الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى حيرۋرگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, قان تامىرلارى حيرۋرگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابدىماجيت بەسپاەۆپەن اڭگىمەمىز ادام اعزاسىندا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن قان تامىرلارى ماسەلەسى توڭىرەگىندە بولماق...
الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى حيرۋرگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, قان تامىرلارى حيرۋرگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابدىماجيت بەسپاەۆپەن اڭگىمەمىز ادام اعزاسىندا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن قان تامىرلارى ماسەلەسى توڭىرەگىندە بولماق...
– قان تامىرلارى اۋرۋلارىن قالاي انىقتاۋعا بولادى؟ ونىڭ بەلگىلەرى قانداي؟ اياقتاعى قان تامىرلارىنىڭ كەڭەيىپ, بىلەۋلەنۋى, ياعني ۆاريكوزدىڭ بولۋى نەلىكتەن؟
– سۇراعىڭىز وتە اۋقىمدى. ونى ءبىر سوزبەن ايتىپ ءتۇسىندىرۋ قيىنداۋ. ارتەريا قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋلارىنا كەلسەك, ول الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى جاعىنان وتە كۇردەلى اۋرۋ قاتارىنا جاتادى. مىسالى, ينسۋلت جانە جۇرەك ينفاركتى اۋرۋلارى مي مەن جۇرەكتى قانمەن قامتاماسىز ەتەتىن ارتەريا قان تامىرلارىنىڭ قىسىلۋىنان قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋىنان تۋىندايتىن وتە اۋىر پاتولوگيا.
ستاتيستيكالىق اقپارات بويىنشا ينسۋلتپەن اۋىرعان ادامنىڭ 37 پايىزى قايتىس بولسا, ءتىرى قالعاندارىنىڭ 20 پايىزى عانا باستاپقى جۇمىس ورىندارىنا قايتا ورالادى, قالعاندارى نەۆرولوگيالىق جەتىسپەۋشىلىك سالدارىنان مۇگەدەك بولىپ قالادى.
كوكتامىر اۋرۋلارىنىڭ ارتەريا قان تامىرىنىڭ اۋرۋلارىمەن سالىستىرعاندا, ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. ايەلدەردە اياقتىڭ كوك تامىرىنىڭ ۆاريكوزدى كەڭەيۋى ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ سەبەبى – كەڭسەلىك جۇمىس, گيپوديناميا, ۇزاق ۋاقىت كولىكپەن ءجۇرۋ ارتىق سالماق, گارمونالدىق پرەپاراتتار قولدانۋ, ت.ب. اسىرەسە, العاشقى جۇكتىلىكتەن كەيىن شامامەن 50 پايىز ايەلدەردە كوك تامىردىڭ ۆاريكوزى پايدا بولادى. حالىقارالىق كلاسسيفيكاتسيا بويىنشا كوك تامىردىڭ ۆاريكوزدىق كەڭەيۋى نەگىزىنەن 6 ساتىعا بولىنەدى. ونىڭ باستاپقى بەلگىلەرى – كەشكە قاراي اياقتىڭ ءىسىنۋى, جايسىزدىق, بالتىر ەتىنىڭ سىزداپ اۋرۋى نەمەسە اياقتىڭ «تاس بايلاپ قويعانداي» اۋىرلاۋى. ال ەگەر دەر كەزىندە ەمدەلمەسە, وندا قاراپايىم كوكتامىردىڭ ۆەنوزدىق كەڭەيۋى كەلە-كەلە تروفيكالىق وزگەرىستەرگە اكەلىپ سوعىپ, ۇزاق ۋاقىت جازىلمايتىن اياق جاراسىنا ۇلاسادى.
– قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە قان تامىرلارى حيرۋرگياسىنىڭ دەڭگەيىن, دامۋىن قالاي باعالاعان بولار ەدىڭىز؟
– ەلىمىزدە قان تامىرلارى حيرۋرگياسىنىڭ دامۋ قارقىنى مەن دەڭگەيى جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى كلينيكالارىندا قۇرساق اورتاسى, مىقىن-سان ارتەريالارىنا جانە ونىڭ تارماقتارىنا كۇردەلى رەكونسترۋكتسيالىق وپەراتسيالار جاسالادى. سونىڭ ىشىندە الماتىداعى ورتالىق قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنداعى 30 توسەكتىك قان تامىرى حيرۋرگياسى بولىمشەcىندە جىلىنا 400-گە جۋىق جوسپارلى جانە شۇعىل رەكونسترۋكتسيالىق وپەراتسيا جاسالىپ, ادام ءومىرى ساقتالادى.
ارينە, مەديتسينانىڭ اتالمىش سالاسىن امەريكا جانە ەۋروپا دەڭگەيىمەن سالىستىرۋعا بولماس. بىراق ول ءبىزدىڭ قان تامىرلارى حيرۋرگتارى ءبىلىمىنىڭ نەمەسە بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن ەمەس, قاجەتتى مەديتسينالىق قۇرىلعىلاردىڭ, اپپاراتۋرالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن. مىسالى, كەيىنگى كەزدە كوك قان تامىردىڭ كەڭەيۋىن لازەرمەن ەمدەۋ ءتاسىلى كوپشىلىككە بەلگىلى بولا باستادى. ال بىزدەگى قولدانىلىپ جۇرگەن اپپاراتتار قاي جاعىنان بولسا دا ەسكىرگەن. سوندىقتان 2012 جىلى گەرمانياداعى مەديتسينالىق لازەر اپپاراتتارىن شىعاراتىن «Dornier MedTech» فيرماسى ديرەكتورىنىڭ اتىنا حات جىبەردىك. ماقساتىمىز الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ (امدبجي) بازاسىندا لازەر ورتالىعىن اشۋ. كوپ ۇزاماي الماتىعا فيرمانىڭ ديرەكتورى لەرح ميحاەل مىرزانىڭ ءوزى كەلىپ, ەكىجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, ولار وقۋ ورتالىعىن لازەر اپپاراتتارىمەن قامتاماسىز ەتۋدى ءوز مىندەتىنە الدى. ال بىزگە, ياعني امدبجي-عا «Dornier MedTech» فيرماسىنىڭ مەديتسينالىق لازەر اپپاراتتارىن ساتىپ الۋ جۇكتەلدى. قارجى تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان وسى باستامامىز ازىرگە ىسكە اسپاي وتىر.
– ايتىڭىزشى, وسى سالادا وتاندىق عالىمداردىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى بار ما؟ قانداي جاڭا ەمدەۋ تاسىلدەرىن يگەردىڭىزدەر؟
– قازىرگى كەزدە قان تامىرلارى حيرۋرگياسىندا رەنتگەنەندوۆاسكۋليارلىق انگيوپلاستيكالىق وپەراتسيالار كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. وسىدان ءبىرنەشە جىل بۇرىن ينتۋباتسيالىق جالپى جانسىزدانۋ (وبششي ناركوز) تاسىلىمەن تەك كۇردەلى رەكونسترۋكتسيالىق وپەراتسيا جاساۋ ارقىلى ەمدەلەتىن ناۋقاستار, قازىرگى كەزدە رەنەندوۆاسكۋليارلىق انگيوپلاستيكا ءتاسىلىن قولدانۋ ارقاسىندا شامامەن ءبىر-ءبىر جارىم ساعاتتىڭ ىشىندە قىسىلعان ارتەريا قان تامىرىن كەڭەيتىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ارنايى ستەنت ورنالاستىرىپ, قان اينالىمىن باستاپقى قالپىنا كەلتىرە الادى. ايتا كەتۋ كەرەك, وسىنداي كۇردەلى وپەراتسيا جەرگىلىكتى جانسىزدانۋمەن (مەستنىي ناركوز) جاسالادى, ءارى ناۋقاستار 3-4 كۇننىڭ ىشىندە اۋرۋحانادان ۇيىنە شىعادى. بۇل تاسىلمەن ەمدەۋگە بولاتىن قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ايتا كەتەر بولساق, ول بۇيرەك ارتەرياسىنىڭ ستەنوزى, ارتەرياۆەنوزدىق مالفورماتسيا, ديابەتيكالىق انگيوپاتيا جانە ءجيى كەزدەسەتىن مىقىن-اياق قان تامىرلارىنىڭ وبليتەراتسيالىق اتەروسكلەروز سالدارىنان قىسىلۋى. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جاعىمدى جاڭالىق, سەزدە شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز كەۋدە-قۇرساق, قولقا تامىرىنىڭ انەۆريزماتيكالىق كەڭەيۋىن رەنتگەنەندوحيرۋرگيالىق تاسىلمەن ارنايى ستەنتگرافت پروتەزىن اورتا ىشىنە سالۋ ارقىلى ەمدەۋگە بولاتىن جولدارىن كورسەتىپ, شەبەرلىك-دارىستەرىن وتكىزدى. كەلەشەكتە بۇل ءتاسىلدى بىزدەر دە قولداناتىن بولامىز.
– ءابدىماجيت تاسىبەك ۇلى, ەلىمىزدە وسى سالادا مامان دايارلاۋ ماسەلەسى قانشالىقتى شەشىلگەن؟ Cونداي-اق, الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا قانداي قادامدار جاسالۋدا؟
– بىلتىر قىركۇيەك ايىندا امدبجي-ءدىڭ اشىلعانىنا 50 جىل تولدى. قازىرگى تاڭدا اتالمىش ينستيتۋت بىردەن-ءبىر مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنان كەيىنگى ءبىلىمدى جەتىلدىرەتىن جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ماماندار دايىنداۋدا ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارداعى وقۋ ورنى بولىپ تابىلادى. شىن مانىسىندە ينستيتۋتتىڭ العاشقى ىرگەتاسى قالانعان جىلداردان باستاپ قازىرگى كەزگە دەيىنگى دەڭگەيى جەر مەن كوكتەي. مۇندا جوعارى كۆاليفيكاتسياداعى بىلىكتى دوتسەنت, پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلار ءدارىس وقيدى. دەسەك تە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ قازىرگى كەزەڭدە وزەكتى پروبلەما بولىپ وتىر. ماسەلەن, كادرلاردىڭ قارتايۋى. سول سەبەپتى, امدبجي-ءدىڭ كافەدرا قىزمەتكەرلەرى ستۋدەنتتەرمەن, ينتەرندەرمەن جىل سايىن كەزدەسىپ, اشىق ەسىك كۇنىن ۇيىمداستىرىپ, ءار كافەدرا ءوز ماماندىعىنىڭ ەرەكشەلىگىن, قاجەتتىلىگىن ايتىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ وتىرادى. جوعارىدا ايتقانداي, بۇگىندە ورتالىق قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسى قان تامىرلارى بولىمشەسىندە 16 رەزيدەنت وقىپ, انگيوحيرۋرگيا ماماندىعىن يگەرۋدە. ولاردىڭ ۇشەۋى – 3, بەسەۋى 2 جىل, سەگىزى ءبىرىنشى جىل وقۋلارىن باستادى. ماسەلەن, مەنىڭ قاراماعىمدا 5 رەزيدەنت بار. وقۋ مەرزىمى ءتورت جىل. ءبىز, ياعني كۋراتورلار, ولاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا جاۋاپتىمىز. كەلەشەكتە بىزدەن ءدارىس الىپ, بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرگەن قان تامىرلارى حيرۋرگتارى حالىققا ساپالى, ساۋاتتى قىزمەت كورسەتىپ, ەرەن ەڭبەگىمەن ابىروي اتاققا يە بولادى دەگەن سەنىمىمىز بار. ءبىر الاڭداتاتىن ءجايت, ءبىر بولىمشەدە ءجۇرىپ اۋرۋلاردىڭ ازدىعىنان رەزيدەنتتەر قان تامىرلارى پاتولوگياسىنىڭ قىر-سىرىن تولىق قامتي المايدى, ەكىنشى جاعىنان كلينيكالىق پراكتيكانىڭ تاپشىلىعىنان وقۋ ساپاسى تومەندەيدى. سوندىقتان, الماتىداعى اۋرۋحانالاردىڭ ءبىرىندە تاعى ءبىر قان تامىرلارى ءبولىمشەسى اشىلسا, جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى جانە مۇگەدەكتىكتى تومەندەتۋگە, سونداي-اق مەديتسينا كادرلارىن دايىنداۋدا ۇلكەن ۇدەرىس بولار ەدى.
– الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى پروبلەماسى قالاي شەشىلىپ جاتىر؟ قازىرگى كەزدە دارىگەرلەردىڭ كورسەتكەن مەديتسينالىق قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسى ەمدەلۋشىلەردى قاناعاتتاندىرماي وتىر. سەبەبى نە؟
– مەنىڭشە, ەڭ الدىمەن, نەگىزگى الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلاردىڭ دياگنوستيكاسىن كۇشەيتۋ قاجەت. اۋرۋدىڭ دياگنوستيكاسى انىقتالعان جاعدايدا عانا ونى جان-جاقتى ەمدەۋگە بولادى. ءجۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى دياگنوستيكاسىنىڭ اقساۋى جوو-دا ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم بەرۋدە جاتىر. بىزدە, شىنىن ايتۋ كەرەك, مەديتسينالىق جوو-لاردا 4-5 كۋرس ستۋدەنتتەرىنە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى كابينەتتە وقىتىلادى. سەبەبى, قازۇمۋ كلينيكالىق وقۋ بازاسى بولىپ سانالاتىن اۋرۋحانالاردىڭ بىردە-بىرىندە قان تامىرلارى بولىمشەسى جوق. دەمەك, ناۋقاستى كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاماعان ستۋدەنت, ديپلوم الىپ, دارىگەر بولعاندا دياگنوزدى قالاي دۇرىس انىقتاسىن. بۇل – اكسيوما. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە مەديتسينالىق جوو باكالاۆريات جۇيەسىنە كوشكەن سوڭ 5 جىلدا «شالا پىسكەن» مامانداردى كوپتەپ شىعارىپ جاتىر. شىنىن ايتۋ كەرەك, امدبجي-عا بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋگە كەلگەن مامانداردى ءبىز قايتا وقىتامىز. بۇدان تۋىندايتىن ەكىنشى پروبلەما – مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋ جولدارىن جەتىلدىرىپ, تەوريادان پراكتيكاعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەت. كەرەك بولسا, جوو وقۋ باعدارلاماسىن قايتا قاراستىرىپ, وزگەرتۋ كەرەك.
«سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ودان ءارى نىعايتۋ, نەگىزگى الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلاردى, سونىڭ ىشىندە قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىنان ءولىم-ءجىتىمنىڭ ءجۇز مىڭعا شاققاندا 2013 جىلى 374-كە, 2015 جىلى 353- كە دەيىن تومەندەتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماماندىعىم قان تامىرلارى حيرۋرگى بولعاندىقتان, وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, قازىرگى كەزدە حالىق سانى 2 ميلليونعا جۋىق الماتى قالاسىندا قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا جەدەل جاردەم كورسەتەتىن جالعىز بولىمشە بار. ال قالعان اۋرۋحانالاردا بولىمشەنى بىلاي قويىپ, شتاتتا انگيوحيرۋرگتار جوق. قالاداعى اۋرۋحانالار مەن پەرزەنتحانالاردان ءارتۇرلى پاتولوگيالارعا (مىسالى: قۇرساق اورتاسىنىڭ انەۆريزماسى, ارتەريا نەمەسە ۆەنا تامىرلارىنىڭ ترومبوەمبولياسى, جۇكتى ايەلدەر ۆەنا تامىرلارىنىڭ ورلەمەلى ترومبوزى جانە جاتىردان قان كەتۋ, ت.ب.) بايلانىستى شۇعىل انگيوحيرۋرگيالىق وپەراتسيا قاجەت ەتەتىن شاقىرتۋلار تۇسكەندە, قان تامىرلارى حيرۋرگتارىنا كولىك جىبەرىپ جاتادى. كەي كەزدەرى قان تامىرلارى حيرۋرگتارىنىڭ كومەگى قاجەت بولىپ, 2 اۋرۋحانادان ءبىر مەزگىلدە شاقىرتۋ تۇسەدى. قالاداعى كەپتەلىستەرمەن جەتكەنشە دەر كەزىندە جەدەل انگيوحيرۋرگيالىق كومەكتىڭ كەشىگۋىنىڭ سالدارىنان اۋرۋ اسقىنىپ, ەمشارا ناتيجەسى ويداعىداي بولماي, دارىگەر جەتكەنشە ناۋقاس قايتىس بولاتىن وقيعالار دا كەزدەسەدى.
– ءابدىماجيت تاسىبەك ۇلى, سوڭعى ساۋال, قان تامىرلارى حيرۋرگياسىنىڭ مامانى رەتىندە كوكتامىر اۋرۋىنان بولاتىن ۆاريكوزدى بولدىرماۋدىڭ شارالارى مەن ەم جولدارىنان كەڭەس بەرە كەتسەڭىز؟
– ارينە, كوكتامىردىڭ ۆاريكوزدىق كەڭەيۋىن بولدىرماۋدىڭ شارالارى بار, ونى كۇندەلىكتى جاعدايدا قولدانۋعا بولادى. ماسەلەن, ەمدىك گيمناستيكامەن كۇندەلىكتى ۇزبەي اينالىسۋ; فيزيكالىق جاتتىعۋلار جاساۋ (جاياۋ ءجۇرۋ, سۋعا ءجۇزۋ, ۆەلوسيپەد تەبۋ, ت.ب.); جاتاردا اياقتىڭ استىنا جاستىق قويىپ, 10-15 سم كوتەرىپ جاتقان وتە پايدالى; وكشەسى 5 سم بيىك نەمەسە تىم جالپاق وكشە اياق كيىم كيمەۋ; كۇندەلىكتى جاتار الدىندا اياققا تىزەدەن تومەن كونتراستىق دۋش قابىلداعان پايدالى, ول كوكتامىردىڭ تونۋسىن قالپىنا كەلتىرىپ, قان اينالىمىن جاقسارتادى; ساۋناعا, ىستىق ۆانناعا تۇسۋگە بولمايدى. ال ەمدەۋ جولدارى – اۋرۋ باستاپقى ساتىدا كونسەرۆاتيۆتىك تۇردە ەمدەلەدى, ياعني كوكتامىردىڭ ۆاريكوزدىق كەڭەيۋىنىڭ دارەجەسىنە قاراي دارىگەردىڭ نۇسقاۋى بويىنشا ارنايى ءدارى-دارمەك قولدانىلادى. ەگەر دە ۆاريكوز كەڭەيىپ, كوكتامىر اسقىنىپ, جەدەل ترومبوفلەبيت پايدا بولسا, وندا وپەراتسيالىق جولمەن ەمدەۋ قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
