تىلشىلەر قوسىنىنا ارىز-شاعىمداردىڭ ءتۇسىپ جاتۋى قالىپتى قۇبىلىس. ال ءبىر تاقىرىپقا ارنالعان مىنا حاتتاردىڭ مازمۇنى ادامي قۇندىلىقتاردى اسپەتتەۋمەن, ەلدىك, بىرلىك سەكىلدى ۇلى ۇعىمداردى العا تارتۋمەن ەرەكشەلەنەدى. شالعاي اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تاسقا باسىلعان سالەمدەمەلەرىن بىزگە ءسابيت بايتەلەنوۆ دەگەن ازامات ارنايى اماناتتادى. ولاي بولسا, ءۇشبۋ حاتتارعا كەزەك بەرەيىك.
تىلشىلەر قوسىنىنا ارىز-شاعىمداردىڭ ءتۇسىپ جاتۋى قالىپتى قۇبىلىس. ال ءبىر تاقىرىپقا ارنالعان مىنا حاتتاردىڭ مازمۇنى ادامي قۇندىلىقتاردى اسپەتتەۋمەن, ەلدىك, بىرلىك سەكىلدى ۇلى ۇعىمداردى العا تارتۋمەن ەرەكشەلەنەدى. شالعاي اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تاسقا باسىلعان سالەمدەمەلەرىن بىزگە ءسابيت بايتەلەنوۆ دەگەن ازامات ارنايى اماناتتادى. ولاي بولسا, ءۇشبۋ حاتتارعا كەزەك بەرەيىك.
ءبىرىنشى حات
بايان ماحمەتقىزى, دوسان شياپ ۇلى, بەكماعامبەت ءبايمىش ۇلى,
ىسقاق ىبىراەۆ اۋىلىنىڭ تۋمالارى:
– ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى ءار ادام ءوز پىكىرىن اشىق ايتۋ قۇقىنا يە بولدى. الايدا, كەيبىرەۋلەردىڭ دەموكراتيانىڭ وسى ءبىر جارقىن كورىنىسىن جەلەۋ ەتىپ, ءوش الۋ, مۇقاتۋ ماقساتىنا پايدالاناتىنى وكىنىشتى-اق. شىندىقتان اۋا جايىلعانىن بايقاماعان باز بىرەۋلەر ونداي جىمىسقى نيەتتىلەردىڭ ايتقانىنا سەنىپ, ويبايعا ايعاي قوسىپ جاتاتىنى بار. كەشەگى قىزىل كەڭەس كەزىندەگى قاتارداعى كوپ ديرەكتورلاردىڭ ءبىرى ەسەنعالي كەرەيباەۆتىڭ تىرشىلىگى سۇتتەي ۇيىعان اۋىلداستارىن ىرىڭ-جىرىڭ ەتىپ, الاتايداي ءبۇلدىرىپ قويعانى قىنجىلتادى. ونىڭ «ءومىرىمنىڭ وتكەلدەرى» جانە «ەسىمنەن كەتپەيتىن ساتتەر» اتتى ەستەلىك كىتاپتارىن زوردىڭ كۇشىمەن وقىپ شىققاننان كەيىن ارۋاقتارعا و دۇنيەدە دە تىنىشتىق بەرمەيتىندەر بولادى ەكەن دەپ جاعامىزدى ۇستادىق. قازاقتىڭ اتا داستۇرىنەن اتتاپ, مارقۇم بولعان ادامداردى عايباتتاۋ, ءجونسىز ءتىل تيگىزۋ ول ءۇشىن تۇك ەمەس سەكىلدى. ەكى كىتاپتى 45 كۇندە جازىپ شىققان «جازعىش» وقىرماندار جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتسا, العىستان باسقا ايتارىمىز بولماس ەدى.
ىسقاق ىبىراەۆ اۋىلى – ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى. بۇل وڭىردەن تانىمال ازاماتتار كوپ شىققان. ولاردىڭ قاتارىنا قازاقشاعا قامشى سالدىرمايتىن اناتولي شالوۆ پەن گەرولد بەلگەردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن اقساقالدىڭ جازۋىنشا, اتا سالت-داستۇرلەرىمىز ابدەن قالىپتاسقان اۋىلىمىز تەك كولەڭكەلى تۇستاردان عانا قۇرالاتىن سىقىلدى. «ءتىلىم بۋىنسىز, اۋزىم تىعىنسىز» دەمەكشى, «مەن, مەن» دەپ كەۋدە قاققاندا بەل ومىرتقاسى ءۇزىلىپ كەتەردەي شىرەنەدى كەلىپ. كىتاپتىڭ قاي بەتىن اشىپ قالساق دا, «مەنىڭ ايتۋىممەن تىندىرىلدى, مەنىڭ اقىلىممەن اتقارىلدى» دەگەن تۇجىرىمدار, جەرلەستەرىن جىككە, رۋعا بولەتىن جايتتار از ەمەس. وسىنداي قارەكەتتەر ارقىلى قىزمەتتەگى كەلەڭسىزدىكتەرىن اقتاعانداي بولاتىن سىڭايلى. سوعان قاراعاندا, بالا كەزدەن مىنەز بولىپ جابىسقان ءوزىمشىل داعدىسى ءالى قالماعان ءتارىزدى. ولاي دەيتىنىمىز, قازان-وشاقتىڭ قاسىندا جۇرگەن سالاق ايەلدەي وڭى مەن سولىنا قارا كۇيەنى اياماي جاعۋى ءبارىمىزدى كۇيىندىرەدى. لەنين ورتا مەكتەبىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى شياپ سادىقوۆتى «انتيپارتينايا گرۋپپاعا» قوسۋى قاي ساسقانى؟ سوعىستان جارالانىپ كەلگەن مايدانگەردىڭ قاندى سوعىسقا قايتادان ءوز ەركىمەن اتتانۋ ەرلىگى كەرەيباەۆتىڭ قولىنان كەلە قويار ما ەكەن؟ ءاي, قايدام... وسكەلەڭ ۇرپاقتى ەلدى, جەردى ءسۇيۋدەگى, وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋدەگى ونەگەسى مەن باي تاجىريبەسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ وتان ءۇشىن وت كەشكەن ارداگەردى عايباتتاۋ – اسىن ءىشىپ, استاۋىنا تۇكىرگەنمەن بىردەي. سانالى عۇمىرىن ىشكى ىستەر سالاسىنا ارناعان ماحمەت وسپانوۆ اعامىز تۋرا ايتاتىن ءادىلدىگىمەن, كولتەك-سولتەككە كونە بەرمەيتىن بىربەتكەيلىگىمەن وعان جاقپاي قالعان بولۋى كەرەك. كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى سەيىتقاسىم بايتەلەنوۆ اعامىزبەن اۋدان تۇگىل وبلىس باسشىلارى ساناساتىن. سول سەبەپتى كوپشىلىك ونى قولدادى, سىيلادى. ات ۇستىندە جۇرگەن بۇل ازاماتتاردىڭ جاقسى قاسيەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن ۇلگى ەتىلەدى.
ە.كەرەيباەۆتىڭ لەزدەمەلەردە دورەكىلىك كورسەتىپ, ايعاي شىعارىپ جۇرەتىن مىنەزىن ءبىز جاقسى بىلسەك تە, ىشىمىزدەن تىنىپ جۇرەتىنبىز. ەندى ايتۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ى.ىبىراەۆ اتىنداعى شارۋاشىلىقتى باسقارعان كەزەڭدە بەلسەندى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كوزگە تۇسە قويعان جوق. جاڭا قىزمەتكە اۋىساردا جالعان مالىمەتتەردى قويشا توعىتقانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. 1 مىڭ توننا جەمشوپ جەتپەي قالىپ, ۋ-شۋمەن ازەر قۇتىلعانى بار. كەلىمسەك بريگادالاردىڭ كۇشىمەن ءبىر جىلدا 20 ءۇي سالدىرامىن دەگەن داقپىرتتىڭ اقىرى ساپاسىز باسپانالار تۇرعىزۋمەن اياقتالعان. اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىن باسقارعاندا بىلىق-شىلىعى ايداي الەمگە ايان ەتىلىپ, قىزمەتتەن قۋىلىپ تىنعان. اشارعا ەسىك, كىرەرگە تەسىك تابا الماي جۇرگەندە ءوزى كۇل شاشقان ەلدىڭ ازاماتى ماركەن احمەتبەكوۆ قاناتىنىڭ استىنا العان. «وزەرنىي» كەڭشارىندا ديرەكتور بولىپ جۇرگەندە قىزمەتتەن نە ءۇشىن الاستاتىلعانى تۋرالى ايتساق, جايداق ەسەككە تەرىس ءمىنىپ كەتەرى انىق. «اللا كەشىرگەنمەن, ارۋاق كەشىرمەيدى» دەگەن ءسوزدى ەسىنە سالعىمىز كەلەدى.
قولىمىزعا قالام الىپ, ءوزىمىز وقىرمانى سانالاتىن باسىلىمعا حات جولداۋىمىزدىڭ باستى ماقساتى – وسكەلەڭ ۇرپاقتى رۋشىلدىق, جەرشىلدىك سەكىلدى جامان عادەتتەردەن ساقتاندىرۋ, جيرەندىرۋ, اۋىزبىرلىك, ىنتىماق الدىمەن قازاقتارعا كەرەكتىگىن ۇقتىرۋ. ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا رۋ مەن تايپاعا ءبولىنۋ ۇلتتىق تۇتاستىقتان ايىرىلۋدىڭ وتە قاۋىپتى ءتۇرى ەكەنىن, ەل بىرلىگىن ارداقتاۋدى اسىل قاسيەتكە اينالدىرۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ولاي بولسا, ە.كەرەيباەۆ سياقتى ونبەس داۋدى قوزدىرىپ, ادامداردى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويعانشا بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى قازاق شەجىرەسىنىڭ تۇپكى ءمانى ءبىر عانا ۇلى تامىرعا –قازاق دەگەن ۇلتقا بارىپ تىرەلەتىنىن ۇقتىرساق, ۇتارىمىز انىق.
ەكىنشى حات
قويشىباي شانيەۆ,
ەل تۇرعىنى:
– مەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنىڭ ءبىرىمىن. جازعان-سىزعاندارىم جاريالانىپ تۇرادى. سۇيىكتى گازەتىمنىڭ بەلسەندى اۆتورى رەتىندە قولىما قالام الۋىما ەسەنعالي كەرەيباەۆ اقساقالدىڭ ارۋاقتارعا ءجون-جوسىقسىز ءتىل تيگىزىپ, قورلاۋى, رۋعا ءبولىپ, ەل ىشىنە لاڭ سالۋى تۇرتكى بولدى.
شىنىن ايتسام, قوس كىتاپتىڭ سىرتقى مۇقاباسى ادەمى بەزەندىرىلگەنىمەن, ىشىنەن اۋىزتۇشىتارلىق ەشتەڭە تابا المادىم. ول كىسى تۋرالى كەڭشاردا بۇيرىق شىعارىپ, قول قويعاننان باسقا «دارىنى» جوق دەپ ەستۋشى ەدىم. وعان وسى جولى كوزىم انىق جەتكەندەي بولدى. وسىندا وقىپ, قىزمەت اتقارعان ورتاسىن عايباتتاپ, ارۋاقتارمەن ارپالىسقان اقساقالدىڭ يمانسىزدىعىنان قاتتى ءتۇڭىلدىم. كىتاپ اۆتورىنىڭ ايتۋىنا سەنسەك, رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى شياپ اعامىز پارتياعا, ۇكىمەتكە قارسى توپتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى كورىنەدى. اعايىندار-اۋ, تالايلارعا جىلى سوزىمەن دە, ىسىمەن دە قورعان, قالقان بولا بىلگەن اياۋلى اۋىل ازاماتى جايلى جامان ءسوز ايتۋعا اۋزى قالاي باردى ەكەن؟ اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى ءاناس نۇرقانوۆ اعا – جۇرتشىلىقتى سوڭىنان ەرتە بىلگەن جانداردىڭ ءبىرى. سەيىتقاسىم بايتەلەنوۆ اعانى «نادان», «ءبىلىمى جوق», «وركورىرەك» ساناتىنا قوسۋىنا جول بولسىن؟ ونىڭ بەدەل-پاراساتى ديرەكتوردان الدەقايدا بيىك بولاتىن. ءىشتى قارا مىسىقتاي تىرناعان قىزعانىش شىداتپاعان بولۋ كەرەك, شەتىنەن كوسىلە «جامانداپتى». ماحمەت وسپانوۆ اعامىز قىلتىڭ-سىلتىڭى جوق تۋراشىل ادام ەدى. ەلگە تۇلعا بولارلىق وسىنداي ازاماتتاردى نىساناعا الۋىنىڭ ارعى جاعىندا ىشتارلىق, كورەالماۋشىلىق قىجىلى جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ايتپەسە, «مەن اۋداندا جوعارى ءبىلىمدى جالعىز قازاق ينجەنەرى ەدىم» دەپ بوسەر مە ەدى. ق.ەسكەندىروۆ, ق.قاجىموۆ, ق. ماحمەتوۆ سەكىلدى نار تۇلعالى اعالارىمىزدى قايدا قويامىز؟
ە.كەرەيباەۆتىڭ ادامگەرشىلىكپەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ءىس-ارەكەتى اۋىلداستارىمدى قاتتى ءتۇڭىلدىردى. ءوزىن دارىپتەي بەرگەنشە استىق, ءتورت ت ۇلىك وسىرگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ورتاق تابىسقا قوسقان ۇلەسىن تىم بولماسا ءبىر رەت اتاسا, كانەكي! ونىڭ بەلگىلى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ, 45 جىل ەلشىلىك قىزمەت اتقارعان ءسالىم قۇرمانعوجين, اتاقتى اكادەميك امانجول قوشانوۆ سەكىلدى جەرلەستەرىمىزدىڭ الدىن وراپ, «شال اقىن اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن الۋ پىسىقايلىعىنا جۇرتشىلىق ءالى كۇنگە دەيىن اڭ-تاڭ. نە ءۇشىن بەرىلگەنى جۇمباق.
ءۇشىنشى حات
جاقسىلىق ىسقاقوۆ,
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى:
– جۋىردا ەسەنعالي كەرەيباەۆتىڭ «ەسىمنەن كەتپەيتىن ساتتەر» ەستەلىگىن وقىپ شىققاننان كەيىن كىتاپتىڭ اقىلداستار القاسىنىڭ ءبىرى قايروللا مۇقانوۆپەن حابارلاسىپ, اقيقاتپەن قابىسپايتىن جايتتار كوزگە شىققان سۇيەلدەي بادىرايىپ تۇر, نەعىپ بايقاماعانسىزدار دەگەن رەنىشىمدى جەتكىزدىم. ول بولسا, كىتاپتى قولعا ۇستاماق تۇگىل, كورمەگەنىن ايتىپ اقتالدى. سوعان قاراعاندا, وزىمبىلەمدىككە سالىنىپ, «وتىرىكتى شىنداي, اقساقتى تىڭداي» ەتكەنگە ۇقسايدى.
كىتاپتىڭ ونە بويىنان ىبىراەۆ كەڭشارىن, بۇرىنعى سەرگەەۆ اۋدانىن ايتپاعاندا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا تەڭدەسسىز ۇلەس قوسقان باسشى بولعانداي اسەر قالدىرادى. ەسىل اۋدانىندا «الماتى» كەڭشارى قۇرىلعاندا بەس جىل بويى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ قىر سوڭىنان قالماي ءجۇرىپ ورتالىقتى ورنەك اۋىلى ەتۋ جونىندە كەزدەسكەن سايىن دا, جازباشا دا تالماي ايتقان كورىنەدى. قىزدى-قىزدىمەن ديمەكەڭنىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ءوزىن بىرنەشە رەت سۇراستىرعانىن تاپتىشتەي جازىپ, قۇلاشتى كەڭگە سىلتەيتىنىن قايتەرسىڭ! كىتاپتىڭ ءبىر جەرىندە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى وعان ساتۋعا بەرگەن «ۆولگا» كولىگىن اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن. بولاتباەۆ ايتىسكەر اقىن ا.نۇرتازينگە بەرگىزسە, كەلەسى جولى مەنىڭ شەشىمىممەن وبلىستىق ەلەكتر جۇيەسىنىڭ ينجەنەرى الدى دەپ «قازانشىنىڭ ەركى بار قايدان قۇلاق شىعارسانىڭ» كەرىن كەلتىرەدى. سوندا قالاي, جەڭىل كولىكتەردىڭ تۇتىنۋشىلار قوعامى ارقىلى بولىنەتىنىن بىلمەگەنى مە؟ ءتىپتى, ءبىر رۋدىڭ ادامدارى «انتيپارتينايا گرۋپپا» قۇرىپ, باسقا رۋدىڭ باسشىلارىن شىداتپايدى ەكەن, ونداعى ويى – وزدەرىنىڭ اتالاسىنان باستىق سايلاۋ, دەي كەلىپ, ءبىر شالدىڭ اۋزىنا «اسىقپاڭدار, اكەلەرىڭە كورىستىرەدى. ىلعي سەندەردىڭ اتتارىڭ بايگەدەن كەلە بەرمەس وزىپ» دەگەن سىقىلدى سوزدەردى سالدىرىپ, حالقىنا قالاۋلى ەل ازاماتتارىن جىپكە تىزگەندەي جامانداپ شىعادى. ول بۇل جەردە كەڭشار ديرەكتورىنىڭ سايلانبايتىنىن, جوعارىنىڭ بۇيرىعىمەن تاعايىندالاتىنىن, كومپارتيا ۋاقىتىندا رۋ تۇگىل ۇلتىڭدى اۋىزعا الۋ سەنبەۋشىلىك سەكەمىن تۋدىراتىنىن ەسكەرمەگەن ءتارىزدى. قاراپ وتىرساق, پارتكوم حاتشىسى دا, مەكتەپ ديرەكتورى دا, جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى دا, شياپ سياقتى توڭىرەككە سىيلى ۇستاز دا شەتتەرىنەن جالقاۋ, ءبىلىمسىز, ارىزقوي... وسىندايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنداعى «بىرلىگى بار ەل وزادى,بىرلىگى جوق ەل توزادى. قازاقتىڭ ىشكى تۇتاستىعىن بۇزعىسى كەلەتىن رۋشىلدىق, جەرشىلدىك اڭگىمەمەن ەل بىرلىگىن بۇلدىرگىسى كەلەتىن جىمىسقى نيەتتىلەردىڭ ايقايىنا قۇلاق اسىپ, ايتاعىنا ىلەسكەن جان ءار اتانىڭ شەجىرەسىن اسپەتتەپ, ءار جاققا تارتقانىن اڭداماي قالۋى مۇمكىن» دەگەن سوزدەرى ەسكە تۇسەدى.
كىتاپ اۆتورىنىڭ بايانداۋىنشا, مال ساناعى كەزىندە بۇرىنعى ديرەكتوردان 150 باس قوي, 15 باس ءىرى قارا مال, 8 باس جىلقى كەم شىققان. ول كەزدەرى تىشقاق لاقتىڭ سۇراۋى قاتاڭ بولاتىن. ماسكەۋگە جىبەرىلگەن حات دومالاق ارىز بولسا, ءبىر ءسارى. 7 كوممۋنيست اتى-جوندەرىن كورسەتىپ, شارۋاشىلىقتاعى ولقىلىقتاردى تۇستەپ بەرگەن. دەمەك, ولاردى «انتيپارتيالىق توپقا» جاتقىزۋى ەش اقىلعا سىيمايدى. بار عۇمىرىن تۋعان جەردى گۇلدەندىرۋگە ارناعان, قاق-سوقپەن جۇمىسى جوق بايمىش بازارباەۆتى, سەيىتقاسىم بايتەلەنوۆتى جاقسى ءبىلۋشى ەدىم.
ەرتەدە شىعىستىڭ ءبىر ويشىلى بىلاي دەگەن ەكەن: «بال اراسى مەن ءۇي شىبىنىنىڭ ايىرماشىلىعى مىنادا: بال اراسى تازالىق پەن ادەمىلىكتى ۇناتادى. شىبىن لاس جەرگە ءۇيىر». سول ايتقانداي, قارتايعان شاعىمىزدا جەكە باستىڭ وكپەسى مەن قىجىلىن العا تارتىپ, ارۋاقتاردى مازالاعانشا, جاستاردى جاقسىلىققا, عيبراتتى تاربيەگە ۇندەگەنىمىز الدەقايدا ساۋاپتى ءىس بولار ەدى. «مىڭ كىسى سالعان كوپىردى ءبىر ادام بۇزادى» دەپ اتامىز قازاق جاقسى ايتقان عوي...
ءتۇيىن: ەستەلىك, جازۋ, ولەڭ شىعارۋ ءوڭى تۇگىل تۇسىنە ەنبەگەن اقساقالدىڭ قوس كىتاپ اۆتورى اتانعانى تاڭسىق بولا قويماس. الايدا, ءبىر قايناۋى ىشىندە جۇرگەن جازبالار مەن ارناۋلاردى وقىپ شىققاننان كەيىن «جاقسىلار جاقسىمىن دەپ ايتا المايدى, جاماندار جاقسىمىن دەپ ايعايلايدى» دەگەن ولەڭ جولدارى ويىمىزعا ورالدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
شال اقىن اۋدانى.
