ەكولوگيا • 21 ماۋسىم، 2021

ساپالى اۋىز سۋعا قاشان قول جەتەدى؟

24 رەت كورسەتىلدى

تورتكۇل دۇنيەنىڭ قاي بۇرىشىنا زەر سالساق تا، اۋىزسۋ تاپشى­لىعى ارتىپ، قيىندىقتار تۋىنداپ وتىرعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇۇ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، الەم تۇرعىندارىنىڭ 70 پا­يىزى – سۋعا ءزارۋ. 2،5 ميلليارد ادام ءشولىن باسىپ، تازا سۋ ىشە الماي وتىر. ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى تىرشىلىك ءنارىن پايدالانۋ كولەمى ءتىپتى وسە تۇسپەك. ساراپشىلار الداعى بەس جىلدا ورتالىق ازيادا سۋ ءۇشىن تارتىستىڭ ءورشيتىنىن العا تار­تادى. ونىڭ اقىرى سۋ داعدارىسىنا سوقتىرۋ مۇمكىندىگىن جوق­قا شىعارمايدى.

قارجى بار، قايتارىم تومەن

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاق­ستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جول­داۋىندا بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالدى. ونسىز دا سۋ تاپ­شى­لىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر­عان ەلىمىزدە سۋدىڭ 40 پايىزى دالاعا كەتىپ جاتقانى مىسال رەتىندە كەلتىرىلدى. وسى سەبەپتى سالانىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەلۋىن قامتاماسىز ەتىپ، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىر­لەۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى اۋىزسۋمەن جابدىقتاۋدىڭ ءتۇر­لى باعدارلامالارىنا 1 ترلن تەڭگە جۇمسالعان. 2000 جىلدان بەرى بۇل باعىتتا كەشەندى ءىس-شارالار اتقارىلىپ كەلەدى. 48،2 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلى سالىنعان. 2025 جىلعا تامان رەس­پۋبليكا تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن تولىق قامتۋ مىندەتى تۇر.

بىلتىر ءبىزدىڭ وڭىردەن ساي­لانعان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ەرىك سۇلتانوۆ اۋىزسۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن كوتەرىپ، پرەمەر-مينيستر اس­قار ما­مينگە ساۋال جولدادى. ەرىك حام­زا ۇلى كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ەلىمىزدە 1،2 ميلليون ادام اۋىزسۋ زاردابىن تارتىپ كەلەدى. 2،5 مىڭنان اسا اۋىلدىق جەردە ءالى كۇنگە دەيىن ساپالى سۋ جوق. وعان مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ با­قى­لانباۋى جانە 2019-2020 جىل­دارى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋى سەبەپ بولعان. دەپۋتاتتىق ساۋالدا: «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سۋ قۇبىرلارىنىڭ 67 پا­يىزى نەمەسە 1 955 شاقىرىمى تولىعىمەن توزعان جانە توپتىق سۋ قۇبىرلارى جۇيەسىنىڭ ەسكىرۋى توتەنشە جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋىنا سوقتىرىپ وتىر. سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وب­لىس­تارىنىڭ 200-دەن اسا ەلدى مەكەندەرىندە اۋىزسۋ تاپشى. ماگيس­ترالدىق قۇبىرلاردىڭ توزۋىنا بايلانىستى تاسىمالداۋ كەزىندە سۋ شىعىنىنىڭ جالپى كولەمى 65 پايىزعا دەيىن ارتىپ كەتەدى» دەلىنگەن.

ەلىمىز بويىنشا ساپالى­ اۋىزسۋ جايىنىڭ وتە كۇر­دەلى ەكەنىنە قاراماستان رەس­پۋب­ليكالىق ۆەدومستۆو باس­شى­لارىنىڭ الاۋلاتىپ-جا­لاۋلاتقان كەي مالىمدەمەلەرى تاڭداندىرماي قويمايدى. ما­سەلەن، 2020 جىلدىڭ سوڭىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا 16 جىل­دا اۋىلداردى دامىتۋعا ءتۇر­­لى باعدارلاما شەڭبەرىندە 2 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارجى بو­لىن­­گەنى ايتىلدى. يندۋستريا جا­­نە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيستر­لىگى «نۇرلى جەر» باع­دار­­لاماسى اياسىندا اۋىلداردى ساپالى جانە قاجەتتى مولشەردە سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جۇيە­لەرىن سالۋعا، جاڭعىرتۋعا 934 ملرد تەڭگە كوزدەلگەنىن حا­با­ر­­لادى. رەسپۋبليكا اۋما­عىن­­­­­­داعى 6 341 اۋىلدىڭ 4 078-ءى­ ور­تا­لىقتاندىرىلعان سۋمەن­ ج­ا­­ب­­­­­­دىق­تالعانىن بىلدىك. ءتىپتى «سولتۇستىك قازاقستان، ماڭ­عىستاۋ، اتى­راۋ وبلىستا­رىندا كەيبىر قالا حالقى ورتا­لىقتاندىرىلعان سۋمەن تولىق قامتىلعان» دەگەن شىندىققا اسا جاناسا قويمايتىن اقپارات تا ايتىلىپ قالدى. ال بولىنگەن قاراجاتتىڭ 50 پايىزى نەگە يگە­رىلمەي قالعانى تۋرالى سۇ­راققا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات­تامالاردىڭ ساپاسىز دايىندالۋى، سوت شەشىمدەرى، مەردىگەردىڭ دۇ­رىس تاڭدالماۋى دەگەن جاۋاپتار ايتىلدى.

 

سەگىز جىلعى سەرگەلدەڭ

پرەسنوۆ توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ 2014 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جات­قا­نىمەن، ءالى اياقتالاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. 2019 جىلى جۇمىس­تاردى ورىنداۋ قارقىنىنىڭ تو­مەندىگىنە وراي 2،9 ملرد تەڭگە بيۋدجەتكە قايتارىلعان. بىلتىر جوبانى جالعاستىرۋعا 1،1 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ، ول دا تولىق يگەرىلمەي قالعان. وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ادىل­بەك اۋباكىروۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، وڭىردە 247،5 مىڭ تۇر­عىنى بار 398 ەلدى مەكەن ور­تالىقتاندىرىلعان سۋ جە­لىسىنە قوسىلعان. بۇل – بارلىق اۋىلداردىڭ 62،7 پايىزى. 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان وبلىس­تى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ كەشەندى جوسپارى اياسىندا تازا سۋ باعدارلاماسىنا 30 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. بۇل 84 مىڭ تۇرعىنى بار 78 ەل­دى مەكەندى قامتۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى. جىل اياعىنا دەيىن 50-دەن اس­تام اۋىلعا جاڭا قۇبىر تارتىلىپ، سۋ جۇيەسى جاقسارتىلماق. وعان ەل قازىناسىنان 11 ملرد تەڭگە بولىنگەن. باسقارما باسشىسى پرەسنوۆ ەلدى مەكە­نىن­دە وسى جىلدىڭ ەكىنشى جار­تىجىل­دىعىندا سۋ تورابى ىسكە قوسى­لادى دەپ قوس الاقانىن ىس­قىلاپ وتىر. الايدا جازدىڭ ىس­تىعىندا تاعى دا سۋسىز قالعان جامبىل اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ بۇل سوزگە سەنگىسى جوق.

«جىل سايىن قوماقتى قار­جى بولىنگەنىمەن، جاڭعىرتۋ جۇمىستارى سىلبىر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. پرەسنوۆ توپتىق سۋ تورابىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارىنىڭ باستالعانىنا باقان­داي 8 جىل بولدى. مەردى­گەرلەر ءجيى اۋىسادى. ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن 33 مىڭ تۇرعىنى بار ونداعان اۋىل ساپالى سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىر. قازىرگى شابان قي­مىلدارىنا قاراعاندا شىلدە ايىنا دەيىن اياقتايمىز دەگەن سوز­دەرى سىلدىر سۋعا ۇقسايدى»، دەيدى پرەسنوۆتىقتار ءبىراۋىزدان.

پرەسنوۆ سۋ قۇبىرى 1975 جى­لى پايدالانۋعا بەرىلگەن. جەر استىنداعى قۇبىرلاردىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن. باستاپقىدا پور­تۋگالدىق قارجىگەرلەر ينۆەس­تيتسيا قۇيعانمەن، بەلگىسىز سەبەپتەرمەن باس تارتقان. سودان بەرى ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتكەن ينۆەستورلار مەن مەردىگەرلەردى سانامالاپ شىعۋ قيىن. ەسكە سالا كەتسەك، 2020 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا، ياعني جاڭا جىلدىڭ الدىندا سۋ تاراتۋ قۇبىرىنىڭ جارىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك نىسانداردى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتۋ قىزمەتىندە وقىس وقيعا تۋىنداعان بولاتىن. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان سۋ قۇبىرىنىڭ اقاۋىن قىستىڭ كوزى قىراۋدا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋى جۇرتشىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ، الەۋ­مەتتىك جەلىلەردى ۇلارداي شۋ­لاتقان. ەندى ەكىنشى رەت ىستەن شىعىپ، سۋ تاپشىلىعى تاعى قات­تى سەزىلىپ وتىرعان جايى بار.

اۋداننىڭ سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارى «دانيا» جشس-ءنىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلگەن. سەرىك­تەستىكتىڭ جالپى قىزمەت كورسەتۋ قاشىقتىعى 215 شاقىرىمدى قۇرايدى. اۋىلدار سانى – 35. بۇگىندە 6 مىڭداي تۇرعىنى بار اۋدان ورتالىعى پرەسنوۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ وزىندە سۋ ارنايى كەستەمەن بەرىلەدى. ءسابيت اۋىلىندا 1،5 اي، مايبالىق اۋىلدىق وكرۋگىندە ەكى اپتاداي سۋ بولماعان. «دانيا» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى باقىتجان كاريەۆ سۋ تاپشىلىعى جۋىق ارا­دا شەشىلە قويمايتىنىن جاسىرمادى.

«ۇزىنكولدە ورنالاسقان ۇڭ­عى­­مانىڭ تەحنيكالىق تولقۇ­جا­تىنا سايكەس سورعىنىڭ قۋاتى ساعاتىنا 16 تەكشە مەتر، ياعني تاۋلىكتىك جۇكتەمەسى 384 تەكشە مەترگە تەڭ (384 مىڭ ليتر). ول جەرگە قۋاتتى سورعى ورناتساق، سۋدىڭ جوعارى قىسىمىنا ەس­كى قۇبىرلار توتەپ بەرمەسى انىق. تاعى ءبىر سەبەبى – سۋمەن جاب­دىقتاۋ ورتالىعىنا قوسىلعان ابونەنتتەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ۇلعايدى. 2018 جىلى 900 بولسا، بيىل 1 300-گە جەتتى. سۋ ىسىرابىن، شامادان تىس تۇتىنۋ مول­شەرىن تەجەۋ ماقساتىمەن جەكە اۋلالارعا سۋ قۇبىرلارىن جالعاۋ ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سۋ قۇبىرلارىنا زاڭسىز سورعى قوسۋ، سۋ ۇرلاۋ فاكتىلەرىنە قاتاڭ تىيىم سالىندى»، دەگەن ب.ءتالي ۇلى.

سونداي-اق ول پرەسنوۆكانى سۋمەن قامتۋ ءۇشىن ۇزىندىعى
6 شاقىرىم بولاتىن سۋ تارتقىش­تى اۋىستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ويتكەنى قۋاتتى سورعى ور­نات­­قان كەزدە بۇل ۋچاسكە جۇك­تەمەلەرگە شىداس بەرمەۋى مۇمكىن. سەرىكتەستىك اۋدان اكىمى مارات ەسكەندىروۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ۇزىنكول-پرەسنوۆكا سۋ قۇبىرىن الماستىرۋعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەپتى. الايدا جەر­­گىلىكتى جوبا سۋ رەسۋرستارى كومي­تەتى تاراپىنان قولداۋ تاپ­پاعان.

وڭىردە تىرشىلىك نارىنە مۇقتاج اۋىلدار از ەمەس. قىزىلجار اۋدانىنا قاراستى چاپاەۆو اۋىلىندا اۋىزسۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا ايىرتاۋ اۋدانىنا كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلار دا تىرشىلىك ءنارىن ءبىر شاقىرىمداي جەردەن تاسىپ، قىستا قار ەرىتىپ ىشۋدە. بۇل ماسەلە قالا ماڭىندا ورنالاسقان ياكور اۋىلىندا دا شەشىلمەگەن. ءتيىستى ورىندار 5 جىل بويى تۇر­عىنداردى الدارقاتۋمەن كەلەدى. ستانوۆوە ەلدى مەكەنىندە سۋ مۇ­ناراسى جۇمىس ىستەمەيدى. سورعى ستانساسىن تۇرعىزۋعا 54 ملن تەڭ­گە قاجەت. بۇلاق، سارمان، ۆو­لوشينكا، ياسنوۆكا، زاگرادوۆكا اۋىل­دارىنا جوسپارلانعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ قاشان جەتەتىنى بەلگىسىز. شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەر دە بارىنشا الەۋ­مەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ال وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن جاسالعان جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جاتتارعا ۋاقىت اعىمىنا وراي تۇزەتۋ-وزگەرىستەر ەنگىزىلمەۋىنەن تۇرعىندارى كوشىپ، جۇرتى عانا قالعان اۋىلدارعا، كەرىسىنشە سۋ قۇبىرلارى تارتىلعان. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ۇسىنىستارىن سۋ رەسۋرس­تارى كوميتەتى تاعى دا ەسكەرۋسىز قالدىرعان. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى جاڭارتۋدى قاجەت دەپ تاپپاعان. وسىلايشا بىلتىر پايداسىز جوبالارعا 74 ملرد تەڭگە ءراسۋا بولعان.

سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن بىرىڭعاي وپەراتوردىڭ قاراماعىنا بەرۋ الدەقايدا ءتيىمدى. بۇل مىندەتتى بۇگىندە بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگان جۇزەگە اسىراتىندىقتان، قاعازباستىلىق، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر كوپ. جۇيەلىلىك جوق دەگەننەن شىعادى، 12 080 شاقىرىم ماگيسترالعا، 33 توپتىق سۋ قۇ­بىرىنا يە «قازسۋشار» رەسپۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك ۇيىمى ەلىمىز بويىنشا 6 499 اۋىلدىڭ 546-نا عانا قىزمەت كورسەتەدى. قالعاندارى – ءتۇرلى مەنشىك يە­لەرىنىڭ قاراماعىندا. وسى ما­سەلەنى بىرىزدىلەندىرمەي بولمايدى. سەبەبى بىرىڭعاي وپەراتور ءارى تاپسىرىس بەرۋشى، ءارى پايدالانۋشى رەتىندە قۇرى­لىس جۇمىستارىنىڭ ساپالى اتقارىلۋىنا مۇددەلى بولارى ءسوز­سىز. بيۋدجەت قاراجاتى دا ۇنەم­دەلەر ەدى.

 

ءومىر ەسقالي،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار