ءبىر عاجابى, اۋىلدىڭ جانىندا مەكسيكا فيلمدەرىندە كورسەتىلەتىن ەجەلگى تاۋ تۇنەرىپ تۇر. ولاي دەيتىنىم, عاسىرلار بويى تابيعاتتىڭ نەبىر قيتۇرقى مىنەزىن باسىنان كەشكەندىگى تاستارى مۇجىلگەندىگىنەن بايقالادى. ايتسە دە تالاي تاريحي سىرلاردى قوينىنا تىعىپ, تىمىرايىپ جاتقاندىعى انىق.
مىنە, وسىنداي وركەنيەتتەن اۋلاقتا جاتقان, قوڭىرقاي تىرشىلىگىمەن وزدەرىن باقىتتى سانايتىن قازاقى ورتادا 1941 جىلدىڭ ماۋسىمىنىڭ 22-جۇلدىزىندا, شامامەن تاڭعى 7-دە جارىق دۇنيەگە قالىبەكتىڭ ۇلى كەلدى. ناق وسى ساتتە گەرمانيا فاشيستەرى كەڭەس وداعىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى باستاعان بولاتىن.
البەتتە سول ساتتە ءسابيدىڭ اتا-اناسى سوعىس وتى تۇتانعانىن ەستىگەن جوق ەدى. جازۋشى اعانىڭ ەستەلىگىندە ايتىلعانداي, اۋىل ادامدارى سوعىستىڭ باستالعانى تۋرالى جامانات حاباردى ەستىگەن جوق, ەسىتسە ەسىمىن باسقاشا اتار ما ەدى. اكەسى «سوفى» دەپ ءۇش رەت قۇلاعىنا سىبىرلادى. سوفى – دانىشپان, دانا دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءسىرا, اكەسى ۇلىنىڭ بي, شەشەن, نە قالامگەر بولعانىن قالاعان شىعار.
ەكى كۇن بويى شىلدەحانا تويىندا ءماز-مەيرام بوپ جۇرگەن اۋىل حالقى ءۇشىنشى كۇنى جەتپىس شاقتى ازاماتتى جىلاپ ءجۇرىپ مايدانعا شىعارىپ سالعان.
البەتتە سوعىس سالعان اۋىرتپالىق سالدارىنان سوفىلار تىم ەرتە ەسەيدى. بالالىقتىڭ بال كۇلكىسى, شاتتانۋ, الاڭسىز ويناۋ دەگەندى ولار كورگەن دە, بىلگەن دە ەمەس.
سوفەكەڭنىڭ اۋىلىنا اقادىر جاعىنان ات باسىن تىرەگەن سوڭ, وڭ جاقتاعى دالا جولىنا تۇسسەڭىز, ەلۋ شاقىرىمنان ءارى قاراي بەتپاقدالاعا ەنەسىز. قاراعاندى مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسى تاياتقان-شۇناقتا قازاقتىڭ باس باتىرلارىنىڭ بىرەگەيى اعىباي قوڭىرباي ۇلى جەرلەنگەن. ۇزەڭگىلەس دوستارى دۋلات, شوپات پەن مامىت باتىرلاردىڭ بەيىتتەرى دە سول ماڭدا.
جازۋشى اعامىز دا بالا كەزىنەن قاسيەتتى جەردى ارالاپ, قارتتارعا ەرىپ, دۇعاعا قاتىسىپ, قازىرگى بالالار ءمان بەرمەيتىن تاريحي شەجىرەنى مۇقيات تىڭداپ ءوستى. سول كەزدەگى باتىرلار جايىنداعى حيسسالار بالا سوفىنىڭ كوكىرەگىنە ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ۇيالاتسا كەرەك. ويتكەنى ول ءومىر بويى تەك ءوز ۇلتىنا قىزمەت ەتۋمەن كەلەدى. تۋعان جەردىڭ كيەسى بويىنا دارىعان جاس جەتكىنشەك وسە كەلە ءوز ۇلتىنىڭ ار-نامىسىن تەرەڭنەن تولعاپ, ءوز شىعارمالارىنداعى بۇلتارتپاس دەرەكتى وقيعالارىمەن ءجۇز مىڭداعان, ءتىپتى ميلليونداعان وقىرماننىڭ وي-ساناسىندا تىڭ سەرپىلىس تۋدىردى. بۇل – جاي قۇبىلىس ەمەس, سوفى سماتاەۆ جاساعان رۋحاني رەۆوليۋتسيا; جۇزدەگەن جىل بويى «ۇيىقتاپ جاتقان» حالىقتى ءدۇر سىلكىنتىپ وياتاتىن پوەتيكالىق قۋاتى كۇشتى, ەپيكالىق تۋىندىلار بولاتىن.
ءسويتىپ, تۋعان جەردەن باستالعان ادامي ماحاببات ۋاقىت وتە كەلە سوفى سماتاەۆتى ءوز ۇلتىنىڭ كيەلى جازۋشىسىنا اينالدىردى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اقىلى نەمەسە ەكىنشى سىر
تاريحقا باي, تۇنىپ تۇرعان شەجىرەلى ولكەدە تۋىپ-وسكەن سوفى اعانىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ دە رۋحاني بايلىققا تولى بولماۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ادەتتە ىشتەگى تولعانىستار ەرتە مە, كەش پە, ءبارىبىر, سىرتقا شىقپاي قويمايدى.
ءبىزدىڭ باس كەيىپكەرىمىزدىڭ قالامگەرلىك جولدى قالاپ, الماتىعا وقۋ ىزدەپ بارۋى دا زاڭدىلىق. ونىڭ كىشكەنتايىنان كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزىنگەن اسەرلى جايتتارى – تاياتقان-شۇناق, قالماققىرعان, ورمەكشى اۋليەنىڭ «سىرعاناعى», اقجولتاي اعىباي باتىر, ونىڭ ۇزەڭگىلەستەرى, اتاسى جارىلعاپ باتىر, ت.ب. قولىنا ەرىكسىز قالام العىزدى.
سوفى قالىبەك ۇلىنىڭ قازىنالى قاراعاندى ولكەسىنەن كەلگەنىن, تۇبىندە تالانتتى جازۋشى بولارىن سەزگەن دانىشپان مۇحتار اۋەزوۆ «مەنىڭشە, سەنىڭ اۋەلى ماسكەۋدەگى مەتاللۋرگياعا قاتىستى ءبىر ينستيتۋتتى تامامداعانىڭ ءجون سياقتى» دەپ اقجارما تىلەگىن ايتادى. شىندىعىندا الىپ وندىرىستەردى كورگەن, كورىپ قانا قويماي, سول جەردە ەڭبەك ەتكەن تالانتتى جاستىڭ كوپ-كوپ نارسەنى كوڭىلىنە تۇيەرى داۋسىز ەدى.
ستۋدەنت سوفى دا ەش سوزگە كەلگەن جوق, ۇلاعاتتى ۇستازىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندادى. ماسكەۋدىڭ بولات جانە كەن قورىتۋ ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ شىقتى.
1961 جىلى ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل العان قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى سوفىعا مۇحتار ومارحان ۇلى اعاسى ريزاشىلىق كوڭىلمەن تومەندەگى حاتتى (قۇجات جازۋشىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىنعان – ا.س.) جازادى:
قابىل الساڭ, قاپى قالماسسىڭ
سارىبالا, سەن جازۋشى بولام دەپ ءجۇرسىڭ عوي. سول بولاشاق تىرلىگىڭە دەمەۋ بولار ءۇش تاراۋ اقىلىمدى ايتايىن. قابىل الساڭ, قاپى قالماسسىڭ.
اراقتى ءاۋ باستا ەم-دوم ءۇشىن شىعارعان. ازداپ ىشسەڭ – ءدارۋ, كوپ ىشسەڭ − ۋ. جونىمەن تاتا بىلسەڭ, ارتىقتىق ەتپەيدى ول. ال قاتاڭ ەسكەرتەرىم: تەمەكىگە جولاما! ادام اعزاسىن ارىلماس دەرتكە ۇشىراتاتىن كەسىرلى كەسەلدىڭ ەڭ زياندىسى. بۇل ءبىر.
جازۋشىنىڭ وتە ءبىر باعا جەتپەس قۇندىسى – ۋاقىتى. وسى قۇندىنىڭ اسا قاس جاۋى – كارتا دەيتىن ازارتى مول ويىن. ول نەمەڭ – ۋاقىتىڭدى ۇرلاۋمەن قوسا دوستارىڭنان اجىراتاتىن زاندەمىنىڭ ءوزى. ويتكەنى ۇتىلساڭ – اقشاڭ بولماي, بەرە الماۋىڭ مۇمكىن. ۇتساڭ – قولما-قول الا الماي, ارالارىڭ سۋىسىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان كارتادان اۋلاق بول.
ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ جاساعان قاتەلىكتەرىمىزدى قايتالاماڭدار. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەنىمىزدە قازاق قىزدارى ورتالاۋ مەكتەپتى دە بىتىرمەيتىن ەدى. سودان با, «تەڭ-تەڭىمەن» دەگەنگە اۋلەكىلەنىپ «قولىمىز جەتكەنىمىز» ورىس قىزىنا, ودان كەيىنگىلەرىمىز تاتارعا, باسقا ۇلت بويجەتكەندەرىنە ۇيلەندىك. ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ ۇيۋى بەسىكتەن باستالارىنا ءمان بەرمەپپىز. ال ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ءوز جۇرتىڭنىڭ ارۋىمەن باس قوسۋدىڭ اسا قاجەتتىگىن كەشىگىپ سەزىپ, سان سوعىپ ءجۇرمىز. سەندەر ەلدەن الىستا جۇرسىڭدەر. بۇگىندە قازاعىڭنىڭ وقىعان قاراكوزدەرى جەتكىلىكتى. ءبىزدىڭ قاتەلىگىمىزدى تۇزەتۋگە تىرىسىڭدار.
سولاي, سوفى بالام. كەڭەسىمە قۇلاپ تۇسپەسە دە, قۇلاق اسار ۇرپاق بولسا ەكەن دەيتىن تىلەگىمنىڭ ءبىر پاراسى وسى.
مۇحتار اۋەزوۆ,
ماسكەۋ, 1961 جىل.
سوفى اعا ماسكەۋدىڭ بولات جانە كەن قورىتۋ ينستيتۋتىن 1966 جىلى ءبىتىرىپ شىقتى. سول كەزدەگى وداقتىڭ زاڭىنا سايكەس ينجەنەر ماماندىعىن يگەرەتىن ستۋدەنتتەر تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىراتىن, ياعني وندىرىستە ەڭبەك ەتەتىن. جازۋشىلىقتى ارمانداعان, بىراق, ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اقىلىمەن تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىنىندا وقىپ جاتقان قازاق جىگىتى ماسكەۋدىڭ «سەرپ ي مولوت» زاۋىتىندا سلەسار, كەيىننەن شويىن قۇيۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. تۋلا مەن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتتارىندا ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە جيناقتادى.
«جارقىرايدى تەمىرتاۋدىڭ وتتارى» نەمەسە ءۇشىنشى سىر
حرۋششەۆ زامانىندا تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىنىن ءبىتىرۋ وڭاي بولمايتىن. ويتكەنى كەز كەلگەن ستۋدەنت ءوندىرىس وشاعىنان اينالىپ وتە المايتىن. تاجىريبە جيناقتاۋ كەزىندە سوفەكەڭ دە تەمىرتاۋداعى قازاقستان ماگنيتكاسىندا ءجۇردى. اعا گورنوۆوي نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن سونداي قاربالاس ءساتتىڭ بىرىندە تانىستى.
– سوفى, – دەدى كاسىپقوي مەتاللۋرگ, – ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. بىزدە ماسكەۋدەن وقىپ كەلگەن مامان تاپشى. بىتىرگەن سوڭ بىزگە جولداما الساڭشى. بىرگە ەڭبەك ەتەيىك. مۇندا قازاعىمىز از بوپ تۇر.
سول كەزدەگى ەڭبەك ادامى, بۇگىنگى ەلباسى ايتسا ايتقانداي ەكەن, ءوز ۇلتىمىزدىڭ جىگىتتەرى ساناۋلى بولىپ شىقتى.
راسىندا قازاق دالاسى بۇرىن مۇنداي الىپ ونەركاسىپ ورنىن كورمەگەن. سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس دەگەنىڭىز ءۇيىلىپ جاتقان تاۋ سياقتى. جاۋىرتاۋ ەتەگىندە كۇنى-ءتۇنى شىرقالىپ جاتقان ەڭبەك سيمفونياسىنا سۇيسىنە قاراپ تۇرىپ, مىڭداعان ىستىق گرادۋستا بۇرق-سارق قايناپ, اقىرىندا وزەن ءتارىزدى اعىپ جاتقان شويىندى كورگەندە ءوزىڭ دە بىلەك سىبانىپ, گورنوۆوي (شويىن قورىتۋشى) نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانىندا بەرىلىپ جۇمىس ىستەگىڭ كەلەدى. نە وتىرا قالىپ, تاريحي شىعارما جازۋعا اڭسارىڭ اۋادى. سوفى اعانىڭ «الاۋ» اتتى پوۆەسى وسىنداي تابيعي اسەردەن تۋعان بولۋى مۇمكىن. «استانا وتتارى» اتتى تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى دا مەتاللۋرگياداعى تىڭ شابىتتان سوڭ دۇنيەگە كەلگەن-اۋ, ءسىرا.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ قىر-سىرىن, ونىڭ قارا جۇمىستان باستالعان ءومىرىنىڭ ءوسۋ جولدارىن سوفەكەڭدەي ەشكىم انىق بىلمەسى حاق. باز بىرەۋلەر «وسىنداي تانىسى بولا تۇرا سوفەكەڭ نەگە مەمسىيلىقتان قاعىلىپ ءجۇر؟» دەگەن قازاقبايشىلىق سۇراق قويادى. گاپ مىنادا: سوفى اعا ومىردە ەشكىمگە جاعدايىن ايتىپ, ءوتىنىش جاساپ كورگەن ەمەس.
جازۋشى پرەزيدەنت دوسىنا «ماعان كومەك بەرمەدىڭ» دەپ رەنجىگەن ەمەس, پرەزيدەنت بولسا, «سوفى ماعان ءوتىنىش ايتپادى» دەپ تىمسىرايا قالعان ەمەس. نەگە؟ ويتكەنى ەكەۋى دە بىلەدى: شىندىقتىڭ تۇبىندە تاستى دا جارىپ شىعاتىنىن.
قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا ءبىراز ۋاقىت ەڭبەك ەتكەن سوڭ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەتاللۋرگيا جانە كەن-بايىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا اۋەلدە ينجەنەر, كەيىننەن اعا ينجەنەر قىزمەتىن اتقاردى سوفەكەڭ.
ۋاقىت-پاتشا ءوزىنىڭ دەگەنىنە جەتتى. 1968 جىلى سوفى اعا جۇرەك قالاۋى بويىنشا قالامگەرلىككە ءبىرجولا دەن قويدى. «جۇلدىز» جۋرنالىندا بىرنەشە ءبولىمدى باسقاردى. ونىڭ وسى ءبىر سان تاراۋلى, اۋىر مىندەتتى ابىرويمەن اتقارعاندىعىن جانە تالانتتى جازۋشى ەكەندىگىن كەزىندە ر.بەردىباي, ش.ەلەۋكەنوۆ, س.قيراباەۆ, ت.سىدىقوۆ, ز.سەرىققاليەۆ سياقتى سىنشىلار جوعارى باعالادى.
كوپ ۇزاماي ينجەنەر-مەتاللۋرگ جازۋشىنىڭ العاشقى كىتاپتارى كوكتەمدە تۋعان ولكەسىنە ساعىنىپ جەتەتىن قارلىعاشتارداي ءار وقىرماننىڭ ۇيىنە رۋحاني ۇياسىن تۇرعىزا باستادى...
«ەلىم-اي» – ەل تاريحى نەمەسە ءتورتىنشى سىر
اقيقاتىن ايتۋعا ءتيىسپىز, سوفى سماتاەۆتىڭ 1970 جىلى باسپاعا ۇسىنعان جاڭا رومانى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ەكى سانىندا باسىلىپ, كەيبىر ارىپتەستەرى ءۇشىن كۇتپەگەن سەنساتسيا بولدى. ەشكىم ينجەنەر-جازۋشىدان مۇنداي شىعارماشىلىق ەرلىكتى كۇتپەسە كەرەك. ءيا, بۇل شىن مانىندەگى ەرلىك ەدى. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرىنەن» كەيىن تاريحي تاماشا تۋىندى پايدا بولارىنا ەشكىم سەنبەسە كەرەك. اۆتوردىڭ العاشقى كىتابىنىڭ سەگىز جىل بويى باسپادا شاڭ باسىپ جاتقاندىعى سوندىقتان دا بولار. كورەالماۋشىلاردىڭ دا وزىندىك تۇجىرىمى بولماي قويعان جوق. اركىم وزىنشە بولجام ايتتى.
الايدا قازاقى قىزعانىش سەزىمى سوفى اعامىزدىڭ شىعارماشىلىق شابىتىنا توسقاۋىل قويا المادى. قالامگەرلىك قۋاتىن باسەڭدەتە المادى. ساعىن سىندىرا المادى. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دومنا پەشىندە قىز-قىز قايناعان قۇرىشتاي شىڭدالىپ, «ەلىم-ايىن» تريلوگياعا جەتكىزۋ ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتتى.
سماتاەۆتىڭ قۇدىرەتى سوندا: قازاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن قايعى-قاسىرەتكە تولى جىلداردىڭ كارتيناسىن ءتىل شەبەرلىگىمەن, وقيعانى بايانداۋداعى تاپقىرلىعىمەن, شىنايى وبرازدارىمەن, عاجاپ اقىندىعىمەن, ت.ب. ەرەكشە ستيلىمەن جۇزدەگەن جىلدان سوڭ قايتادان قازاق اتاۋلىنىڭ ساناسىن جاڭعىرتتى. وكىنىشتىسى سول: ءالى كۇنگە دەيىن سوفەكەڭنىڭ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» زامانىن سۋرەتتەيتىن «ەلىم-ايىن» قازاقستاندا كوركەم فيلم ەتىپ شىعاراتىن بىردە-ءبىر رەجيسسەردىڭ تۋماعاندىعى.
رومانداعى باستى كەيىپكەرلەر – جاڭگىر سۇلتان, وشاعان بي, قازىبەك بي, بوگەنباي, رايىمبەك, ولجاباي, ت.ب. تاريحي تۇلعالاردىڭ وبرازدارى كەز كەلگەن وقىرماننىڭ ار-نامىسىن وياتادى, ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگۋگە شاقىرادى. ال قۋات پەن جومارت باتىرلاردىڭ وتباسى باسىنان كەشكەن قايعىلى وقيعالار سول كەزدەگى قازاقتىڭ بارىنە ورتاق ەكەندىگىن تۇيسىنەسىز.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ: «قازاق پروزاسىنىڭ ەندىگى بۋىنىنىڭ كوش باسىندا «ەلىم-اي» رومانىنىڭ اۆتورى – سوفى سماتاەۆ تۇراتىنى ءسوزسىز», دەپ باتىل تۇجىرىم جاساسا;
سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆ: «مۇحاڭنىڭ» اباي جولىنان» كەيىن سونداي كەسەك تۋىندىلار جازىلماي كەتتى دەپ اۋزىمىزدى قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ كەلدىك قوي… «حالقىم! ەلىم!» دەيتىن جۇرەگىڭدى تانىدىم, تاپتىم, ۇلىم. « ۇلىم» دەگەنىمدى دۇرىس ۇق, سوفى-جان», دەپ ىرزاشىلىعىن ءبىل-
دىرگەن.
قىرعىزدىڭ اسقاق جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ: «سوفىنىڭ «ەلىم-اي» ديلوگياسى – ىستىق جۇرەكپەن, شەبەر دە شەشەن تىلمەن, زەرەك زەردەمەن جازىلعان, ازاماتىن ەرلىككە, الەۋمەتىن بىرلىككە شاقىرۋىمەن اسەرلى تۋىندى. ويتكەنى وتكەن كۇندەردىڭ وكپەسىن سىققان قاسىرەتىنەن قانى سورعالاعان حالقىن سۋىرىپ العان سول بىرلىك بۇگىن دە كەرەك», دەپ قۋانا الەمگە جار سالسا;
جاۋىنگەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ: «اقتابان شۇبىرىندى وقيعاسىن تۇڭعىش رەت قاعازعا ءتۇسىرىپ جاريا ەتۋشى وسى سوفى بولاتىن. قالايدا ول ءوز شىعارمالارى-
مەن حالقىمىزدى وزىنە-ءوزىن تانىتىپ, ەڭسەسىن كوتەردى عوي», دەپ شىندىقتى جايىپ سالدى.
ءبىر شىندىق بار: كورەالماۋشىلارى «سوفى سماتاەۆتىڭ ەسىمىن شىعارمايمىز, جوعارى ماراپات الۋىنا جول بەرمەيمىز» دەپ قانشا كەرگىسە دە, باسقا شىعارمالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, جازۋشىنىڭ «ەلىم-ايى» جىل وتكەن سايىن ادامزاتتىڭ رۋحاني ساناسىنىڭ بيىك شىڭدارىنا قاراي كوتەرىلە تۇسپەك. سوفى سماتاەۆ ەسىمى كوپ ۇزاماي الەم ادەبيەتىنىڭ الدىڭعى كوشىنەن ورىن الارى ءسوزسىز. ويتكەنى سوفەكەڭ ءوزىنىڭ شەدەۆرى ارقىلى وزىنە ماڭگىلىك ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىپ قويعان كلاسسيك قالامگەر.
ءبىز وسىعان سەنەمىز.
ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەس نەمەسە بەسىنشى سىر
قازاق ادەبيەتىندە «ەلىم-اي» اتتى تاريحي شىعارماسىمەن رۋحاني سىلكىنىس, سىلكىنىس ەمەس-اۋ, رەۆوليۋتسيا جاساعان سوفى سماتاەۆتىڭ «باردى قاناعات تۇتىپ», ءۇنسىز قالۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ويتكەنى ادالدىقتى جان-تانىمەن سۇيەتىن كەيىپكەرىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتىمى, تابيعي مىنەزى جاعىمپازداردى, وتىرىكشى-سۋايتتاردى, ءوز مۇددەسىن ۇلت مۇددەسىنەن جوعارى قوياتىن جەمقورلاردى جەك كورەتىن.
1984 جىلى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى مادەنيەت ءبولىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىلىگىنە سوفى سماتاەۆتى شاقىرعاندا «ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن قىزمەتكەر» دەپ دامەلەنسە كەرەك. اقيقاتىن ايتۋعا ءتيىسپىز, قارىمدى قالامگەر ۇلتارالىق قاتىناس, ادەبي-مادەني ءومىر, ونەر, ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا ءا دەگەننەن ءوزىنىڭ ادالدىعىمەن كوزگە ۇرىندى. ادىلەتسىزدىككە جول بەرمەدى. تالانتتىلاردى قورعادى, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ قامقورلىققا الۋىن قاداعالادى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكاداعى يدەولوگيا جۇمىسىنىڭ جاقسارۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوستى.
مىنە, ءبىزدىڭ كەيىپكەر جازۋشىمىز ءدال وسى كەزەڭدە قولىنداعى بيلىگىن پايدالانىپ, ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەسىن باستادى. كەيبىر لاۋازىمدى شەنەۋنىك ءتارىزدى جەكە باسىنىڭ قامىن ويلاۋمەن شەكتەلگەن جوق. ونىڭ دالەلى: 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندەگى سوفى اعامىزدىڭ ازاماتتىق ەرلىگى. ۇلت بولاشاعى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىككەندىگى.
وسى ءسات بەلگىلى جازۋشى عابباس قابىش ۇلىنىڭ «تازا ادام تازا جولمەن جۇرەدى» اتتى ەستەلىگىنەن («تۇركىستان» گازەتى, 8 جەلتوقسان, 2011 جىل) ءۇزىندى كەلتىرسەك, ايتپاق ويىمىز ۇعىنىقتى بولار:
«د.قوناەۆتىڭ ورنىنا سىرتتان گ.كولبين دەگەننىڭ اكەلىپ قويىلعانىنا نارازىلىق بىلدىرگەن الماتىلىق جاستاردىڭ ورتالىق الاڭعا جينالا باستاعانىن العاش بايقاعان, ولاردىڭ اراسىنا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت بارىپ, ارانداپ قالماۋلارىن وتىنگەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى – سوفى. جازۋشى سوفى سماتاەۆتى تانيتىن جاستار ونى ءار جولى قورشالاپ الىپ, وزدەرىن الاڭعا الىپ كەلگەن ورەپكى وي سۇراقتارىن قويدى: «شەتتەن كولبين دەگەندى اكەلگەندەرى قالاي؟!. قازاقستاندى باسقاراتىن نە قازاق, نە ورىس وزىمىزدەن تابىلماعانى ما؟!. ماسكەۋ ءبىزدى قاشانعى بيلەپ-توستەي بەرەدى؟!. ەندى نە بولادى, نە ىستەۋىمىز كەرەك؟!» دەستى. قالامگەر اعا ولاردى ءتۇسىنىپ, ورىندى ساۋالدارىنا ورنىقتى جاۋاپ قايتاردى: «پارتيانىڭ وكتەم ەكەنىن بىلەسىڭدەر, ول بۇل شەشىمىن ەندى وزگەرتپەيدى. سەندەر ويلانىڭدار, اشۋعا جەڭدىرمەڭدەر. كولبين بىرەر جىلدان كەيىن كەتەر, باسشى وزىمىزدەن بولار. ءسال شىداڭدار, اينالايىن, ءىنى-قارىنداستارىم, سابىر ساقتاڭدار, ويلانىڭدار, تاراڭدار, ارانداتۋعا ۇرىنىپ قالماڭدار, بۇلار سەندەرگە قارسى كۇش قولدانۋدان تارتىنبايدى», دەدى.
جەلتوقساندىق جاستاردى قورعايمىن دەپ پارتيا باسشىلارىنا قارسى شىققاندا, لاۋازىمى جوعارىلاردىڭ كوبى كەكشىل كەلەدى, وعان سول كەزەڭدە سوفىنىڭ دا كوزى جەتتى. «ۇلتارالىق جاعدايدى جاقسارتۋىمىز كەرەك» دەپ سەبەپ تاپقان كولبين ءبىر اپتادان كەيىن ونى اقتوبە وبلىسىنا جۇمسادى. كاماليدەنوۆكە باعىنباعانى بار, ۋستينوۆتىڭ نە دەپ جامانداپ قويعانىن دا يت ءبىلسىن, ايتەۋىر, كەلىمسەك «كوسەم» – ونى قىرىنا العان ەدى. «دەنساۋلىعىم سىر بەرىپ ءجۇر, جاقىن وبلىستاردىڭ بىرىنە بارايىن» دەگەنىن قۇلاعىنا ىلمەي: «اقتوبەگە بارۋىڭ كەرەك!» دەپ قاسارىستى. ون شاقتى كۇنگە سوزىلعان ساياسي سارساڭدا جۇيكەسى شاباقتالعان سوفى سول كۇنى, قىزمەت ۇستىندە, جۇرەك تالماسىنا (ينفاركت) ۇشىراپ, جەدەل جاردەممەن اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى.
ادەتتە, لاۋازىمى جوعارىلاردىڭ كوبى قولاستىنداعىلاردىڭ حال-احۋالىن, دەنساۋلىق جاعدايىن ويلاي قويمايدى. سوفىنىڭ وعان دا كوزى جەتتى. ايداعان جاعىنا جۇرمەگەن «قىڭىر سماتاەۆ» اۋرۋحانادان شىققان سوڭ كولبيندىك قارا مىلتىقتىڭ قاراۋىلىنا قايتادان ىلىكتى. ارادا ءبىر اپتا وتكەندە كولبين مەن كاماليدەنوۆتىڭ تاپسىرۋىمەن ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇگىت-ناسيحات, مادەنيەت بولىمدەرىنىڭ ءۇش «مىقتىسى»: «سوفى سماتاەۆ جولداس پارتيا باسشىلارىن تىڭدامايدى, مىندەتىن دۇرىس اتقارمايدى, ۇلتشىلدىق پيعىلى باسىم» دەپ بەتالدى كىنا تاققان جازباشا مالىمدەمە جاساپ, ونىڭ ءتارتىبى ورتالىق كوميتەت حاتشىلارىنىڭ ماجىلىسىندە قارالاتىن بولدى. ماجىلىستە الگى ءۇش «مىقتىنىڭ» باياندامالارىنان كەيىن كولبين بىردەن: – تۇسىنىكتى بولدى, كانە, سماتاەۆقا قانداي جازا قولدانۋ كەرەك, ايتىڭىزدار! – دەيدى, قاراقوشقىل بەتىنىڭ تۇگى تىك تۇرىپ. سوفى سوڭعى ءسوزىن ايتۋعا حاقى بارىن پايدالانىپ, اناۋ ۇشەۋدىڭ جاماۋ-جاسقاۋلى پىكىرلەرىنىڭ سۋىن سىعىپ, ءىلىپ الار ەشتەڭەسى جوعىن كورسەتىپ بەرەدى. ۇشەۋدىڭ ءبىرى (قازەكەڭ) سيپاقتاپ: – سولاي جازۋ كەرەك دەپ تاپسىرعان سوڭ... – دەپ سۇلكيە تۇرەگەلگەندە ورتالىق كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى ساعيدوللا قۇباشەۆ وعان زىلدەنە قاراپ: – مىڭگىرلەمەڭىز, وتىرىڭىز! ويلى ادام جالا جابۋمەن اۋەستەنبەس بولار! – دەيدى, ادەيى قازاق تىلىندە سويلەپ. جالما-جان اراشاشى بولعىسى كەلىپ اۋزىن اشا بەرگەن ۋستينوۆتىڭ دەرتەسىن ساكەڭ: – ۆسە پونياتنو, ساديتەس! – دەپ ءبىر-اق قايىرىپ, سوفىنى كولبيندىك جازادان قورعاپ قالىپتى. ءىنىنىڭ ازاماتتىق قاسيەتىن تانىعان ساكەڭدەي اعا كوپ بولسا عوي, شىركىن!
كەراۋىز كەلىمسەكتىڭ قۇزىرىندا ەندى جۇرگىسى كەلمەگەن سوفى سول «مىڭگىر ءماجىلىستىڭ» ەرتەڭىندە ەكىنشى ءوتىنىشىن جازىپ, «اق ۇيدەن» اۋلاق كەتتى. ءبىرىنشى رەت ءوتىنىشتى اۋرۋحانادا جاتقانىندا جازعان ەدى, بىراق «قۇدايلار» ەسكەرمەيدى, ويتكەنى ولار «تومەندەگى» كوممۋنيست سماتاەۆقا ەسە جىبەرمەۋ ءۇشىن وعان شارا قولدانۋعا اسىققان بولاتىن. سوفى بىردە كولبيننىڭ كادر ساياساتىنداعى سولاقايلىعىن بەتىنە باسقان. «مەنى سىنايتىنداي سەن كىمسىڭ؟!» دەپ تەبىتكەنىنە سوفىنىڭ: «سىناۋعا حاقىم بار, ءسىز بەن ءبىز – ءبىر پارتيانىڭ مۇشەسىمىز!» دەگەن وق-ءسوزى كولبيننىڭ قارا جۇرەگىنە قادالىپ قالعان...
سوفى «اق ۇيدەگى» الاپەس تىرلىكتەن ازات بولىپ, قالامىن قولعا بىرىڭعاي الدى.
وسى ءبىر ەرلىككە تولى وقيعانىڭ وتكەنىنە دە 35 جىل ۋاقىت ءوتىپتى.
وكىنىشتىسى سول: قازاقستان وقىرماندارى اقيقاتشىل سوفى سماتاەۆتىڭ ۇلتتى قالاي ءسۇيۋ كەرەكتىگىن دالەلدەگەن قايسارلىعىن ەندى عانا ەستىپ, تاڭعالىسىپ جاتىر...
ايتباي ساۋلەبەك
