قارجى بار, قايتارىم تومەن
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالدى. ونسىز دا سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان ەلىمىزدە سۋدىڭ 40 پايىزى دالاعا كەتىپ جاتقانى مىسال رەتىندە كەلتىرىلدى. وسى سەبەپتى سالانىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەلۋىن قامتاماسىز ەتىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى اۋىزسۋمەن جابدىقتاۋدىڭ ءتۇرلى باعدارلامالارىنا 1 ترلن تەڭگە جۇمسالعان. 2000 جىلدان بەرى بۇل باعىتتا كەشەندى ءىس-شارالار اتقارىلىپ كەلەدى. 48,2 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلى سالىنعان. 2025 جىلعا تامان رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن تولىق قامتۋ مىندەتى تۇر.
بىلتىر ءبىزدىڭ وڭىردەن سايلانعان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ەرىك سۇلتانوۆ اۋىزسۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن كوتەرىپ, پرەمەر-مينيستر اسقار مامينگە ساۋال جولدادى. ەرىك حامزا ۇلى كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 1,2 ميلليون ادام اۋىزسۋ زاردابىن تارتىپ كەلەدى. 2,5 مىڭنان اسا اۋىلدىق جەردە ءالى كۇنگە دەيىن ساپالى سۋ جوق. وعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ باقىلانباۋى جانە 2019-2020 جىلدارى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋى سەبەپ بولعان. دەپۋتاتتىق ساۋالدا: «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سۋ قۇبىرلارىنىڭ 67 پايىزى نەمەسە 1 955 شاقىرىمى تولىعىمەن توزعان جانە توپتىق سۋ قۇبىرلارى جۇيەسىنىڭ ەسكىرۋى توتەنشە جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋىنا سوقتىرىپ وتىر. سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ 200-دەن اسا ەلدى مەكەندەرىندە اۋىزسۋ تاپشى. ماگيسترالدىق قۇبىرلاردىڭ توزۋىنا بايلانىستى تاسىمالداۋ كەزىندە سۋ شىعىنىنىڭ جالپى كولەمى 65 پايىزعا دەيىن ارتىپ كەتەدى» دەلىنگەن.
ەلىمىز بويىنشا ساپالى اۋىزسۋ جايىنىڭ وتە كۇردەلى ەكەنىنە قاراماستان رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ الاۋلاتىپ-جالاۋلاتقان كەي مالىمدەمەلەرى تاڭداندىرماي قويمايدى. ماسەلەن, 2020 جىلدىڭ سوڭىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا 16 جىلدا اۋىلداردى دامىتۋعا ءتۇرلى باعدارلاما شەڭبەرىندە 2 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارجى بولىنگەنى ايتىلدى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا اۋىلداردى ساپالى جانە قاجەتتى مولشەردە سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىن سالۋعا, جاڭعىرتۋعا 934 ملرد تەڭگە كوزدەلگەنىن حابارلادى. رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى 6 341 اۋىلدىڭ 4 078-ءى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتالعانىن بىلدىك. ءتىپتى «سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارىندا كەيبىر قالا حالقى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن تولىق قامتىلعان» دەگەن شىندىققا اسا جاناسا قويمايتىن اقپارات تا ايتىلىپ قالدى. ال بولىنگەن قاراجاتتىڭ 50 پايىزى نەگە يگەرىلمەي قالعانى تۋرالى سۇراققا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالاردىڭ ساپاسىز دايىندالۋى, سوت شەشىمدەرى, مەردىگەردىڭ دۇرىس تاڭدالماۋى دەگەن جاۋاپتار ايتىلدى.
سەگىز جىلعى سەرگەلدەڭ
پرەسنوۆ توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ 2014 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىمەن, ءالى اياقتالاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. 2019 جىلى جۇمىستاردى ورىنداۋ قارقىنىنىڭ تومەندىگىنە وراي 2,9 ملرد تەڭگە بيۋدجەتكە قايتارىلعان. بىلتىر جوبانى جالعاستىرۋعا 1,1 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ, ول دا تولىق يگەرىلمەي قالعان. وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ادىلبەك اۋباكىروۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, وڭىردە 247,5 مىڭ تۇرعىنى بار 398 ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جەلىسىنە قوسىلعان. بۇل – بارلىق اۋىلداردىڭ 62,7 پايىزى. 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان وبلىستى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ كەشەندى جوسپارى اياسىندا تازا سۋ باعدارلاماسىنا 30 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. بۇل 84 مىڭ تۇرعىنى بار 78 ەلدى مەكەندى قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جىل اياعىنا دەيىن 50-دەن استام اۋىلعا جاڭا قۇبىر تارتىلىپ, سۋ جۇيەسى جاقسارتىلماق. وعان ەل قازىناسىنان 11 ملرد تەڭگە بولىنگەن. باسقارما باسشىسى پرەسنوۆ ەلدى مەكەنىندە وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا سۋ تورابى ىسكە قوسىلادى دەپ قوس الاقانىن ىسقىلاپ وتىر. الايدا جازدىڭ ىستىعىندا تاعى دا سۋسىز قالعان جامبىل اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ بۇل سوزگە سەنگىسى جوق.
«جىل سايىن قوماقتى قارجى بولىنگەنىمەن, جاڭعىرتۋ جۇمىستارى سىلبىر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. پرەسنوۆ توپتىق سۋ تورابىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىنا باقانداي 8 جىل بولدى. مەردىگەرلەر ءجيى اۋىسادى. ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن 33 مىڭ تۇرعىنى بار ونداعان اۋىل ساپالى سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىر. قازىرگى شابان قيمىلدارىنا قاراعاندا شىلدە ايىنا دەيىن اياقتايمىز دەگەن سوزدەرى سىلدىر سۋعا ۇقسايدى», دەيدى پرەسنوۆتىقتار ءبىراۋىزدان.
پرەسنوۆ سۋ قۇبىرى 1975 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. جەر استىنداعى قۇبىرلاردىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن. باستاپقىدا پورتۋگالدىق قارجىگەرلەر ينۆەستيتسيا قۇيعانمەن, بەلگىسىز سەبەپتەرمەن باس تارتقان. سودان بەرى ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتكەن ينۆەستورلار مەن مەردىگەرلەردى سانامالاپ شىعۋ قيىن. ەسكە سالا كەتسەك, 2020 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا, ياعني جاڭا جىلدىڭ الدىندا سۋ تاراتۋ قۇبىرىنىڭ جارىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك نىسانداردى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتۋ قىزمەتىندە وقىس وقيعا تۋىنداعان بولاتىن. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان سۋ قۇبىرىنىڭ اقاۋىن قىستىڭ كوزى قىراۋدا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋى جۇرتشىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردى ۇلارداي شۋلاتقان. ەندى ەكىنشى رەت ىستەن شىعىپ, سۋ تاپشىلىعى تاعى قاتتى سەزىلىپ وتىرعان جايى بار.
اۋداننىڭ سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارى «دانيا» جشس-ءنىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلگەن. سەرىكتەستىكتىڭ جالپى قىزمەت كورسەتۋ قاشىقتىعى 215 شاقىرىمدى قۇرايدى. اۋىلدار سانى – 35. بۇگىندە 6 مىڭداي تۇرعىنى بار اۋدان ورتالىعى پرەسنوۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ وزىندە سۋ ارنايى كەستەمەن بەرىلەدى. ءسابيت اۋىلىندا 1,5 اي, مايبالىق اۋىلدىق وكرۋگىندە ەكى اپتاداي سۋ بولماعان. «دانيا» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى باقىتجان كاريەۆ سۋ تاپشىلىعى جۋىق ارادا شەشىلە قويمايتىنىن جاسىرمادى.
«ۇزىنكولدە ورنالاسقان ۇڭعىمانىڭ تەحنيكالىق تولقۇجاتىنا سايكەس سورعىنىڭ قۋاتى ساعاتىنا 16 تەكشە مەتر, ياعني تاۋلىكتىك جۇكتەمەسى 384 تەكشە مەترگە تەڭ (384 مىڭ ليتر). ول جەرگە قۋاتتى سورعى ورناتساق, سۋدىڭ جوعارى قىسىمىنا ەسكى قۇبىرلار توتەپ بەرمەسى انىق. تاعى ءبىر سەبەبى – سۋمەن جابدىقتاۋ ورتالىعىنا قوسىلعان ابونەنتتەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ۇلعايدى. 2018 جىلى 900 بولسا, بيىل 1 300-گە جەتتى. سۋ ىسىرابىن, شامادان تىس تۇتىنۋ مولشەرىن تەجەۋ ماقساتىمەن جەكە اۋلالارعا سۋ قۇبىرلارىن جالعاۋ ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سۋ قۇبىرلارىنا زاڭسىز سورعى قوسۋ, سۋ ۇرلاۋ فاكتىلەرىنە قاتاڭ تىيىم سالىندى», دەگەن ب.ءتالي ۇلى.
سونداي-اق ول پرەسنوۆكانى سۋمەن قامتۋ ءۇشىن ۇزىندىعى
6 شاقىرىم بولاتىن سۋ تارتقىشتى اۋىستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ويتكەنى قۋاتتى سورعى ورناتقان كەزدە بۇل ۋچاسكە جۇكتەمەلەرگە شىداس بەرمەۋى مۇمكىن. سەرىكتەستىك اۋدان اكىمى مارات ەسكەندىروۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ۇزىنكول-پرەسنوۆكا سۋ قۇبىرىن الماستىرۋعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەپتى. الايدا جەرگىلىكتى جوبا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى تاراپىنان قولداۋ تاپپاعان.
وڭىردە تىرشىلىك نارىنە مۇقتاج اۋىلدار از ەمەس. قىزىلجار اۋدانىنا قاراستى چاپاەۆو اۋىلىندا اۋىزسۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا ايىرتاۋ اۋدانىنا كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلار دا تىرشىلىك ءنارىن ءبىر شاقىرىمداي جەردەن تاسىپ, قىستا قار ەرىتىپ ىشۋدە. بۇل ماسەلە قالا ماڭىندا ورنالاسقان ياكور اۋىلىندا دا شەشىلمەگەن. ءتيىستى ورىندار 5 جىل بويى تۇرعىنداردى الدارقاتۋمەن كەلەدى. ستانوۆوە ەلدى مەكەنىندە سۋ مۇناراسى جۇمىس ىستەمەيدى. سورعى ستانساسىن تۇرعىزۋعا 54 ملن تەڭگە قاجەت. بۇلاق, سارمان, ۆولوشينكا, ياسنوۆكا, زاگرادوۆكا اۋىلدارىنا جوسپارلانعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ قاشان جەتەتىنى بەلگىسىز. شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەر دە بارىنشا الەۋمەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ال وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن جاسالعان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا ۋاقىت اعىمىنا وراي تۇزەتۋ-وزگەرىستەر ەنگىزىلمەۋىنەن تۇرعىندارى كوشىپ, جۇرتى عانا قالعان اۋىلدارعا, كەرىسىنشە سۋ قۇبىرلارى تارتىلعان. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ۇسىنىستارىن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى تاعى دا ەسكەرۋسىز قالدىرعان. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى جاڭارتۋدى قاجەت دەپ تاپپاعان. وسىلايشا بىلتىر پايداسىز جوبالارعا 74 ملرد تەڭگە ءراسۋا بولعان.
سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ قاراماعىنا بەرۋ الدەقايدا ءتيىمدى. بۇل مىندەتتى بۇگىندە بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگان جۇزەگە اسىراتىندىقتان, قاعازباستىلىق, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر كوپ. جۇيەلىلىك جوق دەگەننەن شىعادى, 12 080 شاقىرىم ماگيسترالعا, 33 توپتىق سۋ قۇبىرىنا يە «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك ۇيىمى ەلىمىز بويىنشا 6 499 اۋىلدىڭ 546-نا عانا قىزمەت كورسەتەدى. قالعاندارى – ءتۇرلى مەنشىك يەلەرىنىڭ قاراماعىندا. وسى ماسەلەنى بىرىزدىلەندىرمەي بولمايدى. سەبەبى بىرىڭعاي وپەراتور ءارى تاپسىرىس بەرۋشى, ءارى پايدالانۋشى رەتىندە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ساپالى اتقارىلۋىنا مۇددەلى بولارى ءسوزسىز. بيۋدجەت قاراجاتى دا ۇنەمدەلەر ەدى.
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست
