تاريح • 21 ماۋسىم، 2021

«جەڭىس تۋى» تۋرالى اقيقات

53 رەت كورسەتىلدى

تۋعان باۋىرىنداي كورىپ، باتىرلىعىنا ءتانتى بولعان راقىمجان قوشقارباەۆتى باتىر اعا­سى باۋىرجان مومىش ۇلى اسا قۇرمەتتەپ ءوتتى. كەزىندە اتاقتى باۋكەڭ «اقيقات ەلۋ جىل كەشىگىپ جۇرەدى» دەگەن ەكەن. قاھارمان باتىر ايتپاقشى، اقىرى شىندىق جەڭدى. رە­سەي­دىڭ رەسمي بيلىگى راقىمجان قوشقارباەۆتى بيىلعى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا مويىندادى.

راقىمجان قوشقارباەۆ نەبارى 21 جاسىندا ەلى ءۇشىن، حالقى ءۇشىن ادام سەنگىسىز ەرلىك جاسادى. بىراق ونىڭ ەرلىگى سول تۇستاعى ساياساتتىڭ كەسىرىنەن كوزگە ەلەنبەدى. ساياسات ءولىم مەن ءومىردى، قۇرمەت پەن تابىنۋدى ۇلتقا ءبولىپ قاراستىردى. بىراق وعان قاراماستان ۇسىنىس جاسالىپ جاتتى. ەڭ العاشقى بولىپ باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى جوعارى جاققا حات جازىپ، راقاڭنىڭ ەرلىگى تۋرالى مالىمەت بەردى. «مەن دە سوعىسقا قاتىستىم. ديۆيزياعا دەيىن باسقاردىم. ءتورت جىل بويعى سۇراپىلدىڭ نەبىر سۇمدىقتارى كوز الدىمدا. بىراق بەرليندى الارداعى، رەيحستاگقا تۋ تىگەردەگى قىرعىن – ول ناعىز اقىرزاماننىڭ ءوزى. جاڭاعى جىگىت سول توزاق وتىنىڭ ىشىندە بولعان. سول الاپاتتان ارۋاق قولداپ، امان شىققان. جەڭىس تۋىن تىككەن! تاعدىر ونىڭ تاريحي ادام رەتىندەگى ءومىربايانىن سول ساتتە جازعان! سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ – ەندى سونى ەلگە ايتىپ، جالپاق جۇرتقا جەتكىزۋ» دەپ كەيىنگىلەرگە ۇمىتىلماستاي ايتىپ كەتۋى ۇلگى-ونەگە بولدى.

1945 جىلدىڭ اياعىندا باتىر اتاعىنا ۇسىنۋشىلار شامادان تىس كوپ بولادى. ولار ءتۇرلى سۇرىپتاۋلاردان وتكىزىلەدى. بۇل تۋرالى جان-جاقتى زەرتتەگەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى ەۆنەي بوكەتوۆتىڭ ەستەلىگىن كەلتىرە كەتسەك:

«قوشقارباەۆ پەن بۋلاتوۆتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعانى دا بەيپىلدىك بولدى-اۋ. 1945 جىلى مامىر ايىندا رەيحستاگقا تۋ تىگۋ­شىلەر رەتىندە سارباز بۋلاتوۆ پەن قوشقار­باەۆ تا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق بۇلاردى ەكىنشى تولقىنعا ىسىرىپ، شەگىندىرە تۇرايىق دەسەدى بىرەۋلەر. سول جىلدىڭ اياعىندا «مارتەبەلى اتاققا لايىقتىلار از ەمەس، كوپ: سارالايىق، سۇرىپ­تايىق، سۋىرىلىپ وزعان ساڭلاقتارىنا الدىمەن اتاق بەرەيىك، وردەندەرمەن سىيلايىق»، دەپ شەشەدى جوعارعى جاقتا.

1945 جىلدىڭ اياعىندا ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى يۆان كونەۆ بەكىتىلەدى. مارشال ناگراداعا ۇسىنىلعانداردىڭ قۇجات­تارىن قايتا قاراۋعا كىرىسەدى. ونىڭ الدىنا راقىمجان مەن گريشانىڭ قاھارماندىعىن بايانداعان قۇجاتتار دا كەلەدى. «نەمەنە، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بارلىق باتىرى تەك جۋكوۆ باسقارعان ءبىرىنشى بەلورۋس مايدانىنان عانا شىعۋى زاڭدىلىق بولۋى ءتيىس پە؟» دەپتى دە يۆان كونەۆ قوشقارباەۆ پەن بۋلاتوۆتىڭ قۇجاتتارىن قىزىل سىيامەن ايقىش-ۇيقىش سىزىپ تاستاپتى. سودان كەيىن ونداعان جىلدار بويىندا ول جايىندا ءسوز قوزعالماي جاتا بەرەدى.

جەڭىستىڭ وتىز جىلدىعى قارساڭىندا پەرم وبلىستىق پارتيا كوميتەتى وزدەرىنىڭ جەر­­لەستەرى «گريگوري بۋلاتوۆ پەن قازاقستان­دىق راقىم­جان قوشقارباەۆتىڭ قاۋىپ-قاتەر­گە باس تىگىپ، رەيحستاگ ماڭدايشاسىنا قىزىل تۋ قادا­عانداعى قاھارماندىعى ۇمىتىلماۋى ءتيىس»، دەپ ءتيىستى ورىندارعا حاتتار جازادى. وبكوم­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بۇكىلوداقتىق سوعىس اردا­گەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى مارشال ي.كونەۆكە كەلىپ جولىعادى. «گريگوري بۋلاتوۆ – ءسىزدىڭ دە جەرلەسىڭىز، ءبارىمىزدىڭ ماق­تا­نىشىمىز. باتىرلاردىڭ قاندارىن توگىپ، شاش­تارىن اعارتىپ، قولدارى جەتكەن مەرەي­لەرىن يەلەنۋىنە كومەك كورسەتىڭىز»، دەيدى. «قادىرلى جەرلەستەرىم-اۋ، سوناۋ 1945 جىل­دىڭ كۇزىندە قايدا قالعانسىڭدار؟ ەندى كەش. مەن ءبىر رەت قولداماعانمىن. ونىم­نان باس تارتۋ ماعان ەندى ورايسىز»، دەپ سولقىل­داپتى».

كەز كەلگەن ىستە باسەكە بار. بولسىن، بىراق ونىڭ باس ارازدىعىنان قانشاما ادام ءزابىر كورىپ جاتادى. بىرەۋ ءوزىن زور ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن باسقانى داتتايدى. ال ءادىل كۇرەستى تاڭداپ الاتىندار وتە سيرەك. جوعارىداعى كورنەكتى اسكەرباسىلاردىڭ قىربايىنان قانشاما ادامنىڭ زارداپ شەككەنىن ءبىر قۇداي ءبىلسىن. بىراق ءبىر نارسە ايقىن، سول مارشال گ.جۋكوۆقا رەيحستاگقا القاشقى تىگىل­گەن جاۋىنگەرلىك تۋدىڭ يەسى كىمدەر ەكەنى مالىمدەلگەندە، مارشال ايقايعا باسىپ: «قايداعى ازيات، تەز ارادا ءبىر ورىس پەن ءبىر گرۋزيندى تابىڭدار»، دەپ ارميا باسشىلىعىن قۋىرىپ جىبەرگەنىن ايتۋشىلار بار. مىنە، بار ماسەلە وسىعان كەلىپ تىرەلگەن.

ەندى باستاپقى اڭگىمەمىزگە ورالايىق. 1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە ءىڭىر تۇسە رەيحستاگ قابىرعاسىنا العاشقى جەڭىس تۋى قادالادى. ال ونىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا تۋ قاداۋ جولىندا ءالى دە كەسكىلەسكەن شايقاستار ءجۇرىپ جاتادى.

1945 جىلى 25 ساۋىردە 1-ءشى بەلورۋس جانە 1-ءشى ۋكراين مايداندارى بەرليننىڭ با­تىس بولى­گىندە قوسىلىپ، جاۋدىڭ بەرلين توبىن­داعى اسكەرىن قورشاۋعا الادى. كەڭەس اسكەرىنىڭ الدىندا ۆەرماحتىڭ 1 ميلليونعا جۋىق جاۋىنگەرى شوعىرلانعان فاشيستىك گەرمانيانىڭ سوڭعى قورعانىس شەبىن الۋ قاجەت بولادى. ءۇشىنشى رەيح باسشىلارى جانتالاسىپ، ەستەن تانادى. ايتسە دە نەمىستەر ولىسپەي بەرىسپەۋگە جانىن سالىپ، قورعانادى.

ءاربىر عيمارات، ءاربىر ءۇي ورامى ءۇشىن كەس­كىلىسكەن شايقاس جۇرەدى. قالا جاعدايىندا بەيبەرەكەت شابۋىل جاساۋدىڭ ءوزى وتە قيىن­دىق تۋدىردى. سوعان قاراماستان كەڭەس اسكەر­لەرى ادىمداپ-اق، بەرليننىڭ ورتالىق بولىگىنە ەنەدى. وسىدان سوڭ قالانىڭ ماڭىزدى دەگەن عيما­راتتارىنا قىزىل جالاۋلار ىلىنە باس­تاي­دى. 1945 جىلى 26 ساۋىردە بەرلين راتۋ­شىنا العاشقى تۋدى كىشى لەيتەنانت گرو­موۆ قادايدى. 30 ساۋىردە 597-پولكتىڭ جاۋىن­گەرلەرى كورولدىك وپەرا عيماراتىنا قىزىل تۋ ىلۋگە قول جەتكىزەدى. بۇل جارتى جەڭىس ەدى.

رەيحستاگقا شابۋىل بىرنەشە كۇنگە سوزىلادى. ءفاشيزمنىڭ سوڭعى وشاعىن الۋعا گەنەرال كۋزنەتسوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءۇشىن­شى شەشۋشى ارميانىڭ بىرنەشە ديۆيزياسى شا­بۋىل جاسايدى. اسكەري باسشىلىق رەيح­س­-
­تاگقا ەڭ باستى جەڭىس تۋىن قاداۋعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. وعان ارنايى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ءساۋىر ايىنىڭ 20-سىندا 3-ارميانىڭ اسكەري كەڭەسى رەيحستاگ توبەسىندە جەلبىرەيتىن تۋدىڭ ارنايى ءتۇرىن بەكىتەدى. ارميا قۇرامىنداعى 9 ديۆيزياعا جەكە تۋ تاپسىرىلادى. ءنومىرى 5-ءشى تۋ 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنا تاپسىرىلادى. 30 ساۋىردە تاڭعى ساعات 11-دە ءدال وسى ديۆيزيا رەيحستاگ پەن وعان تاياۋ ورنالاسقان عيماراتتارعا شابۋىل جاسايدى.

ەندى سول جىلدارداعى قۇجاتتارعا نازار اۋدارايىق. 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلىك جۋرنالىندا بىلاي دەپ جازى­لىپ­تى: «1945 جىلعى 30 ساۋىردە 14.25-تە 654-ات­قىشتار پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەرى لەي­­تەنانت قوشقارباەۆ پەن بارلاۋشى بۋلا­توۆ عيماراتتىڭ ورتالىق بولىگىنە جەر باۋىر­لاپ جەتىپ، وعان كىرەر باس قاقپانىڭ باس­قى­­شىنا قىزىل جالاۋدى ءىلدى». سول كۇنى سو­ۆين­­فورمبيۋرو «بۇگىن 14 ساعاتتا كەڭەس جا­ۋىن­گەرلەرى نەمىس رەيحستاگىنىڭ عيما­را­تىن الىپ، وعان «جەڭىس تۋىن» قادا­دى دەپ رەس­مي مالىمدەمە جاسايدى. ال 3 مامىر كۇ­نى جارىق كورگەن «ۆوين رودينى» گازە­تى­نىڭ «ولار سوعىستا ەرلىك كورسەتتى» ايدا­رى­مەن بەرىلگەن ماقالاسىندا بىلاي دەپ جا­زى­لادى: «وتان ءوز باتىرلارىن اسقان قۇرمەت­پەن داڭقىن اسىرادى. كەڭەس باتىرلارى – حالىق­تىڭ ەڭ تاڭداۋلى ۇلدارى. ولاردىڭ ەرلىك ىستەرى تۋرالى تالاي كىتاپ جازىلىپ، ولەڭ شى­­عا­رىلادى. ولار گيتلەريزمنىڭ وشاعىن تۇن­­شىق­تىرىپ، ورداسىنا جەڭىس تۋىن تىكتى. باتىر­لارىمىزدىڭ ەسىمىن ەسكە الايىق: ولار – لەي­تەنانت راقىمجان قوشقارباەۆ، قىزىل جاۋىنگەر – گريگوري بۋلاتوۆ... وتان ولار­دى ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايدى. باتىر­لار­دىڭ داڭقى ارتا بەرسىن!».

وسىدان سوڭ 150-اتقىشتار ديۆيزياسى­نىڭ باسشىلىعى ءبىر توپ ادامدى كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. ولاردىڭ ارا­سىندا راقىمجان قوشقارباەۆپەن بىرگە بۋلا­توۆ، پروۆاتوروۆ، ورەشكو، لىسەنكو، گرەچەنكوۆ جانە بىرنەشە جاۋىنگەر دە بولادى. ولاردى اتاققا ۇسىنعان ۇسىنىم حاتتاعى ارنايى تۇسىندىرمەدە: «...ولار 30.04.45 جىلى رەيحستاگقا باسىپ كىرىپ، جەڭىس تۋىن تىكتى...» دەپ كورسەتىلەدى.

بىراق كەڭەس حالقىنىڭ ءاربىر وقۋشىسىنا بەلگىلى بولعانىنداي، رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىككەن سەرجانت ميحايل ەگوروۆ پەن كىشى سەرجانت مەليتون كانتاريا بولىپ شىقتى. بۇل شەشىم سول كۇنى-اق، ياعني 1945 جىلى 30 ساۋىر­دە كەشكى ساعات 10-دا شەشىلىپ قويىلعان ءىس ەدى.

قازىر بىرەۋمىز بىلسەك، ەكىنشىمىز بىلمەۋىمىز دە مۇمكىن. سەبەبى رەيحستاگ توبەسىنە سول كۇنى بىرەۋ ەمەس، ەكەۋ ەمەس، 40-قا جۋىق قىزىل تۋ تىگىلگەن ەدى. الايدا سولاردىڭ اراسىندا تەك قانا ەگوروۆ پەن كانتاريا تاريحقا ەندى.

30 ءساۋىر كۇنى 14 ساعاتتا كەڭەس اسكەرلەرى رەيحستاگقا باسىپ كىرىپ، عيماراتتىڭ ورتالىق بولىگىنە بىرنەشە تۋ ىلگەن. لەيتەنانت قوش­قار­باەۆ پەن قاتارداعى جاۋىنگەر بۋلاتوۆ ­رەيح­ستاگ­تىڭ شاتىرىنا ورنالاسقان اتتىلى ءمۇسىن ەسكەرتكىشىنە جەڭىس تۋىن قادايدى. بۇل – ەڭ بيىك شىڭ جانە گەرمانيانىڭ رەسمي شتاب پاتەرى. ال لەيتەنانت الەكسەي بەرەست ورتالىق الاڭعا كىرەبەرىس باعاناسىنا العاشقى تۋلار­دىڭ ءبىرىن ىلەدى. بۇل 5-ديۆيزياعا تاپسىرىلعان تۋ بولاتىن.

جاسىراتىن ەشتەڭە جوق، كەسكىلەسكەن ۇرىستا نەمىستەر بىرنەشە رەت كەڭەس اسكەرلە­رى­نىڭ بەتىن قايتارىپ تا تاستايدى. ەڭ سوڭعى شابۋىل كەشكى ساعات 9-دا باستالادى. لەيتەنانت الەكسەي بەرەستىڭ توبى جوعارى قاباتقا ءوتىپ، ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى شىعۋ ارقىلى رەيحستاگ توبەسىنە 22.50-دە جەڭىس تۋىن تىگەدى. بۇل كسرو-نىڭ رەسمي تۋى بولاتىن.

تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، جە­ڭىس تۋىن تىگۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ساياساتقا قۇرا­­لادى. ەڭ شەشۋشى ءساتتىڭ الدىندا بۇل ماسە­­لە­نىڭ ءوزى جوعارعى باس قولباسشىنىڭ قاتى­سۋىمەن شەشىلەدى. كوسەمنىڭ سول تۇستاعى ەمەۋ­رىنى جە­ڭىس تۋىن ورىس ادامى مەن گرۋزين ادا­مى­نىڭ قولىمەن بولعان ەرلىك ءىس ەدى دەۋدى قالايدى. ولاردىڭ ەرلىكتەرى سول كەزدىڭ وزىندە كينو­فيلم­دەرگە تۇسىرىلەدى. ول كادرلاردى ءتۇسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت رەيحستاگقا شابۋىل جاساۋ ساتتەرى قايتالانادى. ارينە، ول فيلم كەسكىلەسكەن شايقاس ءوتىپ جاتقان 30 ساۋىردە ەمەس، كەيىن ءبارى باسىلعان سوڭ 2 مامىردا تۇسىرىلگەن ەدى.

1946 جىلى مامىر ايىندا رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىگۋشىلەردىڭ ءبىر توبىنا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى» كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى شىعادى. جارلىق بويىنشا 5 ادام­عا: كاپيتان داۆىدوۆقا، سەرجانت ەگو­روۆقا، كىشى سەرجانت كانتارياعا، كاپيتان نەۋست­روەۆ­قا جانە اعا لەيتەنانت سامسونوۆقا باتىر اتاعى بەرىلەدى. ەگوروۆ پەن كانتاريا تۇسىنىكتى، بىراق قالعان ۇشەۋى رەيحستاگقا تۋ تىگۋشىلەر ەمەس، وعان شابۋىل جاساعان باتالون كومانديرلەرى ەدى. ولاردىڭ اراسىندا ناعىز ەرلىك كورسەتكەن جوعارىدا اتى اتالعان الەكسەي بەرەست تە بولماي شىعادى. سەبەبى ول ساياسي قىزمەتكەر بولاتىن. ال ناگراداعا ۇسىنۋ قاعازىنا قول قويعان مارشال جۋكوۆ ساياسي قىزمەتكەرلەردى جەك كورەتىن.

بەرلين ءۇشىن بولعان ۇرىس 1945 جىلى
2 ما­مىردا اياقتالادى. 3 مامىر كۇنى جەڭىس تۋى رەيحستاگ توبەسىنەن ءتۇسىرىلىپ، ونىڭ ور­نى­نا باسقا تۋ ىلىنەدى. 20 ماۋسىمدا ەگوروۆ پەن كانتاريا ارنايى ۇشاقپەن جەڭىس تۋىن ماسكەۋگە جەتكىزەدى. سودان بەرى جەڭىس تۋى قارۋلى كۇشتەر مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر. جەڭىس تۋى تۋرالى بار شىندىق وسىعان سايادى.

بۇل مالىمەتتەردىڭ ءبارى حاركوۆ قالا­سى­نىڭ «فوليو» باسپاسىنان 2006 جىلى شىق­قان «كەڭەس ءداۋىرىنىڭ 100 بەلگىلى سيمۆول-
دا­رى» كىتابىنىڭ «جەڭىس تۋى» اتتى ماقا­لاسىن­دا جان-جاقتى كورسەتىلگەن.

«ادام بالاسىنىڭ قولىمەن جاسالعان­نىڭ ءبارى – ۋاقىت پەن ءتوزىمنىڭ جەمىسى» دەپتى اتاق­تى بالزاك. ءبىزدىڭ داڭقتى جەرلەسىمىز راقىم­جان قوشقارباەۆتى سوندا دا حالىق باتىر دەپ تانىدى. «ەشتەن – كەش جاقسى» دەگەن. 1999 جىلى جەڭىس كۇنىنىڭ قارساڭىن­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن راقىمجان قوشقارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. وزگەلەر ەسكەرمەسە، ەسكەرمەسىن، ەڭ باستىسى ءوز حالقى ەسكەردى.

 

ەرمەك جۇماحمەت ۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار