە زاڭ ارقىلى مىندەتتەپ قويۋ كەرەك. سوندا عانا ەلىمىزدە جاڭا دامىپ كەلە جاتقان كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ ساپاسى ارتىپ, دۇرىس جەتىلەدى, دەيدى ماماندار.
جالاقى بەرمەي, ەڭبەكتى قانايتىندار دا بار
ايتپاقشى, كەيبىر كاسىپكەرلەر اراسىندا جۇمىس كوزىن اشقانىمەن, قىزمەتكەرلەرى مەن جۇمىسشىلارىنا ەڭبەكاقى تولەمەي, قۇر ۋادەمەن تويدىرىپ جۇرە بەرەتىندەر دە كەزدەسەدى. وبلىستىق باقىلاۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بىزگە وسىنداي جاعداياتتار جونىندە ناقتى اقپاراتتار دا بەردى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وزدەرىن قورعاۋدى سۇراپ, ءوتىنىش ايتىپ كەلەتىندەردىڭ كوبىسى جەكە كاسىپكەرلەردە جۇمىس ىستەيتىن ادامدار ەكەن. ولاردىڭ سوزىنشە, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ كوبىسى جۇمىسقا العان ادامدارىمەن ەڭبەك شارتىن جاساۋعا اسا ق ۇلىقتى ەمەس. باسقا جەردەن جۇمىس تابا الماي, وسى جەرگە قالايدا تابان تىرەگىسى كەلىپ تۇرعان ادامنىڭ مۇنداي تالاپتى بىردەن قويا المايتىنى تۇسىنىكتى جاعداي. جۇمىسشى ەڭبەگىن قاناۋ دەگەن وسىدان كەلىپ شىعادى. «ولاردى قورعاۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىندا ەڭبەك شارتى جاسالۋى كەرەك. مۇنداي قۇجاتسىز ولاردى ءبىز قالاي قورعايمىز؟» دەيدى ەڭبەك ينسپەكتورلارى. وسى جاعدايدى قاپەرگە سالعان ماماندار جۇمىسشىمەن ارادا ەڭبەك شارتىن جاساۋدى كاسىپكەرلەرگە زاڭمەن مىندەتتەۋ كەرەك دەگەندى ايتتى. ادامي قۇقىقتارى تاپتالعان جۇرت وسىنداي شاعىممەن «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق بولىمشەسى جانىنداعى قوعامدىق قابىلداۋعا دا ءجيى كەلەتىن كورىنەدى. اتالمىش قابىلداۋ بولمەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلجان مۇقتارقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ماسەلەلەر كوپ جاعدايدا وسى بولمەدە كەستە بويىنشا قابىلداۋ جۇرگىزىپ وتىرعان قۇزىرلى ورگان وكىلدەرىنىڭ ىقپالىمەن وڭدى شەشىلىپ جاتادى.
ەل ۇكىمەتى تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ-كومەكتى بارىنشا پايدالانىپ, جەكە ءىسىن دامىتىپ العان كەيبىر كاسىپكەرلەردىڭ اراسىندا مەملەكەتكە سالىق, جۇمىسشىلارعا جالاقى تولەمەگەنىمەن تۇرماي, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنە قارسى شىعىپ, زاڭعا باعىنعىسى كەلمەيتىندەرى دە بار. مۇنداي فاكتىلەر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كەزدەسەدى. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ العان كاسىپكەرلەر اراسىندا ءوز ونىمدەرىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قولجەتىمدى باعاعا ۇسىنىپ جاتقاندارى دا وتە سيرەك. ولاردىڭ ءوزى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ىقپالىمەن اندا-ساندا الەۋمەتتىك مەكەمەلەرگە كومەك كورسەتكەن سىڭاي تانىتىپ قويادى. ونىڭ ۇستىنە سىبايلاس جەمقورلىققا جانە ەكونوميكالىق قىلمىسقا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆتىڭ «قازاقستاننىڭ 16 ءىرى كومپانياسى ۇزاق جىل بويى راديكالدىق ءدىني اعىمداردى قارجىلاندىرىپ كەلگەن», دەگەن وتكەن ايلارداعى مالىمدەمەسىنە حالىقتىڭ بەيجاي قاراماعانى انىق. اتالمىش 16 ءىرى كومپانيانىڭ ارتىندا ەلىمىزدىڭ 16 ءىرى بيزنەسمەنى تۇرعان جوق پا؟
مىنە, وسىنداي جاعىمسىز ارەكەتتەرى ارقىلى بيزنەس وكىلدەرى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزۋدا. بۇل جاعدايدىڭ ەل ەكونوميكاسىن جاقسارتۋدى كوزدەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنى انىق. سوندىقتان, ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەك قارجىنى الۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ جوعارىداعى تالاپتاردى ءىس جۇزىندە ورىنداۋى جانە ونىڭ حالىقپەن قارىم-قاتىناسى مەن ادامگەرشىلىك قادىر-قاسيەتى ەسكەرىلسە ەكەن دەيمىز.
ايشا وتەبالى,
جۋرناليست.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
