قوس قانات

«ءسابيت ورازباي», «ءاسانالi ءاشiم ۇلى».

ءسiرا, بۇل – باسپاسوزدە وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى باستالعان ەسىمدەر. جانە بۇل ءوزi تەڭiزدەي تەلەگەي, تەرەڭ تاقىرىپ. Iلگەرiرەكتە بiرەۋدiڭ: «وسىلاردى نەگە اينالدىرا بەرەسiڭ؟» دەگەنiنە قاراداي كۇيiپ-پiسكەنiم بار. ونىڭ پەندەشiلiك ويىنىڭ نەنi مەڭزەپ تۇرعانى بەلگiلi ەدi. «قۇداي-اۋ, تالانت ورتاق ەمەس پە, ءبارiمiز دە تۋىسقان, جەرلەس ەمەس پە ەدiك», دەمەيمiن بە؟ تiپتi, وعان سابىر ادايدىڭ: «كورسەتپە, قۇداي, سەن ەندi نوقتالى جاتتىڭ جەتەگiن, اسىر ساپ اسىل ۇل-قىزىم ءسۇيدiرسiن گۇلگە ەتەگiن. ءار قازاق – مەنiڭ جالعىزىم. جالعىزدىڭ تiلەپ تiلەگiن, جالعاننان ماڭگi وتەمiن!» دەگەن ولەڭ جولدارىن شىرىلداپ تۇرىپ وقىعىم كەلگەن. ۇشقىر ۋاقىتتىڭ ءوزi قازiر سول ويىمىزدى ءوز بيiگiنە الىپ شىققان ەكەن. شىنىندا: «وسىلاردى نەگە اينالدىرا بەرەمiز؟». بىلايشا ايتقاندا, «دۇرىس» ساۋال قويىپ وتىر. راسىندا, ويلانباعان ەكەنمiن. سونىڭ كiلتiن ەندi تاپقان ءتارiزدiمiن.

«ءسابيت ورازباي», «ءاسانالi ءاشiم ۇلى».

ءسiرا, بۇل – باسپاسوزدە وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى باستالعان ەسىمدەر. جانە بۇل ءوزi تەڭiزدەي تەلەگەي, تەرەڭ تاقىرىپ. Iلگەرiرەكتە بiرەۋدiڭ: «وسىلاردى نەگە اينالدىرا بەرەسiڭ؟» دەگەنiنە قاراداي كۇيiپ-پiسكەنiم بار. ونىڭ پەندەشiلiك ويىنىڭ نەنi مەڭزەپ تۇرعانى بەلگiلi ەدi. «قۇداي-اۋ, تالانت ورتاق ەمەس پە, ءبارiمiز دە تۋىسقان, جەرلەس ەمەس پە ەدiك», دەمەيمiن بە؟ تiپتi, وعان سابىر ادايدىڭ: «كورسەتپە, قۇداي, سەن ەندi نوقتالى جاتتىڭ جەتەگiن, اسىر ساپ اسىل ۇل-قىزىم ءسۇيدiرسiن گۇلگە ەتەگiن. ءار قازاق – مەنiڭ جالعىزىم. جالعىزدىڭ تiلەپ تiلەگiن, جالعاننان ماڭگi وتەمiن!» دەگەن ولەڭ جولدارىن شىرىلداپ تۇرىپ وقىعىم كەلگەن. ۇشقىر ۋاقىتتىڭ ءوزi قازiر سول ويىمىزدى ءوز بيiگiنە الىپ شىققان ەكەن. شىنىندا: «وسىلاردى نەگە اينالدىرا بەرەمiز؟». بىلايشا ايتقاندا, «دۇرىس» ساۋال قويىپ وتىر. راسىندا, ويلانباعان ەكەنمiن. سونىڭ كiلتiن ەندi تاپقان ءتارiزدiمiن.

رايىمبەك («ساحنانىڭ اقىنى» – ق.مىرزا ءالى), ەسبولعان («مۇرنىنا دەيiن كۇلەتiن ءارتiس» – ر.نۇرعاليەۆ), ءانۋار («قورعانساڭ – قالقان, سiلتەسەڭ – سەمسەر بولعان» ساڭلاق – ا.سۇلەيمەنوۆ), ءاسانالi – («الاشتىڭ اقتاڭگەرi» – ا.سەيدiمبەك), ءسابيت («سۇيەۋ قارتپەن قۇبىلىس جاساعان» – ءا.سىعاي). بۇلار – بوزبالا كەزiنەن جۇپتارىن جازباي وتكەن جۇيرiكتەر. تالانتتىڭ كەڭدiگi سوندا, اسەكەڭ دە, سابەڭ دە ءوزiنiڭ كiتاپتارىندا, ءار كەزدەگi تولعانىستارىندا ولاردىڭ ايرىقشا دارىنى, الابوتەن قاسيەتتەرi تۋرالى ايتادى دا وتىرادى. اسەكەڭ: «تiپتi, مەنi وسىلاردىڭ ارتىنا سول ءۇشiن دە قالدىرعان بولار», دەپ تە جازدى. جازۋ, ايتۋ ءوز الدىنا, قولدان كەلگەنشە, سولاردىڭ وتباسىنا قولعابىس ەتiپ, ەسiمدەرiن ەستە قالدىرۋدا از ەڭبەك ەتكەن جوق. مiنە, كەڭ تالانتتىڭ كەم تالانتتان بiر ارتىقشىلىعى وسىندا. كەم تالانت بۇگiنگە عانا قىزمەت ەتەدi, كەڭ تالانت كەلەشەككە قىزمەت ەتەدi.

سونشالىقتى دارىندى بولا تۇرا, سونشالىقتى ادامگەرشiل بولۋ دا كوپ جاعدايدا مۇمكiن ەمەس («ادام كوپ, ادامگەرشiلiك از»). بالكiم, وسىناۋ قاسيەت ولارعا گەندiك كود ارقىلى بەرiلگەنiن بىلاي قويعاندا, الدىنداعى الىپتار مەكتەبiنەن الىپ قالعان تاعىلىمى ما ەكەن. ءسوز جوق, بۇل مەكتەپ بولماسا, بالكiم, ىدىرىستار, فاريدالار, سابيتتەر, ءانۋارلار, اسانالiلەر بولار ما ەدi, جوق پا ەدi. «مەنi ولگەندە شاكەننiڭ قاسىنا قويىڭدار», دەگەن ەلاعاڭنىڭ (ە.ومiرزاقوۆ) ءسوزi قانداي ءسوز دەسەڭشi. سول اماناتتى سەراعاڭدار ورىندادى. مiنە, وسىنداي ۇلى دوستىق, العاۋسىز اقيقات ارقاۋىنا اينالعان مەكتەپتەن وتكەن اسانالiلەردiڭ, سابيتتەردiڭ ادامگەرشiل بولماۋىنا ءاددi قايسى؟!

ادەتتە, تالانتتى ادامعا جالعىزدىق ءتان دەيدi. ول راس. بۇل – ومiردە دە, ونەردە دە دالەلدەنگەن نارسە. اباي دا «اتادان التاۋ, انادان تورتەۋ» بولا تۇرا («مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم تاپ شىنىم») جالعىزدىقپەن الىسقان. تولستوي دا, دوستوەۆسكي دە جالعىزدىقتا ءومiر سۇرگەن. اتاعىنان ات ۇركەتiن, ابىرويى اسپانداپ تۇرعان, اينالا قورشاعان اعايىنى بار اسەكەڭنiڭ دە, سابەڭنiڭ دە ءوزiن جالعىز سەزiنەتiنi جالعان ەمەس. ارينە, قاراپايىم وي تۇيسiگiنە سالىپ ايتساق, حالقىنىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, نەگە جالعىزدىق كۇيiن كەشسiن. الايدا, بۇلار وتiرiك ءومiر سۇرۋگە داعدىلانباعان. ونەردە دە وتiرiك كۇلۋ, وتiرiك جىلاۋ اسا قاۋiپتi قۇبىلىس ەكەنiن تۋمىسىنان سەزiنگەن. كورەر كوزگە قياناتقا شىداي المايدى. باردى بار, جوقتى جوق دەپ ۇيرەنگەن. سودان دا بولار, ولار وزدەرiنiڭ جالقى ەكەنiن بiلەدi.

ولار – ءاسانالi ءاشiم ۇلى, ءسابيت ورازباي. قازiرگi اپالارىمىز, باسقا ازاماتتار «ءتايت ءارi» دەي قويماس, بۇگiنگi قازاق ساحناسىنىڭ ەكi ابىزى, تiرi شەجi­رەسi وسى ەكەۋi دەسەك جانە ارتىق كەتپەسپiز.

بۇل ەكەۋiنiڭ تاعى بiر ارتىقشىلىعى, جان سەرiگi – وي, پاراسات. ەكەۋi دە اسقان اڭگiمەشiل. قازاقشىل, ۇلتشىل, ەلشiل, مەملەكەتشiل. تاۋەلسiزدiكتiڭ ارعى-بەرگi جىلدارىنداعى ەكەۋدiڭ اڭگiمەسiنە قازاق ونەرiنiڭ تاعدىرى مەن تۇلعالارىنىڭ قايسىبiرiنiڭ دە ءومiرi ارقاۋ بولماعان كەزi جوق. قاللەكي, ەلاعاڭ, سەراعاڭداردان باستاپ, ءوز بۋىنى ودان كەيiنگi بۋىن تۋرالى تولعانباعان ءساتى سيرەك. «الماتى اقشامىندا» ءاسانالi ءاشiم ۇلىنىڭ كۇندەلiكتەرi جاريالاندى. مۇندا دا تەاتردىڭ تاريحى تۇنىپ تۇر, ءومiر-ونەر, ارiپتەستەرi تۋرالى تولعانۋ باسىم. قازiردiڭ وزiندە بiر كiتاپتان اسىپ كەتكەن ءسابيت ورازبايدىڭ اڭگiمەلەرi «جاقسىدان ءسوز قالسىن» دەگەن ايدارمەن جۇيەلى تۇردە «الماتى اقشامىندا» جارىق كورەدi. مۇندا دا – ەل, تەاتر ءومiرi. كەيدە وسى ەكەۋiن تiرi قويعان تاعدىرعا ريزا بولاسىڭ.

ءسiرا, «تالانتتى تانۋ ءۇشiن دە تالانت كەرەك» دەگەن ءسوز راس. بۇلار بiر-بiرiنiڭ قادiرiن جاقسى بiلەدi جانە باسقا ورتاداعى ورنىن دا جاقسى سەزiنەدi. سەبەبi, دارىندى ادامدار. بiر-بiرi تۋرالى اقجارىلىپ, بۇكپەسiز سويلەيتiنi دە سودان.

«جۇرت ءاسانالiنi ازامات رەتiندە دە, ۇلكەن شىعارماشىلىق تۇلعا رەتiندە دە جاقسى بiلەدi. ەلiمiزدiڭ بەتكە ۇستار اكتەرi, رەجيسسەرi. مەن ونىڭ ازاماتتىق ءۇنiن جوعارى باعالايمىن. ال اكتەرلiگiنە بايلانىستى ايتارىم, مىقتى اكتەرلەر بار شىعار, بiراق, ءاسانالiنiڭ ورنى بiر بولەك. ...ادام رەتiندە دوستىققا, جولداستىققا ادال. وسەك-اياڭنان اۋلاق. بiرەۋدi قىزعانۋ, كورە الماۋ دەگەن تابي­عاتىندا جوق. ونەرiن ومiرiنەن جوعارى قويعان جانە باسقالاردىڭ دا ونەرiن باعالاي بiلەتiن ازاماتتاردىڭ بiرi... قازاق ونەرi ۇلكەن قاراشاڭىراق بولسا, ءاسانالi سونىڭ نە شاڭىراعى, نە كە­رەگەسi, نە ۇستىنى دەپ ايتار ەدiم. اسانالiمەن بiز ماقتانۋىمىز كەرەك. ماق­تانامىز دا!» دەپ دۋلات يسابەكوۆتiڭ ايتقانى وسى ەكi كiسiگە دە ارناپ ايتىلعان دەسە دە بولعانداي. ولاي دەيتiنiم, «الماتى اقشامىنداعى» اڭگiمەلەرiنiڭ بiر تاقىرىبىن سابەڭنiڭ قىزعانىش دەگەن قىزىل يتكە ارناعانى بار. اساعاڭنىڭ ءوزi ايتپاقشى, «بۇلاردى دۇشپاندارى, وزدەرi اسىراپ يت ەتكەن كۇشiكتەرi ءوسiردi».

سوزiمiزگە تاعى بiر كۋادۇر رەتiندە سابەڭنiڭ مىنا بiر پiكiرiنە قۇلاق سا­لايىقشى:

«ول تۇسكەن فيلمدەر قازاق كينو­سىنىڭ تاريحىندا التىن ارiپپەن جا­زىلعان تۋىندىلار. «قىز جiبەك» قان­داي, «اتاماننىڭ اقىرى», «ترانسسiبiر ەكسپرەسi» قانداي! «قىز جiبەكتە» بە­كەجاننىڭ ءرولiن قۇرمانبەك جان­دار­­بەكوۆتەن كەيiن جەرiنە جەتكiزiپ ورىن­داعان وسى – ءاسانالi».

«ءسابيت قالاي جاقسى ايتقان», دەپ بالاشا قۋاندى اساعاڭ. ارينە, جاقسى ايتادى. ادالدىق ايتقىزىپ تۇر عوي. «مۇنداي ءسوزدi دۋلاتتان كۇتپەگەن ەدiم», دەدi. ارينە, كۇتپەيسiز. ويتكەنi, بiرەۋ ايقايلاپ ايتادى, بiرەۋ ءۇنسiز عانا iشتەي مويىندايدى, ءسۇيسiنiپ جۇرەدi, ونىسىن ءبارiبiر بiر كۇنi اقتارماي تۇرا المايدى, سەبەبi, تالانت بiر-بiرiن تانىماي تۇرا المايدى. بۇل – شىن تالانتقا, كلاسسيك ادامعا عانا ءتان قاسيەت. كەشەگi ورالحان, اقسەلەۋدەي ۇزەڭگiلەستەرiنiڭ ايتقانىن بۇگiنگi قازاقتىڭ كلاسسيك قالامگەرiنiڭ جاڭعىرتۋى زاڭدىلىق.

«ءسابيت ورازباي – ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ءبارىمىز ماقتانىش ەتەر تۇلعالارىنىڭ ءبىرى». اسەكەڭ ساۋىتبەك ابدراحمانوۆپەن («ەگەمەن قازاقستان», «شەبەرلىكتىڭ شىڭى – شىندىق», 30.10.2013) سۇحبا­تىن­دا وسىلاي دەدى. مiنە, بۇلار وسىلاي. بiر-بiرi تۋرالى وسىلاي توگiلەدi. اسەكەڭ ادەتتەگi يۋمورىمەن-اق, كiشكەنتاي بiر دەتالمەن-اق «بۇنىڭ بiر كەمشiلiگi بار, بiر-اق ايەلi بار» دەگەنi – سابەڭنiڭ ادام رەتiندە دە, ونەرپاز رەتiندە دە تۋما, تازا تالانت ەكەنiنە اقساماس ايعاق. بۇدان اسىرىپ تا ايتىپ ءجۇر. ال, مىناۋ ءارi ءازiل, ءارi ەستەن شىقپايدى. رياسىز. شىنىندا دا سابەڭ تۋرالى بiر جىلدارى «تازالىق تۋرالى تولعانىس» دەپ جازىپ ەدiك. سونى اسەكەڭ دە راستاپ وتىر. تالانتتى ادام قاشاندا تالانتتى. بۇلاردىڭ تiپتi وتiرiگiنiڭ ءوزi شىندىققا بەرگiسiز عوي.

بۇلار – بiر سوقپاققا ءتۇسiپ الىپ, جۇرتتى جالىقتىرۋدان ادا, جان-جاقتى تالانت. كiسiگە كولەڭكەسiن ەمەس, شۋاعىن تۇسiرەتiن تالانت. ءوزi تالانتتى ادامنىڭ قىرى مەن سىرى دا كوپ. بiرi سۋرەت سالسا, بiرi سۋرەت تۇسiرەدi. جانە سول سۋرەتiنiڭ استىنا ءماندi, مازمۇندى ءماتiن دە جازىپ قويادى. ماسەلەن, اساعاڭ ىدىرىس نوعايباەۆتىڭ سۋرەتiن سالادى دا, استىنا: «باتىر بەينەلi, بويلى, ءۇندi, ىرىستى, ساعىندىم ىدىرىستى», نە بولماسا سەراعاڭنىڭ سۋرەتiن سالىپ: «مiنەزi بالاداي, ويى داناداي, قايران سەراعام-اي!» دەيدi. كوڭiلدە تەز جاتتالىپ قالادى. تالانت قايدا دا تالانت, ال, نە iستەيسiز؟

سابەڭ – فوتوونەردiڭ حاس شەبەرi, تiپتi, بۇل كاسiپ ول كiسiگە الدانىشتان گورi, ءومiرiنiڭ بiر التىن ارقاۋىنا اينالعان. بۇگiنگi اكەمتەاتر مۇراجايىنداعى سارعايعان سۋرەتتەردە سابەڭنiڭ شەبەر قولتاڭباسى جاتىر. ال ەندi سول سۋرەتتi ءتۇسiرiپ قانا قويماي, شىعارىپ, استىنا ءماتiنiن جازىپ, وزiڭە ەرiنبەي-جالىقپاي اكەلiپ بەرەتiن ۇقىپتىلىقتى قايدا قوياسىز؟ بۇل بۇل ما, سابەڭنiڭ انشiلiگiن, ءان شىعاراتىنىن قايدا قوياسىز؟ ءان بولعاندا قانداي! قازiر جەر-كوككە سىيماي اھىلاپ-ۇكiلەپ, ىڭقىلداپ-سىڭقىلداپ ءان سالعىش بولىپ العان بiرەۋلەر وسىنداي ءان شىعارسا جانىن قويارعا جەر تاپپاي, توبەڭiزدi ويار ەدi. جوق, سابەڭ ونى ونەرپازعا ءتان, قاراپايىم قالىپ دەپ قابىلدادى. «توقتا بوتام, اتاڭ كەلەد ارتىڭدا!», «بۇگiن مەنiڭ تۋعان كۇنiم...», «ءسۇرiنiپ كەتپە» ءتارiزدi مۇقاعاليدىڭ سوزiنە جازىلعان اندەرi ەل جۇرەگiنە ۇيالاپ قالعالى قاي زامان! 1982 جىلى تاشكەنت جاقتا بiر اقساقالدىڭ اۋزىنان جازىپ العان «تولە بيدiڭ تولعاۋىنا» دا ءوز جانىنان عاجاپ ماقام قوسىپ, ەلدiڭ تۋىندىسىنا اينالدىرىپ جiبەردi.

كۇنi كەشەگi تەلەتەاتر «قىمىز­حانانى» جۇرت نەگە ساعىنادى؟ ءسابيت ورازبايدىڭ تەرمەشiلiگi, انشiلiگi وسى «قىمىزحانادا» مۇلدەم بولەكشە قىرىنان كورiندi. حالقىمىزدىڭ جادىنان وشە باستاعان, تەك جەرگiلiكتi جەرلەردە عانا جىلت ەتiپ كورiنەتiن وسى بiر التىن باستاۋ – ءداستۇرلi ونەرiمiزدi سول جىلداردا قايتا جاڭعىرتىپ, ۇيiرiنە قوسقاننىڭ بiرەگەيi دە سابەڭ ەدi. سول جىلداردا جامبىلدىڭ وتەگەن داس­تانىن راديوعا جازدىردى. جاكەڭنىڭ ءسۇيiنبايدان العان باتاسىن سابەڭدەي ايتاتىن ادام سيرەك. قىسقاسى, نەبiر قيسسا, داس­تانداردى تالماي ايتىپ, اكتەرلiك ونەردiڭ بiر قاناتىنا اينالدىرعانى جانە وسى قاسيەتتiڭ وسى بۋىن وكiلدەرiنە كوبiرەك ءتان بولىپ, كەيiنگiلەرگە دارىعانى دا – ايتىپ بولمايتىن شىندىق.

مەنiڭ بiر قايران قالاتىنىم, بۇل كiسiلەردە جاۋاپكەرشiلiك وتە كۇشتi. بiرەۋلەر ءۇشiن بەلگiلi بiر تۇلعا تۋرالى ايتا سالۋ وڭاي كورiنسە, بۇلار كادiمگiدەي تولعانىس كۇيiن كەشiپ ايلار بويى ءجۇرiپ الادى. بiردە سابەڭ: «وسى بiر كiسiگە بارا الماي ءجۇرمiن. سالىق زيمانوۆتى ايتامىن. بۇل بiر زاڭعار ادام. ءجۇرiس-تۇرىسى, سويلەۋ مادەنيەتi, شەشەندiگi, ولشەۋسiز بiلiمiنە ءومiر بويى قايران قالدىم. شوقاننان كەيiنگi قازاقتىڭ بيلەرiنiڭ ۇستانىمىن عىلىمي اينالىمعا ەنگiزگەن بiرتۋار جانداردىڭ بiرi ەدi عوي. جەلتوقسانداعى ءسوزiن ايتسايشى. ءتۇبi بiر ايتارمىن-اۋ, بiراق, ازiرگە جۇرەگiم داۋالار ەمەس», دەيدi.

مiنە, ءوزi الدەقاشان تۇلعاعا اينالعان ادامنىڭ تۇلعا تۋرالى قالام تەربەۋگە جۇرەكسiنiپ ءجۇرۋiنiڭ ءوزi تۇيسiنە بiلگەن ادامعا قانداي تاعىلىم دەسەيشi. ءوزiمiز دە كۇنi كەشەگە دەيiن قاي جەردە, قانداي جيىنعا زيمانوۆ قاتىسادى دەسە, ەلدەن بۇرىن بارىپ وتىرۋشى ەدiك. مiنە, سول ۇلى تۇلعا تۋرالى ويىمىزدىڭ ەندi كەلiپ بiر ارنادا توعىسۋىن قاراڭىزشى.

سابەڭنiڭ وزاعاڭ, ۇلتى ءۇشiن ءوزiن دە, وزگەنi دە اياماعان, ايانباعان, ۇلتىنىڭ ۇلى مۇراتى جولىنا دەنساۋلىعىن بەرگەن وزبەكالi جانiبەكوۆ تۋرالى تەلەفون شالۋلاردىڭ بiرiندە مەرەيلەنiپ ايتقانى بار ەدi.

مارحابات كوكەمنiڭ مانەرiمەن ءسوي­­لەسەك, بiردە «حابارعا», «تاڭقال­ماڭىز­عا» سۇحبات بەرiپپiز. وزاعاڭ تۋرالى وزەك­جاردى ويىمىزدى ايتىپپىز.

– وزاعاڭ تۋرالى جاقسى ايتتىڭ, – دەدi قاشاندا سەرگەك سابەڭ. – نەمەرەلەرiم: «ول كىسى كiم بولعان؟» دەپ سۇرادى. سەنiڭ ارقاڭدا ولار دا بiلiپ قالدى, جاقسىلاپ ايتىپ بەردiم.

مەن دە قۋانىپ قالدىم, ارينە. «ءوزا­عاڭ كiم؟» دەپ سۇرايتىن بالا بار ما قازiر؟ بولماسا سول بالاعا ومiردەن وسىنداي تۇلعالار وتكەن دەپ كوشەلi اڭگiمە ايتاتىن ۇلكەن بار ما؟ ورتا مەكتەپتەردە «تۇلعاتانۋ» دەگەن ءپان ەنگiزۋ كەرەك دەپ بiرنەشە رەت ۇسىنىس ايتقان ماقالا جازىپ ەدiك, قولداۋسىز قالدىق. بۇل مiندەتتi ازiرگە گازەت رۋبريكاسىنا اينالدىرىپ, ءوزiمiز اتقارىپ جاتىرمىز.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى نە؟ ەسەبiن تاۋىپ, ماقتانىپ قالۋ ەمەس. اي­تايىن دەگەنiمiز باسقا. تالاسبەك اسەم­قۇلوۆ باۋىرىمىزدىڭ جازعانىنداي, فرانتسۋز قالامگەرلەرi اراسىندا كۇنi بۇگiنگە دەيiن بiر-بiرiنە تiپتi تەلەفونمەن ساعاتتاپ رومان وقيتىن ادەت ءالi جوعالماپتى. ال بiزدiڭ قوعامدا بiر-بiرiمiزدi وقىمايتىن, وقىعان كۇندە دە ءۇنسiز قالاتىن بiر دەرت بار ەكەنi راس قوي. بۇل ەكi كiسi دە مۇنداي كەسەلدەن امان. وقىپ قانا قويمايدى, ويىن اشىق, بۇكپەسiز ايتادى. ويىڭا وي, پiكiرiڭە پiكiر قوسادى, كiسiنi قاناتتاندىرىپ جiبەرەدi. پەندە عوي, ەگەر بۇل كiسiلەردiڭ بويىندا كەمشiلiكتەر بولسا سونى جۇيەلi تۇردەگi وقۋمەن, iلiم-بiلiممەن جويىپ كەلە جاتقان جاندار.

شەتiنەن شەبەر بۇل بۋىننىڭ بiز اڭگiمە ەتiپ وتىرعان وسى ەكi وكiلiنiڭ وسى جاسقا كەلiپ, سۇيiكتi بولۋى ەكiنiڭ بiرiنiڭ ماڭدايىنا جازىلماعان. وسىنىڭ ءبارi – ومiرگە, ونەرگە, اينالاسىنا ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ ارقاسىندا كەلگەن ابىروي. «ابىروي اللانىڭ قاسىندا», دەيدi. سول ارمانداي الىس, اسقاق ابىرويدى اللا بۇل ەكەۋiنە ءۇيiپ-توگiپ بەردi. ەڭ باستىسى, سونى ۇستاپ تۇرۋ دا – شىن تالانتتىڭ قولىنان كەلەتiن تiرلiك. اسەكەڭنiڭ ءوزi ايتپاقشى: «بiرەۋلەرگە اتاق بەرگەن, بiرەۋگە سونى ۇستاپ تۇراتىن ابىروي بەرمەگەن», بۇل ەكەۋiنە بەرگەن. رۋحاني مۇراتقا ادالدىقتىڭ, ەلگە قىزمەت ەتۋدiڭ ءنازيرا ۇلگiسi وسىنداي بولادى. ەكەۋiن قاتار كورگەن سايىن ۇلت ابىرويى قول ۇستاسىپ كەلە جاتقانداي كۇي كەشەسiڭ. بiر-بiرiنiڭ باعاسىن بiلۋ, وزگەنiڭ دە باقىتىن باعالاۋ, ايالاۋ دەگەن وسى. وسى بiر اسىل تۋعان تەكتiلiك ونەردەگi قاي بۋىن وكiلدەرiنە دە جۇعىستى بولسا ەكەن دەيسiڭ.

وسىنىڭ ءبارi قايدان باستالدى؟ «بۇلاق باسىنان تۇنادى», دەگەن ءسوز بار. بۇلار – ادال ءسۇت ەمگەندەر. وسىناۋ ۇلى دوستىقتىڭ باسىندا قايران بiزدiڭ اردى ويلاعان شەشەلەر تۇر. سابەڭنiڭ, اساعاڭنىڭ انالارىنان قالعان قاسيەت بۇل. مiنە, سول التىن ۇزiكتi ءۇزiپ الماي بۇگiنگە جالعاپ كەلە جاتقان جام­پوز­داردىڭ اسىل قاسيەتiن جازا الساق, جەتكiزە الساق, قانەكەي؟ ال ەندi بار عوي, بۇل تاقىرىپقا بiر كiرسەڭiز, تەك نۇرلاناسىز دا وتىراسىز, ونىڭ شەت-شەگi كورiنiپ بiتپەيدi, ەركە جەلدەي ەسiپ وتىرىپ جازۋعا بولادى. بۇل تاقىرىپ اسەكەڭنiڭ كiتاپتارىندا, سابەڭنiڭ جازبالارىندا جەت­كiلiكتi ايتىلادى.

اسا بiر جوعارى دەڭگەيگە كوتەرiلمەگەن بۇگiنگi رۋحاني سۇرانىستىڭ ورنىن, بوس كەڭiستiكتi ءسابيت ورازبايدىڭ اۋىزشا اڭگiمەلەرiنiڭ قاعازعا تۇسكەن ءنازيرا نۇسقالارىنىڭ تولتىرا باستاعانىن ەندi جاسىرا المايمىز. ءومiر مەن ونەردiڭ تالاي وتكەلەگiنەن وتكەن سابەڭنiڭ ءوزi دە اۋەلدە وسى تiرلiگiمiز قالاي بولار ەكەن دەپ ءسال تولقۋ كۇيiن كەشسە دە, قازiر ءوزiنiڭ بۇل الەمگە كiرiپ كەتكەنi سونشا توقتاي الاتىن ءتۇرi جوق. تاياۋدا وسى جاريالانىمدار «الماتى اقشامىنىڭ» كىتاپحاناسى» سەرياسى اياسىندا «ءومىردىڭ ءوزى – تەاتر» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. قىسقاسى, گازەتiمiزدiڭ تۇراقتى اۆتورىنا اينالعان سابەڭنiڭ جاريالانىمدارى بەلگiلi سەبەپتەرمەن جارىق كورمەي قالسا, وقىرمانداردان اجەپتاۋiر سىن ەستيتiن جاعدايعا جەتتiك. حالىقتان بيiك سىنشى جوق. وسىنىڭ ءوزi دە تاباندى ەڭبەكتىڭ رۋحاني جەتiستiككە اينالعانىنىڭ بiر بەلگiسiن بiلدiرمەي مە؟

قازiر شىنىن ايتۋ كەرەك, وتiرiك تە ورگە باسىپ تۇرعان زامان. ال, ونەرگە وتiرiك جۇرمەيدi. كەشەگi كۇننiڭ اڭگiمەسiن بۇگiنگi تiرi شەجiرە اسەكەڭدەر, سابەڭدەر ايتپاسا, ەرتەڭگi كۇنi ول اڭگiمەنi بiرەۋلەر وتiرiك ايتۋى ابدەن مۇمكiن. راسىندا دا, قازiردiڭ وزiندە دە وتكەن كۇننەن ەستەلiك ايتۋشىلاردىڭ بiرسىپىراسىنىڭ ءوزiنiڭ مۇددەسiن ويلاي وتىرىپ, ءوزiن بiر جاناشىر جان بولعانداي كورسەتiپ, وتiرiك قوسىپ ايتاتىنى دا بايقالماي قالمايدى. ال ەندi بiر iرi تۇلعا تۋرالى ايتا قالسا, ءوزiن ول كiسiدەن بiر ءسات تە تومەندەتپەي سويلەيتiندەر بار. سونداي-اق, سۇحبات بەرە قالسا, ءيا بولماسا بiر ماقالا جازا قالسا, سونىسىن بiرەۋدەن ەسە قايتارۋ ءۇشiن ۇتىمدى پايدالانىپ, ءار تاقىرىپقا, اركiمگە بiر ۇرىنىپ, اقىر سوڭىندا ءوزiنiڭ پەندەۋي پيعىلىنان حابار بەرiپ الاتىندار دا بار. ارينە, مۇندايدىڭ ءبارiن كەمەڭگەر حالىق, ويلى وقىرمان بiلە قويادى. ال, ەندi سابەڭنiڭ اڭگiمەلەرiندە سونىڭ بiردە-بiرi جوق. ارينە, اللا تاعالا ءاۋ باستا سونشالىقتى دارىن بەرگەن سوڭ, سول دارىننىڭ قوسالقى بولشەكتەرi, اعىمدارى – سەزiمنiڭ, اسiرەشiلدiكتiڭ سارىندارى بولماي قالماۋى دا مۇمكiن ەمەس قوي. ويتكەنi, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە عوي, بiراق, بiر دە بiر فالش جوق. بەلگiلi بiر تۇلعا تۋرالى ايتقاندا ءوزiن ءجونسiز تىقپالاۋ جانە جوق. اڭگiمەنiڭ اسەرلiلiگi سونشا, سول تۇلعانى بيiكتەتiپ جiبەرiپ, ءوزi سونىڭ تاساسىندا قالىپ قويادى. سوندىقتان دا كوپشiلiك وقىرماننىڭ سۇيiسپەنشiلiگiنە, كوزايىمىنا بولەنگەن وسى بiر جوبا­مىزدىڭ رۋحاني ولجاعا اينالعانىنا ماقتانامىز. قىسقاسى, شاكەن ايمانوۆ قايتىس بولعان جىلى تۋعان بالالار الىپ ايمانوۆ تۋرالى «ەستەلiك» ايتا باستاعان تۇستا باستاپ كەتكەن بۇل جوبامىزدىڭ ورىندى بولعانىنا بەك قۋانىشتىمىز. ەڭ الدىمەن وتكەننiڭ اڭگiمەسiن وتىز سەگiز جاسىندا وتە كۇردەلi وبراز سۇيەۋ قارتتى سومداپ, قۇبىلىس جاساعان ورازباەۆتىڭ ايتۋى دا زاڭدى. اياۋلى اساعاڭ حالقىمىزدى ءوزiنiڭ شىتىرمانعا تولى كۇندەلiكتەرiمەن, سابەڭ شۋاققا تولى تارتىمدى اڭگiمەلەرiمەن تامساندىرىپ جاتىر.

بۇلار نەگە مىقتى, نەگە تەكشiل؟! ويتكەنi, ولار قاللەكيشiل, شاكەنشiل, ەلۋبايشىل, سەرالiشiل, ءسابيراشىل بولدى. ال, بiز وزبەكالiشiل, ءسابيتشiل, ءاسانالiشiل بولدىق. بiزدەن كەيiنگi, ودان كەيiنگi بۋىن كiمشiل بولار ەكەن؟! بۇل – ماسەلەنiڭ ماسەلەسi. ويتكەنi, قۇمان مەن مەرۋەرتكە بارىپ وتىرىپ: «سiزدەر قانداي فيلمدە وينادىڭىزدار؟» دەپ ساۋال قوياتىنداردىڭ كiمشiل بولاتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزi قاۋiپتi.

قوس ابىزدىڭ بۇگiنگi جەتكەن ابىروي-اتاعى, ءسوز جوق, ءوزiنiڭ اللا تاعالا بەرگەن دارىنى, تالانتىنىڭ ارقاسى. ابىروي-اتاقتىڭ ءوزi بiرەۋلەردە جاساندى بولادى. ولار ۇمىتىلىپ قالماس ءۇشiن تiلi مەن جاعىنا سۇيەنiپ, قازىمىرلانا سويلەپ, جاساندىلىقتىڭ شىڭىنا شىعىپ, قايتا-قايتا كەش وتكiزiپ, ءتىپتى, توي-تومالاق باسقارىپ, سول باياعى الدامشى اتاعىن ساقتاپ قالۋ جولىندا تىنىم تاپپايدى. بiراق, نە جىلۋى, نە ءنارi جوق ونداي ورتاشا تالانتتاردىڭ بولاشاعى دا جوق, جادىدان تەز وشەدi. مۇندايدا قۇر بوسقا تاۋسىلىپ سويلەۋدiڭ قاجەتi جوق. ويىمىزدى كەمەڭگەر اسقار سۇلەيمەنوۆ ايتىپ قويىپتى. «وتiرiكتi ايتا بەرسەڭ, شىندىققا اينالادى, ال شىندىقتى ايتا بەرسەڭ, قارتايىپ, وتiرiككە اينالادى». ال مىناداي دارىندى ادامداردى, ءتاڭiرi ايرىقشا جاراتقان جانداردى اتاق-ابىروي ءوزi iزدەپ كەلەدi. ولار «حالقىم مەنi ۇمىتادى-اۋ» دەگەن ويدان مۇلدەم ادا. تاۋەلسiزدiكتiڭ جيىرما جىلدىعىندا اسەكەڭ ەكەۋمiزدiڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» سۇحباتىمىز شىقتى. سوندا: «جۇرتتىڭ بارiندە بيزنەس بار, بەلگiلi ادامدار ابىرويىن العا تارتىپ, ءوزiنiڭ بيزنەسiن جاسايدى. وسى جاعى سiزدە قالاي شەشiلگەن؟» – دەپ سۇراق قويدىم. اسەكەڭ: «مەنiڭ بيزنەسiم – ءوزiمنiڭ جيعان ابىرويىم, اتاعىم. ەشكiمنiڭ الدىنا ەشتەڭە سۇراپ بارعان ەمەسپiن. ءۇي سالسام دا, مەشiت سالسام دا, ماعان ابىروي-اتاعىم سالىپ بەردi», – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدi. راسىندا, ورازباەۆتار, اشiموۆتەر – پەندەۋي دۇنيەدەن قاشاندا بيiك. تەڭiزدەردە, مۇحيتتاردا الىسقا جۇزەتiن الىپ كەمەلەر سياقتى, ءومiردiڭ ۇساق-تۇيەگiنە ءمان بەرمەيدi. ويتكەنi, شىنايى تالانت. ال دارىندى ادام – بار جاعىنان دارىندى. ەگەر ءاسانالi دە, ءسابيت تە اكتەر بولماسا, باسقا سالادا دا دارا شىعار ەدi. ويتكەنi, ءتاڭiرi ءوزi ايرىقشا ەتiپ جاراتقان. ماسەلەن, اسەكەڭنiڭ اكتەرلiك, رەجيسسەرلiك, لەكتورلىق ونەرi ءوز الدىنا. ونىڭ سىرتىندا قالام ۇستايتىنى دا بار. «الماتى اقشامىندا» بiر جىلداي كۇندەلiگi جاريالاندى. سول كۇندەلiكتەرiنiڭ بارلىعىندا ەلدiڭ تاريحى, مۇڭى, قۋانىشى تۇنىپ تۇر. «مايرانىڭ ءانi», «جان بولەك» اتتى كiتاپتارى جارىق كوردi. كەيiنگi كiتابىنا رەداكتور بولدىم. بiر جىل مۇراعاتىنا ءتۇسiپ وتىرىپ بەس تومدىعىن دايىندادىم. قانشاما قازىناعا كەزiكتiم. سوندا تۇيگەنiم – بۇل كiسiنiڭ جازۋشىلىق قابiلەتi دە جوعارى. ال ەندi ايتقىشتىعى, وت تiلدi وراق اۋىزدىلىعى ءوز الدىنا. ايتقىشتىعى دەگەندە, ەل ەسiندە جۇرگەن ازiلدەرiن بىلاي قويعاندا, كەيدە ەل كوكەيiندەگi ويدى ساحنادان ايتاتىنىن جۇرتتىڭ بiرi بiلسە, بiرi بiلمەۋi مۇمكiن. ماسەلەن, «اپات» سپەكتاكلiندە اسان شال – اساعاڭنىڭ قامىعىپ, iشi ورتەنiپ تۇرىپ «جەردi ساتپاڭدار» دەپ ارىستانداي اقىرىپ جiبەرگەنi بار ەدi. سول تۇستاعى ەڭ وزەكتi ماسەلەنi ول ساحناعا وسىلاي الىپ شىققان. كەيiننەن سول سپەكتاكلگە قاتىسىپ وتىرعان بiر شەنەۋنiكتiڭ زارە-يمانى قالمادى دەپ تە ەستiدiك. سول سپەكتاكلدە عوي دەيمiن: «ەي, ادام جەرگە تابىن!» دەپ, مارتەبەلi اقىنىمىزدىڭ سوزiنە جىلدار وتكەن سوڭ تۇزەتۋ ەنگiزگەنi جانە بار.

«قازiرگi تالعام ماسەلەسiن ويلاسام, مىناداي بiر تۇسiنiك, ولشەم قالىپتاسىپ بارا ما دەپ قورقامىن. «گولليۆۋد جۇلدىزدارىنىڭ» ونەرiن كورiپ ءوسiپ جاتقان بۇگiنگi اڭعال, ۇرىنشاق ۇرپاق «اكتەرلiك ونەر دەگەنiمiز, شىن اكتەر دەگەنiمiز وسى ەكەن عوي» دەگەن ويعا تابان تiرەۋi دە حاق. ولاردىڭ كوبىسى جاقسى سپورتشى, كاسكادەر شىعار, بiراق, اكتەر ەمەس. ولار وبرازعا ەنە المايدى, ويتكەنi, كورگەن مەكتەبi جوق. قازiرگiنiڭ تiلiمەن ايتساق, شىن مانiندەگi اكتەرلەر ەمەس, «بوە­ۆيكتەر». بۇگiنگi كورەرمەندەر بiر ساتتiك قانا سىرتقى اسەرمەن, الدانىشپەن ءومiر ءسۇرiپ جاتىر. ال اكتەرلiكتiڭ كiسiنiڭ iشiنە ساۋلە تۇسiرەتiن قۇدىرەتتi, تەكتi, بەكزات ونەر ەكەنiن كiمنەن سۇراساق ەكەن؟! مەنiڭ قۇرمەتتi پروفەسسورلارىم بۇعان نە دەيدi?

امال جوق, وسى بiر باراقاتسىزداۋ ساۋالىما ءوزiمدi-ءوزiم شامام كەلگەنشە جاۋاپ بەرۋگە ماجبۇرلەپ, ۇلى اكتريسا مايقانوۆانى اكتەرلiكتiڭ ەتالونى ەتiپ العان جاعدايىم بار».

ءاسانالi ءاشiم ۇلى «قازاق اكتري­سالارىنىڭ قاللەكيi» اتتى ماقالاسىن وسىلاي باستايدى. بۇرىن ءوز جاقسى­لا­رى­مىزعا ءوز iشiمiزدەن تەڭەۋ تابا الماي جاتۋشى ەدiك. اسەكەڭ سابيراعا تەڭەۋدi ءوز iشiمiزدەن تابادى. جانە كiمگە تەڭەيدi دەسەڭشi!؟

وسى ماقالانىڭ باستاۋىنداعى ءسوزدiڭ ءوزi بiزدiڭ بۇگiنگi بيiگiمiز, ولشەمiمiز تۋرالى تولعانۋعا جەتiپ جاتىر. كەشەگi بيiك­تiك بۇگiنگە ولشەم بولا ما؟ بiز نەگە ودان دا بيiك بولماۋىمىز كەرەك؟ اكتەر­لiكتi ساف ونەر, بەكزات ونەر بيiگi­نە كوتەر­گەن ءاسانالi, سابيتتەردiڭ بۇگiن­گi ءوز سوق­پاعىن, ءوز بولمىسىن تابۋعا تيiس­تi كەيبiر ارiپتەستەرi نەگە گولليۆۋد, بول­ليۆۋد «جۇلدىزدارىن» بيiك كورەدi?!

شىنايى ونەر, شىن ونەر قايدا؟ ۇلى ونەر, بەكزات ونەر, اسىل تەكتi اقسۇيەك ونەر قايدا, كەشەگi كۇنمەن قالىپ قويدى ما؟ «كiسi بولمىسىنا ەنەتiن ونەر» دەگەندە ۇلى اباي اكتەرلiكتi دە ويلاعان بولار-اۋ؟! سول ۇلى ۇستاز ايتقان بولمىستى نەگە iزدەيدi, نەگە ساعىنادى اساعاڭدار, سابەڭدەر؟!

بiردە سول «بوەۆيكتەردiڭ» بيiگiنە شىققان دجەكي چان تەلەديداردان كوزi جاسقا شىلانىپ:

– جۇرتتىڭ ءبارi مەنi جۇلدىز دەيدi. مەن بوەۆيكپەن جۇلدىز بولعىم كەلمەيدi. ۇلكەن وبراز جاساعىم كەلەدi, شىن اكتەر بولعىم كەلەدi. شىن جىلاعىم كەلەدi, شىن كۇلگiم كەلەدi, – دەدi.

شىن جىلاۋ, شىن كۇلۋ. ءسابيرالاردىڭ ويىنىن چاندار كورمەسە دە, بiز كوردiك قوي. وسىناۋ ساحنانىڭ جانى دەرلiك ەگiز ستي­حيانىڭ كوكەسiن كورسەتۋشi ەدi-اۋ, سولار. ولاردىڭ تiرi كۇنiنiڭ وزiندە اڭىز­عا اينالعانى سونشا, تiپتi, بۇل كiسi­لەر ويناعاندا تەاترعا جەدەل جاردەمدi شا­قىر­تىپ قويادى ەكەن دەگەندi دە ەستiگەنبiز.

ءسiرا, بۇل – جاھاندىق پروبلەما. بۇل – ءالi دە بولسا بiزدi iزدەپ تاۋىپ الاتىن جانى سiرi ەۋروتسەنتريستiك كوزقاراستىڭ بiزدi اينالشىقتاپ, وكشەلەپ قويماي جۇرگەنiنiڭ بەلگiسi. اسەكەڭ مەن سابەڭنiڭ ويلاي­تىن قاۋپi وسى. ول قاۋiپ بiزگە كەلدi, الدەقاشان كەلدi. الەمنiڭ وزىق ويلى­لارى سەنiڭ ونەرiڭنەن الەمدi, گوللي­ۆۋد­تىق ىقپالدى iزدەمەيدi, سەنi iزدەيدi. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, ءوزiڭدi وزگەرتiپ, ءوزiڭدi بەينەلەي الساڭ عانا, وزگەلەر سەنi مويىندايدى. سەنiڭ وزگە بولعانىڭ وزگەگە كەرەك ەمەس.

ەكi ابىزدىڭ دا وسىلاي وي تەڭiزiن كەشiپ كەلە جاتقانىنا قانشاما كۇندەر, قانشاما تۇندەر ءوتتi ەكەن؟! ولاردى وسىنداي وي جوسىعى قاۋمالاپ العان.

مiنە, قوس ابىزدىڭ وسى ويى قازiر بiزدiڭ ونەرگە كەرەك-اق بولىپ تۇر. كەرەك بولسا, قابىلدار, بولماسا, بiرi بار ءوشiن كۇندەلiكتەن الىپ, بiرi اڭگiمەسiن ايتىپ جازدىرتىپ قويار. بۇگiنگە كەرەك بولماسا, كەلەشەككە قاجەت بولار دەگەن وي.

بiزدە بالامەن دە, شاعامەن دە ايتىسىپ, اركiمگە بiر ۇرىنىپ الداعى اقساقالدىعى بەيمالiم بولىپ تۇرعاندار دا بار. ەرتەڭ سولار اقساقال بولادى-اۋ دەگەن جايدى ويلاعان سايىن توڭiرەگiڭدە بiر مۇڭ يەكتەپ ءجۇرiپ الادى.

قاشاندا ەل دەپ ەلەڭدەپ, ەلەگiزگەن وسى بiر ەرەكشە ەكەۋدiڭ ويىن وقىعان سايىن كiمنiڭ بولسا دا تىنىسى اشىلىپ قويا بەرەتiنi ءسوزسiز. سول ەلدiڭ باسى ەلباسىنىڭ قايسىبiر كەزدەسۋ سايىن ەكەۋiنە ەرەكشە ەلجiرەيتiنi تەگiن دەيسiز بە؟ ونەرگە ولەرمەندiكتi, قاسكويلiكتi, بۇلدiرگiنi الىپ كەلۋمەن ءومiرi ءوتiپ بارا جاتقان الدەبiرەۋدەي ارباۋ, ارانداتۋ, الداۋمەن ەمەس, الاشتىڭ الداعى ابىرويىنا الاڭداۋمەن تاڭى اتىپ, كۇنi باتاتىن ەرەكشە ەكەۋدەن ۇيرەنەتiن نارسە كوپ. بiز بۇل جولى ماقالامىزدىڭ ىقشامدالعان نۇسقاسىندا سونىڭ بiر تامشىدايىن عانا ءسوز ەتە الساق, ول دا بiر جەتiستiك.

ورتامىزدا ۇزاق جۇرiڭiزدەرشi, قازاق ساحناسىنىڭ قاسيەت قونعان قوس قاناتى!

قالي سارسەنباي,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سiڭiرگەن قايراتكەرi.

الماتى.