ءسوز سويىل №1

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق بۇلارعا نە بولعان, ءوزى؟.. بەتىن اۋلاق, وزىمەن كەت­سىن!.. تىپ-تىنىش, قىبىر-جىبىر تىرشىلىككە نە جەتسىن. دەگەنمەن, بۇگىنگى باسىمنان وتكەن ءبىرلى-ەكىلى جايت جاي تاپتىرار ەمەس. قىزمەتكە كەتىپ بارا جاتىپ, كوپشىلىك كولىكتە ءبىر ەگدەلەۋ كىسىگە وتىرعان ورنىمدى ۇسىنىپ ەدىم: – وتىر ءوزىڭ! – دەدى الارا قاراپ: – نە مەنى كارتايىپ قاۋساپ تۇر دەيمىسىڭ! قۇدايعا شۇكىر, مىعىممىن, ءالدىمىن, شىمىرمىن! ومالىپ وتىر­عاننىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن! نە مەنى وتىرا قالاتىن مۇگەدەك دەپ ويلاپ پا ەدىڭ! ون ەكى مۇشەم ءدىن امان. قاراي گور مۇنىڭ مۇسىركەۋىن! تاپقان ەكەنسىڭ قاۋساعان كارى شالدى!   ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق بۇلارعا نە بولعان, ءوزى؟.. بەتىن اۋلاق, وزىمەن كەت­سىن!.. تىپ-تىنىش, قىبىر-جىبىر تىرشىلىككە نە جەتسىن. دەگەنمەن, بۇگىنگى باسىمنان وتكەن ءبىرلى-ەكىلى جايت جاي تاپتىرار ەمەس. قىزمەتكە كەتىپ بارا جاتىپ, كوپشىلىك كولىكتە ءبىر ەگدەلەۋ كىسىگە وتىرعان ورنىمدى ۇسىنىپ ەدىم: – وتىر ءوزىڭ! – دەدى الارا قاراپ: – نە مەنى كارتايىپ قاۋساپ تۇر دەيمىسىڭ! قۇدايعا شۇكىر, مىعىممىن, ءالدىمىن, شىمىرمىن! ومالىپ وتىر­عاننىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن! نە مەنى وتىرا قالاتىن مۇگەدەك دەپ ويلاپ پا ەدىڭ! ون ەكى مۇشەم ءدىن امان. قاراي گور مۇنىڭ مۇسىركەۋىن! تاپقان ەكەنسىڭ قاۋساعان كارى شالدى! الگىدەن اڭكى-تاڭكى قۇتى­لىپ, كوشە قيىلىسىندا قولىنا تاياق ۇستاعان اكەيدى قولتىعىنان ۇستاي قويىپ ەدىم, قولىمدى قاعىپ: – ءتايت ءارى, جونىڭە جۇرە بەر! كوشەدەن ءوتۋىم ءبىرىنشى رەت دەپ پە ەدىڭ. كورگەنسىز نەمە, شاپ بەرىپ ۇستاي الۋىن! ءوزىم-اق وتەمىن. مەنى ءبىر بەيشارا ەتۋىن. سەندەرگە سەنسەك ورتا تۇستا ورعا جىعىپ جازاتايىم­ ەتەرسىڭدەر, – دەپ تاياعىن توبەسىنە كوتەرىپ ۇرۋدان تايىنار ەمەس, باس ساۋعالاپ ارعى بەتكە بەزە جونەلدىم. ىزاعا بۋلىعىپ, جارىلىپ كەتەردەي بولىپ ۇيگە كەلسەم ايەلىم: – شال-اۋ, نە بولعان ساعان, ءتۇرىڭ ءورت سوندىرگەندەي. ءبارى قۇرىسىن, وسى تىرلىكتى بۇيىرتقان جاراتقانعا ايتارىمىز العىس. جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنى دەمالشى ەلدىڭ ەركەگى قۇساپ, – دەپ سىرت كيىمىمدى ءىلىپ جاتىر. ونىڭ بۇرىن جوق بۇل قىلىعى قىتىعىما ءتيىپ, ءتىل ۇشىنا كەلگەن تىكەنەك تىركەستەر اعىتىلعانىن ءوزىم دە سەزبەي قالدىم... اسحاناداعى الدىمدا تۇرعان ءۇش-ءتورت بوتەلكە سىرانى بالىق-مالىعىمەن قوسىپ سىرتقا اتىپ جىبەردىم... ەرسۇلتان ماعجان. تالدىقورعان. سول ءۇشىن... ءبىر ەر ادام ورماندا كەلە جاتىپ قۇرباقاعا كەزىگىپ قالادى. – مەنى الا كەت, كەرەگىم بولىپ قالادى, – دەيدى قۇرباقا. ايتقانىن تىڭداپ, ونى الا كەتىپ ۇيىنە كەلگەن سوڭ تاماقتانىپ, قۇرباقانى دا تاماقتاندىرىپ ۇيقى­عا جاتا قالايىن دەپ تۇر­عا­نىندا الگىسى: – مەنى جانىڭا الىپ جاتشى! – دەمەسى بار ما. ونىسىن دا ورىنداپ, جانىنا جاتقىزا قويىپ ەدى, الگىسى قور قىزىنا اينالىپ سالا بەرسىن... سول كەز ايەلى كەلە قالسىن... قايتسىن, بولعان جايدى انت-سۋ ىشە ايەلگە بايانداپ ەدى... ايەلى سەنگەن بولدى. وسى توستى ايەلدەرىمىزدىڭ «انت-سۋ ىشە» ايتقان ەرتەگىلەرى­مىز­گە ۇنەمى سەنۋى ءۇشىن الايىق!   * * * افريكادا جىرتقىش اڭدار كوپ ەكەنى بەلگىلى. ولار قاپىلىستا باس سالۋى مۇمكىن. ال وندا شاقسا مۇردەم كەتىرەتىن ۋلى جىلاندار دا ءورىپ جۇرەتىنى بەلگىلى. ەگەر ول قولىڭنان شاقسا, ءوزىڭ-اق شاققان جەرىن سورىپ تۇكىرىپ تاس­تاي الاسىڭ. اياعىڭنان شاقسا دا سويتە الاسىڭ. ال ەگەر ول پالەكەت قۇيرىق تۇسىڭنان شاعىپ السا شە؟!. وسى توستى وسىنداي قيىن كەزدە كومەككە كەلەتىن ناعىز دوس­تار ءۇشىن الايىق!   * * * اۋلادا جۇرگەن ەكى قوراز ايدا كەپ شەكىسسىن. توبەلەستە جەڭگەنى ءۇيدىڭ توبەسىنە شىعىپ الىپ, شاتتانا قىشقىرىپ تۇرعانىندا بۇركىت كەلىپ ءبۇرىپ الىپ كەتە بارادى. مەن وسى توستى اسىپ-تاسىعان كۇش پەن سابىرلىق,سالماقتى­لىق­تىڭ ارقاشان دا ساباقتاسىپ جاتۋى ءۇشىن الىپ قويساق دەيمىن. جۇمباق ءبىرىنشى سەانس جىلدىڭ سوڭعى كۇنى – ەكراندا – ءتاۋىپ, ەكى كوزىن جاۋىپ, تاسپيىعىن «ساۋىپ» سويلەپ وتىر: – ءبىرىڭىز, بالكىم, تىرداي بوپ شەشىنەرسىز, ءبىرىڭىز ۇيىقتاپ, ءبىرىڭىز ەسىنەرسىز. ءبىرىڭىز سىلق-سىلق ك ۇلىپ, ءبىرىڭىز جىندى ادامداي ەسىرەرسىز, ءبىرىڭىز وت تۇتاتىپ, ءبىرىڭىز سول وتتى وشىرەرسىز, ءبىرىڭىز مۇمكىن, بىرەۋدىڭ قاسىندا جاتقان شىعارسىز. ول جاعىن كەشىرەرسىز. بىراق ماسەلە وندا ەمەس, قالاي وتىرساڭىز, ولاي وتىرىڭىز. مالداس قۇرىپ وتىرسىز با – وندا, سولاي وتىرىڭىز. قىبىر ەتپەڭىز. تىزەڭىزدى دىرىلدەتپەڭىز, ەشتەڭە ويلاماڭىز, ءوزىڭىزدى ءوزىڭىز زورلاپ, ءبىر ويعا بويلاماڭىز. سوندا قۇلان-تازا ايىعاسىز. ساۋ دەنساۋلىعىڭىزدى قايىراسىز. ءسويتىپ, كەسەلىڭىزدىڭ بەتى داپ-دالا بولادى. ەڭ باستىسى, اپپاق شاشىڭىز – ءتۇپ-تۇگەل قاپ-قارا بولادى. ال ەندى اعايىن, مەن وننان بىرگە دەيىن سانايىن: ون, توعىز, سەگىز... ءاي بىلشيعان سەمىز! قالعىماي وتىر! جەتى, التى, بەس جارىم... ءاي مەسقارىن! جاس قىزعا قىرىنداپ, الجىماي وتىر. بەس, ءتورت, ءۇش... تىسس... ۇندەمەي وتىر. ءاي, قازانباس! قاسىڭداعى كەلىنشەكتىڭ قۇلاعىن ۇرلەمەي وتىر. ەكى, ءبىر... جارايدى. انە, شاشىڭىز تۇگەل قارايدى. ەكىنشى سەانس جىلدىڭ العاشقى كۇنى – جەلكەمىزدە جۇبايىمىز, قازاقشا ايتساق «قۇدايىمىز», جۇتىپ جىبەرەردەي ج ۇلىنىپ تۇر. شىبىن جانىمىز شىرقىراپ, ءبىر ساباق جىپكە ءىلىنىپ تۇر. – نامىسىڭ جوق, تەگىڭ جوق, نە كيەتۇعىن كەبىڭ جوق, نە مال جەيتۇعىن ءشوبىڭ جوق, نە ەل جەيتۇعىن سوعىم جوق ايتشى, نەعىپ جوق؟ كەرىسىنشە, جىلاۋ كوپ. نەڭ جوق دەپ ەڭ بولماسا, وقتا-تەكتە سۇراۋ جوق. ويتكەنى, بۇل ءۇيدىڭ ەركەگى جوق, بولسا, ەرتەڭى جوق. جۇمىس تا جوق – ۇيدە جاتىر بايلاۋلى ارىلداعان ساباكى بوپ. جۇمىستا جوق بولعاسىن – جالاقى جوق. ەركەكتى توقپاقتايتىن كەلتەك جوق. بولدى, ءبىتتى ونعا دەيىن سانايمىن. تاپساڭ – تاپتىڭ, تاپپاساڭ – توركىنىمە تايىپ تۇرام. ايتپادى دەمە, مۇرىنىڭدى ەسكەك, قۇلاعىڭدى قايىق قىلام. ءبىر, ەكى, ەكى جارىم... ءاي, قۋ قۇلاق! قاشانعى قول جايىپ وتىرامىن. قيمىلداساڭشى... ءۇش, ءتورت, بەس, التى, تۋ, ءتۇرىڭ قۇرىسىن كاپىر, ءتىپتى قاراۋعا جالكى. جەتى, سەگىز, توعىز... ءاي, وگىز, قوڭىز, دوڭىز, قازىر ون بولادى. سەنى تاستاپ تايىپ تۇرسام, قالاي اسىرايسىڭ ون بالانى؟ بىردەڭە دەسەيشى... و-و-ن! ايەلدىڭ قولى ەربەڭدەپ, كوزدەرى الارىپ كەتتى. ءتاۋىپ زورعا قارايتقان شاشىم لەزدە اعارىپ كەتتى. تولىمبەك الىمبەك ۇلى. الماتى.   «قىزىلكوز» كومەكشى پەتر كوزلوۆ جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنى ارەڭ-پارەڭ ءۇيىنىڭ كىرەبەرىسىنە ەنە بەرىپ: – توقتا! قولىڭدى كوتەر! – دەگەن وكتەم داۋىستى ەستىپ: – نەمەنە؟! – دەپ تۇككە تۇسىنبەگەن بولدى. اناۋ ەكىلەنە: – قولىڭدى كوتەر! – دەپ تاپانشاسىن بۇنىڭ جەلكەسىنە تاقادى. كوزلوۆ: – كوتەرە المايمىن, قولىم بوس ەمەس قوي, – دەدى. – قالايشا بوس ەمەس؟ – دەپ سۇراعان بولدى قىزىلكوز توناۋشى. – قوس قولىمدا دوربا, كورمەي تۇرمىسىڭ؟! – دەپ كوزلوۆ كەيىستىك ءبىلدىردى. – قاراڭعىلاۋ جەردە كورىنبەيدى ەكەن. دورباڭداعى نە؟! – دەپ قاراقشى تونە ءتۇستى. – نە بولۋشى ەدى, اك, سىر, جەلىم... ۇيىمە جوندەۋ جۇرگىزۋشى ەدىم, سولاردىڭ كەرەك-جاراعى, – دەپ تۇسىندىرگەن سىڭاي تانىتتى. توناۋشى دا كاسىبىنە باسىپ: – التىن, جاۋھار بار ما؟ – دەپ سۇراپ قالدى. كوزلوۆ تا كەكەسىنمەن: – بولعاندا قانداي! قالتام تولى التىن, جاۋھارلار ىشقىرىمدا! – دەپ جاتىر. – اقشا شە!؟ – دەپ توناۋشى دا ءۇمىتىن ۇزەر ەمەس. – قايداعى اقشا! – كوزلوۆ اقىرىپ قالدى, – جوندەۋ جۇمىسىن قولعا الامىن دەپ قارىزعا بەلشەمنەن باتتىم! مۇنى ەستىپ توناۋشى تۇيسىگى بار پەندە ەكەن: – ە, ءيا, جوندەۋ جۇمىستارى ءبىتىرىپ جىبەرەدى, – دەپ كوزلوۆقا اياۋشىلىقپەن قاراپ: –          ءبىر نارسە بار ما وزىڭدە؟ – دەپ تاپانشاسىنىڭ ۇڭعىسىن تومەن تۇسىرگەن بولدى. – تەمەكىم عانا بار. ول دا ءفيلتىرسىز, – دەپ كوزلوۆ مۇلايىمسىگەن بولدى. – شايتان العىر, اكەل! – دەپ توناۋشى تاپانشاسىن جاسىرىپ, كوزلوۆپەن قاراپايىم اڭگىمەگە كوشتى. – جوندەسەتىن كومەكشىڭ بار ما؟ – ە, جوق-ا! ءبىر ءوزىم. – مەنىڭ سىرلاۋ-اكتەۋدەن ونەرىم بار. قارسى بولما­ساڭ كومەكتەسەيىن. – كومەگىڭە تولەي قويار اقشام جوق. – ءجۇز گرامم تابىلىپ قالار؟ مىنا ايازدا جاۋراعان سياقتىمىن. – ەكى ءجۇز قۇيۋعا شامام جەتەدى, – دەپ كوزلوۆ توناۋشىعا جىلى جۇزبەن قاراپ ەدى, اناۋ: – وندا نە تۇرىس, ءارى جاڭا جىلىڭىز قۇتتى بولسىن!   – دەپ, كوزلوۆتىڭ سومكەسىن كوتەرىسىپ جوعارىعا كوتەرىلە بەردى... انتون ماكۋني.   شىرشا جانىنداعى جىميىس ەكى ستۋدەنتتىڭ اڭگىمەسى: – جاڭا جىل مەرەكەسى تۇنىندە قايدا وتىرامىز؟ – بىلتىر «اگەنتتە» بولدىق, بيىل «فەيسبۋكتە» وتىراتىن شىعارمىز... * * * ەركەكتىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنىڭ ءۇش ساتىسى: 1. ەڭ اۋەلى اياز اتانىڭ الداۋىنا سەنەدى. 2. «اياز اتا الداپ ءجۇر ەكەن عوي» دەپ سەنبەيتىن بولادى. 3. ءوزى اياز اتا بولىپ, بالالاردى الدايدى. * * * – سەن نەگە ءار ريۋمكانى كوتەرگەن سايىن كوزىڭدى جۇمىپ الاسىڭ؟ – مەن بىلتىرعى جاڭا جىلدا ايەلىمە «ريۋمكاعا ەندى قارامايمىن» دەپ ۋادە بەرىپ ەم... * * * ەگەر جاڭا جىل تۇنىندە دالا ىستىق بولىپ, قار ورنىندا ءۇيىلىپ قۇم جاتسا, ال كۇتكەن اياز اتاڭىز تۇيەمەن كەلىپ جەتسە... وندا ءسىزدىڭ ەگيپەتتە بولعانىڭىز... * * * – ءبىزدىڭ كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەن اياز اتا مەن شەتەلدىڭ سانتا كلاۋسىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ – شەتەلدىكى ىلعي جالعىز ءوزى ساپ-ساۋ قالپى قىدىرىپ جۇرسە, بىزدىكى ۇنەمى جانىندا قىزى بار, مۇرنى قىزارىپ قىزىپ جۇرەدى...   ءازىلىڭ جاراسسا... «ۆوكرۋگ سمەحا» جۋرنالىنان الىندى.   جاڭا جىلداعى شولاق مىلتىق ءبىر ايەل جاڭا جىلدىڭ ءتۇن ورتاسىندا ويانىپ كەتىپ قاراسا, كۇيەۋى ورنىندا جوق ەكەن. تۇرىپ اسۇيگە بارسا, كۇيەۋى ويلى كەيىپتە ءبىر نۇكتەگە قاراعان بويى كوفە ءىشىپ وتىر ەكەن. كۇيەۋىنىڭ كوزىندەگى جاستى كورگەن ايەلى: – نە بولدى, جانىم؟ – دەيدى. – ەسىڭدە مە, 20 جىل بۇرىن ەكەۋمىز كەزدەسە باستاعاندا نەبارى 16 جاستا عانا ەمەس پە ەك؟ – ەسىمدە. – ەكەۋمىز ماشينەدە سىرلاسىپ وتىرعان جەرىمىزدە اكەڭنىڭ ءبىزدى ۇستاپ العانى شە؟ – ءيا, ەسىمدە, جانىم. – ال باسىما مىلتىعىن تاقاپ تۇرىپ سەنى الماسام, 20 جىلعا سوتتالاتىنىمدى ايتقانى شە؟ – ەسىمدە. كۇيەۋى كوز جاسىن ءسۇرتىپ: – سول كەزدە ۇيلەنبەگەنىمدە مىنا كەلگەن جاڭا جىلدا بوساپ شىققانداي ەكەم... – دەپتى. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر