تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ىشكى-سىرتقى ساياساتتا بۇگىنگىدەي تابىستارعا جەتۋىنە, سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا 1995 جىلى 30 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋىمەن ەلىمىز تاريحىندا العاش رەت قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ زور ىقپالى بولدى.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ىشكى-سىرتقى ساياساتتا بۇگىنگىدەي تابىستارعا جەتۋىنە, سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا 1995 جىلى 30 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋىمەن ەلىمىز تاريحىندا العاش رەت قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ زور ىقپالى بولدى.
سول ءبىر تۇستىڭ جىلناماسىن ەسكە الار بولساق, 1995 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى بولىپ ءوتتى دە, 1996 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا الماتىدا قوس پالاتالى زاڭ شىعارۋشى ورگان – قازاقستان پارلامەنتى ءوز جۇمىسىن باستاعان-دى. ەندى ەل تاريحىندا «پارلامەنت», «ءماجىلىس», «سەنات» دەگەن ساياسي ءمانى بار زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا سيمۆولىنداي بولىپ, جاڭا سيپاتتاعى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تاۋەلسىز تارماعى قالىپتاستى.
قازىر پارلامەنتتىڭ ەلىمىزدەگى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن ەڭ جوعارى وكىلدى ورگان ەكەنىن, ونىڭ قوس پالاتادان تۇراتىندىعىن اركىم جاقسى بىلەدى. الايدا, قوعامدا ءبىزدىڭ پارلامەنت نەلىكتەن قوس پالاتادان تۇرادى, ءبىر پالاتالى پارلامەنت تە جەتكىلىكتى ەمەس پە دەگەن پىكىرلەر ءىشىنارا بولسا دا, ايتىلىپ قالاتىنى بار. شىندىعىندا, قازاقستان پارلامەنتى نەلىكتەن قوس پالاتالى, مۇنىڭ قاجەتتىلىگى بار ما؟ قوعام مەن ەل ءۇشىن تيىمدىلىگى قانداي؟
مىنە, وسى ماسەلەگە تالداۋ جاساماس بۇرىن الدىمەن سەناتتىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك. «سەنات» ءسوزى لاتىننىڭ «senatus» سوزىنەن شىققان «قاريا», «اقساقال» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ەجەلگى ريمدەگى جوعارى مەملەكەتتىك كەڭەس قىزمەتىن دە اۋەلدە سەنات اتقارعان. سول ەجەلگى ريم سەناتى سايلاۋ زاڭدارى مەن ونىڭ ناتيجەسىن بەكىتتى, ماگيستراتتار قىزمەتىن باقىلادى, ولارعا كەڭەس بەردى, سىرتقى ساياساتپەن اينالىستى, قارجىلىق جانە ءدىني راسىمدەردىڭ ورىندالۋىن قاداعالادى. ياعني, ءىس جۇزىندە مەملەكەتتى سەنات بيلەدى. سوندىقتان دا سەنات باسىندا ەڭ كورنەكتى دەگەن, مەملەكەتكە ەڭبەگى سىڭگەن, حالىققا ابدەن تانىمال جانە بەدەلدىلەر تۇردى. كەيىن, ريم يمپەرياسى تۇسىندا سەناتتىڭ ماڭىزى مەن ساياسي ىقپالى تومەندەپ كەتتى دە, ول جاي عانا ءبىر داۋلەتتى اۋلەتتەر وكىلدەرىنىڭ جينالىسىنا اينالدى.
قازىرگى ۋاقىتتا سەنات كوپتەگەن ەلدەردە پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتاسىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ قۇرامى, وكىلەتتىلىگى مەن قالىپتاسۋ ءتارتىبى جانە وزگە دە قۇرىلىمدارىمەن ەرەكشەلەنەدى. پالاتالاردىڭ جوعارى جانە تومەنگى بولىپ ءبولىنۋى زاڭداردىڭ الدىمەن تومەنگى پالاتادا قابىلدانىپ, ودان كەيىن جوعارى پالاتانىڭ قولداۋىنا جىبەرىلەتىندىگىن بىلدىرەدى. الايدا, كوپتەگەن ەلدەردىڭ جوعارى پالاتاسى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزە المايدى. مىندەتى زاڭدى ماقۇلداۋمەن نەمەسە ونىڭ قابىلدانۋىنا كەلىسپەۋمەن شەكتەلەدى. بۇل تومەنگى پالاتانىڭ ساياسي ماڭىزعا كوبىرەك يە ەكەندىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى, زاڭ جوباسى نەگىزىنەن تومەنگى پالاتادا تالقىلانىپ بارىپ, وتكىزىلەدى. ەل ۇكىمەتى دە تومەنگى پالاتا الدىندا ەسەپ بەرەدى جانە جاۋاپتى بولادى. پرەزيدەنت نەمەسە ۇكىمەت باسشىسى پارلامەنتتى تاراتۋ قۇقىعىنا يە بولسا, ول قۇقىق تەك تومەنگى پالاتاعا عانا قاتىستى بولىپ كەلەدى.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بۇل قۇقىقتىڭ وزگەشەلىگى دە بار. ياعني, بىزدە ەل پرەزيدەنتى پارلامەنت پالاتالارى توراعالارىمەن جانە پرەمەر-مينيسترمەن كەڭەسىپ بارىپ, پارلامەنتتى نەمەسە پارلامەنت ءماجىلىسىن تاراتا الادى. پارلامەنت سەناتىنىڭ وكىلەتتىگىنىڭ دە باسقا ەلدەرگە قاراعاندا ءوز ارتىقشىلىقتارى دا بار. مىسالى, ءبىزدىڭ پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن قابىلدانعان زاڭ جوباسى ناقتىلى زاڭعا اينالادى جانە ول ون كۇننىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىنا جىبەرىلەدى. ال سەناتتا دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن قابىلدانباعان زاڭ جوباسى ماجىلىسكە كەرى قايتارىلادى. بۇل جايىندا اتا زاڭىمىزدىڭ 61-بابى, 5-تارماعىندا: «سەنات دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ماجىلىسكە جىبەرىلەدى. ەگەر ءماجىلىس دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن ۇسىنىلعان وزگەرىستەرمەن جانە تولىقتىرۋلارمەن كەلىسسە, زاڭ قابىلداندى دەپ ەسەپتەلەدى. ەگەر ءماجىلىس ناق سونداي كوپشىلىك داۋىسپەن سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا قارسى بولسا, پالاتالار اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك كەلىسۋ ءراسىمى ارقىلى شەشىلەدى», دەپ ناقتىلى ايتىلعان.
كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى دا وسىنداي تارتىپپەن شەشىلەدى. بىراق كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىندا سەناتتا دا, ماجىلىستە دە دەپۋتاتتاردىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسى جاقتاپ نەمەسە كەرى داۋىس بەرۋلەرى كەرەك. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنداعى سەناتقا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق نورمالار قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دا ماجىلىسكە پارا-پار وكىلەتتىگىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى.
الەمنىڭ الپىستان استام ەلىندە قوس پالاتالى پارلامەنت بار. بۇل نەگىزىنەن فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتەر ءۇشىن قاجەت جانە ءتيىمدى بولىپ كەلەدى. پارلامەنتتىڭ قوس پالاتالى قۇرىلىمى – فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتەر ءۇشىن مىندەتتى ەلەمەنتتەردىڭ ءبىرى. بۇل تەتىك فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتىڭ ءاربىر سۋبەكتىسىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ويلاپ تابىلعان. ويتكەنى, جوعارى پالاتاعا, جەر كولەمى مەن تۇرعىندارىنىڭ سانىنا قاراماستان, ءاربىر سۋبەكتىدەن ءبىر مولشەردە دەپۋتاتتار سايلانادى. جوعارى پالاتا دەپۋتاتتارىن سايلاۋ تومەنگى پالاتاعا قاراعاندا دەموكراتيالى ەمەس. اتاپ ايتقاندا, جوعارى پالاتا دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا كوپشىلىك ەلدەردە جاناما سايلاۋ ءتۇرى قولدانىلادى جانە جوعارى پالاتا دەپۋتاتتىعىنا سايلانۋعا تومەنگى پالاتاعا قاراعاندا جوعارىلاۋ جاس شەگى قويىلادى.
قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ قاجەتتىلىگى مەن ساياسي ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن اقش سەناتىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلگەنىمىز ءجون. اقش-تا وكىلدەر پالاتاسىنا – 25, ال سەناتقا 30 جاسقا تولعاندار عانا سايلانا الادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جاس شەگى بەلگىلەنگەن. اقش سەناتورلارىن حالىق تىكەلەي سايلايدى. ال, سونىمەن بىرگە, الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە جانە قازاقستاندا جوعارى پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىر بولىگىن پرەزيدەنت نەمەسە سونداي قۇقىق بەرىلگەن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا تاعايىندايدى. جوعارى پالاتاعا سايلانعان نەمەسە تاعايىندالعان دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە جاقىنداۋ پوزيتسيا ۇستانادى, تومەنگى پالاتانىڭ ۇكىمەتكە قارسى ءتۇبىرلى ارەكەتتەر جاساۋىن شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
كوپتەگەن ەلدەردىڭ پارلامەنتى جوعارى پالاتاسىنىڭ تاريحىندا سەنات دەپۋتاتتارى ەل ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە ولار جوعارى بەدەلگە يە بولىپ كەلەدى. مىسالى, قوس پالاتادان تۇراتىن اقش كونگرەسىندە جوعارى پالاتا – سەنات ەلدىڭ مەملەكەتتىك بيلىك تارماعىندا جانە ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ورىن الادى. توعىز جىلدان كەم ەمەس ازاماتتىعى بار جانە جاسى 30-عا تولعان ءاربىر اقش ازاماتى سەناتور بولۋى ءۇشىن ءوزى سايلاۋعا تۇسەتىن سول شتاتتىڭ تۇراقتى تۇرعىنى بولۋى شارت.
سەنات تومەنگى پالاتامەن بىرگە (وكىلدەر پالاتاسى) زاڭدار قابىلداۋمەن قاتار, مينيسترلەردى, جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن, فەدەرالدىق سۋديالاردى تاعايىنداۋعا قاتىسادى جانە يمپيچمەنت ماسەلەسىندە قورىتىندى شەشىم قابىلدايدى. لاۋازىمى بويىنشا ەلدىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سەنات توراعاسى بولىپ تابىلادى. ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ ءىس جۇزىندە باسقا جۇمىستاردان قولى بوسامايتىندىقتان, سەناتتا ۋاقىتشا توراعا (president pro tempoze Cenato) باسشىلىق جاسايدى. ال سول ۋاقىتشا توراعالىققا كوپشىلىك داۋىس العان پارتيادان ەڭ جاسى ۇلكەن سەناتور سايلانادى.
اقش سەناتىنىڭ ساياسي ماڭىزى جاعىنان جوعارى تۇراتىندىعىن سەناتتى رەسمي تۇردە «اقش كونگرەسىنىڭ سەناتى» دەمەيتىندىگىنەن, «اقش سەناتى» دەپ ساياسي ءمانىن ارتتىرا اتاۋىنان-اق اڭعارۋعا بولار ەدى. سەناتقا قاراعاندا وكىلدەر پالاتاسىنا سايلانۋ الدەقايدا جەڭىلدەۋ, ويتكەنى, ولاردىڭ وكىلەتتىگى 2 جىلعا عانا ۇلاسادى. ءاربىر 2 جىل سايىن ءوتىپ تۇراتىن سايلاۋدا بۇل پالاتاعا 435 دەپۋتات سايلانادى. وكىلدەر پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى كونگرەسسمەن, ال سەنات دەپۋتاتى سەناتور دەپ اتالادى.
كونگرەسسمەن لاۋازىمى – سەناتورلىققا جانە گۋبەرناتورلىققا اپاراتىن جول. كونگرەسسمەن بولماعان ادامنىڭ سەناتورلىققا نەمەسە گۋبەرناتورلىققا سايلانۋى دا نەعايبىل ءارى ول وتە قيىنعا سوعادى. اقش-تىڭ كوپتەگەن سەناتورلارى مەن گۋبەرناتورلارىنىڭ ءبىرازى بۇعان دەيىن 8-10 جىل قاتارىنان كونگرەسسمەندىك جولدان ءوتىپ كەلگەندەر. ءوزىنىڭ كونگرەستىك قىزمەتىندە بەدەل جيناعان ءجانە حالىققا تانىمال بولعاندار عانا سەناتورلىققا نەمەسە گۋبەرناتورلىققا ۇمتىلا الادى. بۇل ەلدىڭ تاريحىندا 20 جانە ودان كوپ جىل كونگرەسسمەن بولعاندار دا از كەزدەسپەيدى.
سەناتور بولۋدىڭ كونگرەسسمەندەرگە قاراعاندا, وزىندىك قيىنشىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى دە بار. سەناتورلىققا سايلانۋ ءۇشىن اۋەلى جوعارى قىزمەتتە ىستەۋىڭ جانە دە بىرنەشە رەت سايلانعان كونگرەسسمەن نەمەسە ءىرى قالانىڭ مەرى بولۋىڭ شارت. ءوز شتاتىڭدا جانە دە تۇتاس ەل بويىنشا بەدەلىڭ, كەڭىنەن تانىمالدىلىعىڭ بولمايىنشا سەناتورلىققا ءوتۋ دە مۇمكىن ەمەس. ارينە, مول قارجىڭنىڭ بولۋى دا كوپ ماسەلەنى انىقتايدى. ويتكەنى, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن قوماقتى قارجىسىز بەلسەندى جۇرگىزۋ قيىنعا سوعادى. اۋەلى سەناتورلىقتان ۇمىتكەردى سول شتاتتىڭ پارتيا (رەسپۋبليكالىق نەمەسە دەموكراتيالىق) ۇيىمى ۇسىنۋعا ءتيىستى. پارتيانىڭ اتىنان تۇسپەگەن كانديداتتىڭ قاي سايلاۋدا بولسىن جەڭىپ شىعۋى ەكىتالاي. ال سەناتور بولىپ سايلانعان ادام بىردەن اقش-تىڭ «ەليتالى» توبىنا وتەدى.
وكىلدەر پالاتاسى نەگىزىنەن زاڭ شىعارۋشىلىقپەن اينالىسسا, سەناتورلار ەلدىڭ ساياساتىن بەلگىلەۋگە دە, كادرلىق تاعايىنداۋلارعا, جوعارى لاۋازىمدىق تەرگەۋگە, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتقا دا ارالاسىپ, قاتىسا الادى. ءسويتىپ, ءار سەناتور ءوز لاۋازىمىنا قاراي ەلدەگى ىقپالدى جانە بەلگىلى تۇلعاعا اينالادى, اقش پرەزيدەنتىمەن جانە كەز كەلگەن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعامەن تىكەلەي بايلانىس جاساپ, ارالاسا الادى, ولاردىڭ قابىلداۋلارىندا بولادى. التى جىل مەرزىمگە سەناتور بولىپ سايلانعان ولاردىڭ ارقايسىسى بار كۇش-جىگەرلەرىن ءوز قىزمەتتەرى مەن بەدەلدەرىن ارتتىرۋعا جۇمساپ, سول ارقىلى تانىمال بولۋعا ۇمتىلادى.
سەناتورلىقتىڭ العاشقى التى جىلدىق مەرزىمىندە ناتيجەلى ءارى جاقسى قىزمەتىمەن تانىلا العاندار ەكىنشى مەرزىمدە وتەتىن سايلاۋدا دا جەڭىسكە وڭاي يە بولا الادى. مۇنداي ەكىنشى قايتارا جەڭىسكە جەتكەن سەناتور ەندى سول ءوز شتاتىنىڭ ساياسي جۇلدىزىنا, امەريكالىق بۇكىل ساياسي جۇيەنىڭ تانىمال ادامىنا اينالىپ, ونان كەيىن تاعى دا قايرا سايلانۋعا مۇمكىندىكتەرى بولادى. اقش تاريحىندا تانىمال ءارى ۇلكەن بەدەلگە يەلەردىڭ 20-30 جىل بويى سەناتور بولىپ سايلانۋى قالىپتى جاعداي. مىسالى, وڭتۇستىك كارولينا شتاتىنان سايلانعان ستروم تەرموند 48 جىل قاتارىنان سەناتورلىق قىزمەتتە بولدى. ول 2002 جىلى 100 جاسقا كەلگەندە عانا ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن كەلەسى مەرزىمگە ۇسىنبادى. 2003 جىلى ءوزىنىڭ سەناتورلىق وكىلەتتىگىن توقتاتىپ, بىرنەشە ايدان كەيىن, ياعني 101 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. بۇدان كەيىنگى ورىندى ەدۆارد كەننەدي (اقش پرەزيدەنتى دجون كەننەديدىڭ ءىنىسى) الادى. سەناتورلىق قىزمەتى 1962 جىلى باستالعان كەننەدي قاتارىنان 8 رەت سايلانعان. 2006 جىلى 8-ءشى رەت قايتا سايلانىپ, 2009 جىلى قايتىس بولدى.
اقش سەناتىنىڭ تاريحىنداعى وسىنداي جارقىن مىسالداردى كەلتىرگەندەگى ماقساتىمىزدى ءوز ەلىمىزدە, ياعني ۋنيتارلى قازاقستاندا قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەندىگىن ايتۋ بولاتىن.اعىلشىننىڭ ساياسي ويشىلى يەرەميا بەنتام قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ كەمشىلىگى مەن ارتىقشىلىعىن زەرتتەي كەلىپ, ناتيجەسىندە پايدالى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. ول ءوزىنىڭ «زاڭ شىعارۋشى جينالىستاردىڭ تاكتيكاسى» اتتى ەڭبەگىندە قوس پالاتالى قۇرىلىمنىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى: «ءارتۇرلى قۇرىلعان قوس پالاتا بولعان تۇستا ونىڭ بىرەۋى ەكىنشىسىنىڭ تابيعي اۋىزدىعى (تەجەگىشى) بولىپ شىعادى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل دەماگوگيا قاتەرىن ازايتادى, ويتكەنى, بىردە-ءبىر ادام ەكى پالاتادا بىردەي ىقپالعا يە بولا المايدى. اقىر سوڭىندا حالىق سەنىمىنە يە بولۋ جاعىنان جارىس تۋىندايدى. ءسويتىپ, كونستيتۋتسيانىڭ مۇرتى بۇزىلمايدى, دەپ جازعان بولاتىن.
قازاقستاننىڭ دا قوس پالاتالى پارلامەنتى ءوزىنىڭ قۇرىلىمى جاعىنان كەلگەندە, ي.بەنتام ايتقانداي, اقش جانە باسقا دا ەلدەردەگى سياقتى رەسپۋبليكانىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى قىزمەتىنىڭ پىكىر الشاقتىقتارىن ازايتىپ, ءوزارا ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋىن ماقسات ەتىپ كەلەدى. سەنات ءماجىلىستىڭ اسىعىس قابىلدانعان شەشىمدەرى مەن وزگە دە «قىزۋقاندىلىقتارىن» تەجەپ وتىرادى, سابىرعا, مامىلەگە كەلتىرەدى, قاتەلىكتەرىن تۇزەيدى, سۇزگىدەن وتكىزەدى, كەمشىلىكتەردىڭ ءوتىپ كەتپەۋىن قاداعالايدى.
الەم ەلدەرىندەگىدەي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى دا ەلدىڭ ساياسي ەليتاسىنىڭ نەگىزى رەتىندە ساياسي بيلىكتەگى كادرلار قۇرامىن قالىپتاستىرادى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەگەمەن مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋدا, ونى نىعايتۋدا, كاسىبي پارلامەنتاريزمنىڭ قالىپتاسۋىندا, قازاقستاندى الەمدىك قوعامداستىققا تانىتۋدا سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ اتقارعان قىزمەتى مەن جۇمساعان كۇش-جىگەرلەرى از بولعان جوق. بۇل ورايدا, بۇكىل رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن تانىمال ءارى بەدەل مەن ابىرويعا يە بولعان جانە دە ەل مۇددەسىن سويلەگەن, ءسويتىپ, ىقپالدى قايراتكەرلىك, بەدەلدى ساياساتكەرلىك حالىق سىيلايتىن تۇلعاعا اينالعان ادامدار از ەمەس. ولار وسى سەناتورلىق قىزمەتتەرىمەن كوپشىلىككە تانىلا ءبىلدى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ دەپۋتاتتارمەن كەزدەسىپ وتىرۋى پارلامەنتتىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋمەن بىرگە, زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ونان ءارى جاقسارا تۇسۋىنە, دەپۋتاتتاردىڭ ءوز قىزمەتتەرىمەن الاڭسىز اينالىسۋلارىنا, كاسىبي پارلامەنتاريزمنىڭ نىعايۋىنا, جاقسى تاجىريبەلەردىڭ جيناقتالۋىنا جانە زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قىزمەتىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋعا, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حاباردار بولۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. ال دەپۋتاتتار ءوز كەزەگىندە وي-پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك الادى. بۇل زاڭ شىعارۋشىلىق ۇدەرىستەرگە قاتىستى ەلباسىنىڭ ۇستانىمى مەن كوزقاراسىن اشىق اڭگىمە بارىسىندا تاني ءبىلۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە, زاڭداردىڭ مەملەكەت ساياساتىمەن ۇشتاسۋدا كومەگىن تيگىزەدى. ارينە, ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە پارلامەنت قابىرعاسىندا پىكىرتالاستىڭ ورىن الۋى قالىپتى جاعداي, بىراق ول مەملەكەت پەن قوعامدى جىككە بولۋگە الىپ كەلەتىن جايلارعا ۇرىندىرماۋى كەرەك. ن.نازارباەۆ پارلامەنت پالاتالارى مەن ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ جانە, سونىمەن قاتار, جاڭعىرتۋ ءۇشىن اسا كۇردەلى مىندەتتەردى بىرتىندەپ شەشۋگە اتسالىساتىندىقتارىنا سەنگەن بولاتىن. سول سەنىم اقتالىپ تا كەلە جاتىر.
پارلامەنت سەناتى قىزمەتىنىڭ سىرتقى قاتىناستارداعى ەڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى باسقا مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن جانە پارلامەنتارالىق ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋى بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا وزگە مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن (پارلامەنتتەر پالاتالارىمەن) جانە حالىقارالىق پارلامەنتتىك ۇيىمدارمەن پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەر جاساسۋعا, سونداي-اق, ىنتىماقتاستىق جونىندە توپتار قۇرۋعا دا قۇقى بار. قازىرگى ۋاقىتتا سەناتتا شەت مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قىرىق شاقتى توبى قۇرىلىپ, بەلسەندى جۇمىس جاساۋدا. سونىمەن قاتار, قازاقستان پارلامەنتى ءبىرقاتار وڭىرلىك جانە حالىقارالىق پارلامەنتتىك ۇيىمداردىڭ دا مۇشەسى بولىپ تابىلادى جانە 14 حالىقارالىق پارلامەنتتىك قۇرىلىمنىڭ جۇمىسىنا قاتىسادى. بۇل مالىمەتتەر قازاقستان پارلامەنتى مەن سەناتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ورنىقتىرۋدا دا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىندىعىن جانە ولاردىڭ سىرتقى قاتىناستاعى قاۋىرت جۇمىستارىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى. سەناتتىڭ بۇل باعىتتاعى قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا شەت ەلدەرمەن حالىقارالىق بايلانىستار كەڭەيىپ, قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى بەدەلى ارتىپ كەلەدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىندا: «وسى ءبىر جىلدارى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى ينستيتۋتى – پارلامەنتاريزمنىڭ دامۋىنا تولىق جاعداي جاسالدى. قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى, وندا سان سالالى مۇددەلەردىڭ وكىلەتتىلىگى قامتاماسىز ەتىلگەن. ءبىز – وسى جولمەن ورتالىق ازيادا باتىل قادام جاساعان ءبىرىنشى ەلمىز. باسقالار ءبىزدىڭ ىزىمىزبەن ءجۇرىپ, تاجىريبەمىزدى پايدالاندى. كونستيتۋتسيا قولدانىلعان جىلداردىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر ساياسي قايشىلىق داعدارىسقا ۇلاسقان جوق. بارلىق داۋ-داماي كونستيتۋتسيالىق راسىمدەر شەڭبەرىندە شەشىلۋدە. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ جۇيەسى قالىپتاستى», دەگەن بولاتىن.
مىنە, بۇل جاي ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدى تاريحتىڭ اسا قىسقا مەرزىمىندە دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق جولمەن دامىتا وتىرىپ, الەم سۇيسىنەرلىك بۇگىنگى وركەندەۋگە جەتكىزدى.
مۇرات باقتيار ۇلى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
