ى.التىنساريننىڭ قىزمەتى تۋرالى, كوزقاراستارى جايلى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆتان باستاپ مۇقيات زەرتتەگەن ماقالالار, قۇندى مونوگرافيالار بار. دەگەنمەن ءار زاماننىڭ ءوز ابايى, ءوز شوقانى بولعانى سياقتى, ءار زاماننىڭ ءوز ى.التىنسارينى بار. پاتشا وكىمەتىنىڭ چينوۆنيكتەرى, ورىس ميسسيونەرلەرى, قازاقتى ورىستاندىرۋشىلار, حريستيان دىنىنە شوقىندىرۋشىلار ءۇشىن ى.التىنساريننىڭ وزىندىك بەينەسى بولدى. كەڭەس زامانىنىڭ العاشقى جىلدارىندا وعان قازاققا جات, ۇلتتىق, ءدىني تاربيەدەن اۋلاق, ورىس, باتىس مادەنيەتىن تاراتۋشى دەگەن پىكىر قالىپتاسسا, كەيىنگى جىلدارى ونىڭ مۇراسى تاپتىق يدەولوگيا تۇرعىسىنان سارالانىپ, بايلارعا قارسى كۇرەسكەن قايراتكەر, ءتىپتى اتەيست دەگەن مىنەزدەمە بەرىلدى.
التىنسارين ورىسشىل بولدى ما؟
ى.التىنسارين 1889 جىلى دۇنيە سالعاندا, ونىڭ ورىس جولداستارى: «ىبىراي التىنسارين قازاق اراسىنان شىققان تۇڭعىش كەمەڭگەر ادام ەدى, ول قاراڭعى كوشپەلى ءوز حالقىنىڭ ىشىنە ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ جارىعىن تاراتتى جانە ولاردى رەسەيدى سۇيۋگە شاقىردى», دەدى.
1926 جىلى 29 قازاندا تاشكەنتتە تۇنعىش جوعارى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە كورنەكتى ۇلت قايراتكەرى, ادەبيەتشى, جازۋشى, كوسەمسوزشى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ى.التىنسارين تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى. ونى سول قالپىندا بەرگەندى ءجون كوردىك: «ۆو-ۆتوروي پولوۆينە پروشلوگو ستولەتيا جيل كازاك, (ول كەزدە قازاقتى ورىسشا كازاك دەگەن) نەكتو التىنسارين. ون پەرۆىي يز كازاكوۆ پريوبششيلسيا ك رۋسسكوي كۋلتۋرە ي نە نا ستراح, ا نا سوۆەست سلۋجيل پوموششنيكوم پراۆوسلاۆنىح ميسسيونەروۆ. ون پەرۆىي بىل ورگانيزاتوروم, تاك نازىۆاەمىح, رۋسسكو-كيرگيزسكيح شكول, پوبورنيكوم رۋسسكوگو شريفتا دليا كازاكسكوي پيسمەننوستي. ون بىل درۋگوم ي پراۆوي رۋكوي ۋچەنوگو ميسسيونەرا يلمينسكوگو.
ي ۆوت ەتوت التىنسارين پەرەد سمەرتيۋ راسپورياديلسيا نە پروپۋسكات ك سەبە ني ودنوگو رۋسسكوگو, داجە سۆويح درۋزەي. ەتوت اتەيست ۆ جيزني وستاۆيل زاۆەششانيە, چتوبى نا ەگو پوحورونى بىلي پريگلاشەنى 99 مۋلل. دا, ەتا بىلا تراگەديا پروسۆەششەننوگو كازاكا, موجەت بىت, تەپەر دليا ناس سوۆسەم نەپونياتنايا تراگەديا, زاكليۋچاۆشاياسيا ۆ توم, چتو ۆ رەزۋلتاتە منوگولەتنەي سوۆمەستنوي رابوتى س رۋسسكيمي, ون ۆسە-تاكي, ۆ كونتسە كونتسوۆ, پريشەل ك زاكليۋچەنيۋ, چتو ميسسيونەرى نيچەگو حوروشەگو نە جەلايۋت دليا كازاكسكوگو نارودا. موجەت بىت, ەگو ۋگنەتەننوە كازاكسكوە سەردتسە ۆ پوسلەدنيۋيۋ مينۋتۋ نە ۆىدەرجالو سوبستۆەننوگو پرەستۋپلەنيا, ي ون وتكازالسيا وت توۆاريششەي, س كوتورىمي منوگو لەت رابوتال ۆمەستە». سماعۇل سادۋاقاس ۇلى وسىنداي مىنەزدەمەنى شوكان ۋاليحانوۆقا دا بەرەدى.
«بىل ۋ ناس ي درۋگوي كازاك, نە مەنەە سپوسوبنىي ي نە مەنەە يزۆەستنىي ۆ سۆوە ۆرەميا – ەتو چوكان ۆاليحانوۆ. ون بىل يسكرەننيم پروۆودنيكوم رۋسسكوي كولونيالنوي پوليتيكي نا ۆوستوكە». ول دا ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە دوستارىنان باس تارتىپ, ادەمى ورىس اسكەرىنىڭ وفيتسەر كيىمىن تاستاپ, كەڭ قازاق كيىمىن, اياعىنا اۋىر دالا ەتىگىن كيىپ, قاشىقتاعى قازاق اۋىلىندا دۇنيەدەن وزدى. ىبىراي مەن شوقان تاعدىرىنان بۇگىندە وڭدى قورىتىندى جاساۋىمىز كەرەك, ورىستاندىرۋ ساياساتى تۇبىندە ورنى تولماس زاقىمعا, جاراقاتقا اكەلەدى دەپ ساقتاندىرادى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. دەگەنمەن ورىستاندىرۋ دەرتىنە كەيىن قازاق حالقى تەرەڭ شالدىقتى. بۇگىن دە بۇل دەرتتەن ارىلۋ وڭاي بولماي وتىر. بۇل, ارينە, بولەك ماسەلە.
دەگەنمەن جيىرماسىنشى جىلدارى قازاق قاۋىمى ءالى دە ى.التىنسارين شىعارمالارىمەن, ونىڭ ءتالىم-تاربيە جۇمىستارىمەن جەتە تانىس ەمەس ەدى. ال ول تۇستا ورىس تىلىندەگى ادەبيەتتە, اسىرەسە رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ماقالالاردا ى.التىنسارين تۇلعاسى ءبىر جاقتى, رەسەيدىڭ وتارشىلىق ساياساتىن جۇرگىزۋشى, قولداۋشى رەتىندە باياندالعانى بەلگىلى. س.سادۋاقاسوۆتىڭ ىبىراي التىنسارين مەن شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى وي-پىكىرى ولار قازاقتاردى تەك ورىس رۋحىنا تاربيەلەۋشى دەگەن بىرجاقتى اقپاراتقا نەگىزدەلگەن.
ى.التىنساريننىڭ قازاق ۇلتى ءۇشىن ورنى بولەك: قازاق پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ۇلى اعارتۋشى, ءبىلىم ءىسىنىڭ ءۇيىمداستىرۋشىسى, فولكلوريست, اقىن-جازۋشى, جۋرناليست. ى.التىنساريننىڭ پەداگوگيكالىق مۇراسىن, مەتودولوگياسىن سارالاۋ ونى باسقا ەتنوپەداگوگيكالىق جۇيەلەرمەن سالىستىرۋدى قاجەت ەتەدى.
ۇلتتىق پسيحولوگيا جانە ۇلتتىق تاربيە
الەۋمەتتىك انتروپولوگيا ءىلىمىنىڭ وكىلى بريتاندىق عالىم دج.گورەر «پەلەنوچنىي», قازاقشالاساق «قۇنداقتاۋ» تۇجىرىمىن ۇسىنادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورىستارعا سابيلەردى جورگەكتە قاتتى, قول اياعىن تىرپ ەتكىزبەيتىن ەتىپ بولەۋ ءتان. بۇل بالالاردىڭ قايراتتى, ۇستامدى بولىپ وسۋىنە اكەلەدى, ال ەركىندىكتە ولار ءتىپتى جاراقات الىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ورىستار بالالارىن شامالى ۋاقىت قانا ەركىن ۇستاپ, سۋعا شومىلدىرىپ, ولارمەن وينايدى. وسىدان كەلىپ دج.گورەر ورىس مىنەزىن ەكى بالامالى كەزەڭمەن بايلانىستىرادى: ۇزاق ۋاقىت قيمىلسىزدىق, سىلبىرلىق جانە وعان قاراما-قارسى سىلكىنىس, بەلسەندىلىك. ورىستىڭ ۇلتتىق مىنەزى ورىس حالقىنىڭ تاريحىنان, بۇگىنگى رەسەيدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنان كورىنىس الىپ وتىر, دەيدى ول. كوپتەگەن ورىستىڭ جان دۇنيەسى, ونىڭ ويىنشا, دەپرەسسيا, جابىعۋ, جابىرقاۋلار اراسىنداعى قارقىندى, ەكپىندى قىزۋ مەن بەلسەندىلىكتەن تۋرادى. بۇل اسىرەسە رەسەيدىڭ ساياسي ومىرىنە ءتان: ۇزاق ۋاقىت كونىپ, بويسۇنىپ كەلەدى دە كەنەت كۇشتى, قارقىندى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسقا اۋىسادى.
الەۋمەتتانۋشىلار مەن پەداگوگتەر بۇل تەوريانى سىناۋمەن كەلەدى. بىراق «ورىستىڭ جانى – قۇنداقتالعان جان» دەگەن تۇجىرىمدامانى قولداۋشىلار دا بار. بالانى بولەۋ الەمدىك بالا تاربيەسىندە كەڭ تاراعان سالت, بىراق ورىس مادەنيەتىندە بۇل ۇلكەن كۇش العان دەگەن وي باسىم. كەرەناۋ, ەنجارلىق پەن ەكپىندى, قىزۋلى ارەكەتتەر ورىس تاريحىندا الماسىپ جاتادى. سونىمەن «جورگەك كومپلەكسىنە» بايلانىستى بۇگىنگى الەمدىك پەداگوگيكادا مىنانداي پىكىر ايتىلۋدا: ەگەر ۇلتتاردىڭ پسيحولوگياسى دارالانىپ, وزگەشەلەنىپ تۇرسا, ولاردى تاربيەلەۋدە دە وزگەشە تاسىلدەر بولماق. ورىستار ءۇشىن ونىڭ جولدارى ءارتۇرلى: بۇگىن گۋمانيستىك تاربيەدەن فاشيستىك تاربيەگە دەيىن پىكىرلەر ايتىلۋدا. بۇل ەندى رەسەيدىڭ باس اۋرۋى.
قازاق حالقىنىڭ پسيحولوگياسىندا دا قاراما-قارسى بالامالى قۇندىلىقتار الماسىپ جاتىر. ۇلان-بايتاق كەڭ دالادا سوعىستار مەن جاۋگەرشىلىك رۋحى حالىقتى بەيبىتشىلىك ومىرگە ەرتەرەك بەيىمدەدى. جاۋلاپ الۋشىلىق, جورىقتار ەتنومادەني شەڭبەرىندە قورعاۋ جانە ءوزىن ءوزى نىعايتۋ يدەيالارىنا ۇلاستى. قازاق دالاسىندا بىتىراڭقىلىق, ءوزارا ارازدىق پەن بىرىگۋشىلىك يدەيالارى الماسىپ وتىردى. ەلدىڭ بىرلىگى تەك حالىق باسىنا اۋىر كۇن تۋعاندا, قيىن قىستاۋ جىلداردا عانا بوي كورسەتىپ, باسقا كەزەڭدەردە رۋلىق, تايپالىق قايشىلىقتار بەلەڭ الىپ, بىرلىك ۋاقىتشا سيپاتتا بولعانى بەلگىلى. بىرلىك – بۇگىن دە قازاق ءۇشىن كۇردەلى ماسەلە, رۋحاني كاپيتال.
التىنسارين ەل باسىن بىرىكتىرۋ, حالىقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ەكى ءىرى ماسەلەنى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى: ءبىرىنشىسى – مەكتەپ اشۋ, بالا وقىتۋ, جالپى حالىقتى اعارتۋ جۇمىسى, ەكىنشىسى – حالىقتىڭ وي-ساناسىن جاڭالىققا قاراي بەيىمدەۋ جولىنداعى تاربيەلىك ىستەرى. وعان ونىڭ بارلىق ءىس-امالى مەن بىزگە قالدىرعان مۇرالارى كۋا.
پەداگوگ ءۇشىن قازاق ۇلتى قاراما-قارسىلىقتاردىڭ اجىراماس بىرلىگى. سوندىقتان ونىڭ شىعارمالارى «جاماندىق پەن جاقسىلىق», «دوستىق پەن الاۋىزدىق», «ساراڭدىق پەن جيناقتىلىق», «تاكاپپارلىق پەن قاراپايىمدىلىق», «ونەر, ءبىلىم مەن ناداندىق», «ادىلدىك پەن ادىلەتسىزدىك» سياقتى قاراما-قارسىلىق نەگىزىندە, جاماندىققا جاقسىلىقتى, ادامگەرشىلىكتى قارسى قويۋ ارقىلى قازاقتى بىرلىككە تاربيەلەيدى.
دەنى ساۋدىڭ جانى ساۋ ما؟
التىنساريننىڭ «باي مەن كەدەي بالاسى» اڭگىمەسى ەل كوشىپ كەتىپ, جۇرتتا ۇمىتىلىپ قالعان ەكى بالانىڭ باستان كەشكەن ءبىر تاۋلىكتەگى وقيعانى سۋرەتتەۋگە ارنالسا دا, تەرەڭىرەك قاراعان ادامعا اۆتوردىڭ وي تۇيىنىندە كوپتەگەن سىر جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ول «دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەگەن قاعيدانى جوققا شىعارادى. جاستارى قاتار, دەندەرى ساۋ بالالاردىڭ ءبىرى اقىلدىراق, ەكىنشىسى اقىلسىزداۋ بولۋىن ولاردىڭ ەكى تاپتان شىعۋىمەن ءتۇسىندىرۋ ەڭ وڭاي جولى. اساننىڭ دا, ۇسەننىڭ دە ەستەرى دۇپ-دۇرىس, دەندەرى ساپ-ساۋ, بيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق اۋىتقۋشىلىق جوق, بىراق جان-دۇنيەلەرى ءارتۇرلى. ءومىر قۇندىلىقتارىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە, اساننىڭ ءالسىز, رۋحاني مۇگەدەكتىگىنە كىم كىنالى؟ ۇسەننىڭ ءوز قۇرداسىنان اسىپ ءتۇسىپ, بەتپە-بەت كەلگەن ءومىر قيىنشىلىعىمەن الىسا كەتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ نەگىزىنەن تۇرمىس, الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى. ءوز بەتىمەن جەردەن ەڭكەيىپ ءشوپ الماي وسكەن اساندى وسكەن ورتاسىمەن اقىسىز-پۇلسىز اسىراعان تۇرمىس ءوز بەتىمەن كۇن كورۋگە كەلگەندە السىزدىككە, بەيشارالىققا ۇشىراتسا, اكەسىن دە, ءوزىن دە ءوز كۇشى, ءوز ەڭبەگىمەن كۇن كورۋگە داعدىلاندىرعان قيىنشىلىق تۇرمىس ۇسەندى كۇرەسكەر ەتتى. «ۆ زدوروۆوم تەلە – زدوروۆىي دۋح» دەگەن ءسوزدى كونە ريمدىك ساتيريك يۋۆەنيل تىلەك رەتىندە ايتقان ەكەن: «داي بوگ, چتوبى ۆ زدوروۆوم تەلە بىل «زدوروۆىي دۋح» دەپ, قۇداي قالاپ, «دەنى ساۋدىڭ جانى دا ساۋ بولسىن!» دەگەن تىلەك.
پەداگوگيكا عىلىمى وسى ءسوزدى كەيىن بۇلتارتپايتىن قاعيداعا اينالدىرىپ, دەنى ساۋ ادامنىڭ جان-دۇنيەسى, رۋحى دا بيىك بولادى, جان ساۋلىعى دەن ساۋلىعىنان تۋاتىنداي سەبەپ-سالدار بايلانىسىنا نەگىزدەدى. بۇل قاعيدانى تەرىسكە شىعارعان نەمىس پەداگوگتەرى بولدى, سەبەبى نەمىس فاشيستەرى نەگىزىنەن دەندەرى ساۋ ادامدار ەدى. بۇگىن ەلدى ۇرەيلەندىرگەن تەرروريستەر دە قول-اياعى بالعاداي جىگىتتەر مەن قىزدار ەمەس پە؟ ال ى.التىنسارين بۇل تۇجىرىمعا قازاقى تۇرمىس نەگىزىندە XIX ع. ەكىنشى جارتىسىندا كەلدى.
ورىس وتارشىلدىعى بيلەپ-توستەپ تۇرعان زاماندا ورىس مادەنيەتىنە كوزقاراس ىبىراي مەن اباي ءۇشىن ەڭ ءبىر كوكەيكەستى ماسەلە ەدى. اباي جيىرما بەسىنشى قارا سوزىندە, «ورىستى وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا تۇر». بۇل ورىستان باسقا حالىقتاردا ونەر, عىلىم, ءبىلىم جوق دەگەندى بىلدىرمەيدى. قازاق ورىسقا تاۋەلدى بولعاندىقتان, ورىستىڭ زورلىق-زومبىلىعىنان, قىسىمىنان امان قالۋ, ورىسپەن تەپە-تەڭ, باسەكەلەستە بولۋ ءۇشىن ورىستىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن مەڭگەرۋ قاجەت. اباي بىلاي دەيدى: «زارارىنان قاشىق بولۋ, پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن, وقۋىن, عىلىمىن بىلمەك كەرەك». ايتا كەتەيىك, ابايدىڭ وسى سوزدەرىن ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار «زارارىنان قاشىق بولۋ» دەگەندى ورىسقا ەمەس, قازاقتىڭ «زارارىنان قاشىق بول» دەپ اۋدارادى.
ۇستاز التىنسارين ورىنبور باسشىلارىنا ءبىر جازۋىندا قازاق حالقىنىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ كورشى حالىقتارىنىڭ ءتىلىن بىلۋگە, ولاردىڭ جازۋىن ۇيرەنۋگە ۇمتىلۋشىلىق كۇشەيىپ كەلە جاتقاندىعىن, قازىرگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايىنىڭ ءوزى اياقتارىن اتتاپ باسقان سايىن ورىس ءتىلىن, ورىس جازۋىن ءبىلۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانىن باياندايدى. سوندىقتان قازاق مۇددەسى جانە ۇكىمەت مۇددەسى جاعىنان قاراعاندا دا قازاق دالاسىندا ورىس-قازاق مەكتەپتەرىن تەز تاراتۋ قاجەت-اق بولار ەدى, دەپ تۇيەدى. دەگەنمەن پاتشا وكىمەتىنىڭ ورىستاندىرۋشى ساياساتىنا ىبىراي قارسى بولدى. ونىڭ «قازاق حرەستوماتياسى» قازاق بالالارىنا بەيىمدەلگەنىن, لايىقتالعاننىن كورەمىز. وعان ەنگىزىلگەن ءارتۇرلى اڭگىمەلەر پاۋلسون, ۋشينسكي, تولستوي, تاعى باسقالاردان الىنعان. ول اڭگىمەلەر ورىس تىلىنەن اۋدارما ەمەس, ونى ەرەكشە قازاقشالاپ, قازاقتىڭ قازانىندا قايناتىپ, قازاق ومىرىنە جاقىنداتىپ, قازاق بالالارىنا تۇسىنىكتى بايانداۋدى ماقسات ەتكەندىگىنە عالىمدار نازار اۋدارادى. سوندىقتان ول شىعارما «التىنسارين اڭگىمەلەرى» دەپ ورىندى اتال-
عان, ول ۇلتتىق تاربيەگە نەگىز بولدى.
ى.التىنساريندى ورىستاندىرۋشى ەتىپ كورسەتۋ ميسسيونەر ن.ي.يلمينسكيلەردىڭ نيەتى بولسا كەرەك. ميسسيونەرلەر بۇرىن دا, بۇگىن دە, اسىرەسە ءدىني ميسسيونەرلەر پيعىلىن جاسىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولىمەن وت كوسەۋ ارقىلى ماقساتتارىنا جەتۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان ورىس ءالفاۆيتىن ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە ەنگىزۋدە ونىڭ ەسىمىن بەتكە ۇستاپ ناسيحاتتاعان. ىبىرايدىڭ تاربيەسىن العان ۇلت جاستارى ميسسيونەرلەر ويلاعانداي پاتشا وكىمەتىنىڭ ىقپالىن قازاققا تاراتۋعا كۇش سالادى, ولار العان بىلىمدەرىن قازاقتىڭ مادەنيەتىن وركەندەتۋگە, ءبىلىمىن وسىرۋگە جۇمسادى.
س.سادۋاقاس ۇلى ميسسيونەرلەردىڭ ارەكەتتەرى ءساتسىز اياقتالعانىن ايتادى. «ورىس-قىرعىز (قازاق) مەكتەپتەرى ونى قۇرۋشىلاردىڭ نيەتىنە قاراماستان نەگىزىنەن تۇتاستاي باسقاشا دامىدى, وكىمەت ويلاعانداي بولمادى. ول مەكتەپتەر بيلىكتىڭ ءۇمىتىن اقتاماعانى ءوز الدىنا, كەرىسىنشە, ودان العاشقى ۇلتتىق پاتريوت-رەۆوليۋتسيونەرلەر شىقتى», دەيدى.
يماندىلىق تاربيە
ىبىراي التىنسارين تۋرالى كەڭەس تۇسىنداعى پەداگوگيكالىق ادەبيەتتە ونى يسلام دىنىنە قارسى, اتەيست دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇردى. ول اتەيستىك يدەولوگيانىڭ سالدارىنان دا بولار. ن.ي.يلمينسكيگە جازعان ءبىر حاتىندا «كۇلسەڭىز, كۇلە بەرىڭىز, مەن كەيبىر وقىتۋدان بوس ۋاقىتتاردا ولارعا رەسمي تۇردە مولدا بولىپ تا قويامىن, ءسويتىپ, ولارعا ءدىن تاريحىنان بىلگەنىمدى ايتىپ, وعان باسقا دا پايدالى جانە تۇسىنىكتى اڭگىمەلەردى دە قوسىپ ايتامىن», دەپ جازعان ول.
ى.التىنسارين ۋكازنوي تاتار مولدالارىنىڭ ءدىندى وزبىر, فاناتيزم, دوگماعا اينالدىرۋىنا, ءدىني مەكتەپتەر دە زايىرلى پاندەردەن وقىتۋعا قارسىلىعىن ۇنەمى سىناعان. بۇل مۇسىلمان دىنىنە قارسىلىق, حريستيان ءدىنىن ءتىپتى دە قولداۋ ەمەس ەدى. ول دۇنيەنى جاراتۋشى قۇداي دەپ بىلگەن. «جاراتتى نەشە الۋان جۇرت ءبىر قۇدايىم, تەڭ ەتتى بارىمىزگە كۇن مەن ايىن», دەيدى ءبىر وسيەت ولەڭىندە. «جاز» اتتى ولەڭىندە «قۇدايعا شۇكىر ەتەر جاس پەن كارى, بەردىڭ دەپ جاڭعا راحات مۇنداي ءدارى» دەگەن. «مۇسىلماندىقتىڭ تۇتقاسىندا» بۇكىل دۇنيەنى, جان-جانۋارلاردى اتاي كەلىپ, «مۇنىڭ بارىندە جالعىز تەڭدەسى, ۇقساسى جوق ءبىر قۇدايدىڭ بارلىعىنا, بىرلىگىنە ءھام كامىل جاراتۋشى حالىق-قادىر ەكەندىگىنە دالەلى بولسا كەرەك», دەپ تۇجىرىمدايدى. ونىڭ كوزقاراسىن عالىمدار دەيزمگە جاقىن دەيدى.
التىنسارين ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە ءدىن ساباعى وقىلاتىن كەزدە قازاق بالالارىنا جەكە ءدىني تاربيە بەرىلسىن دەپ تالاپ قويدى. ۆ.ۆ.كاتارينسكيگە حاتىندا بىلاي دەيدى: «سىزگە وتە ءبىر قايعىلى حابار بىلدىرۋىمە تۋرا كەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ بەسسونوۆ الەكساندر گريگورەۆيچ, ءسىرا ەسىنەن ايرىلعان بولار دەيمىن. ويتپەسە, ونىڭ ءوز وقۋشىلارىنا ىستەگەن سوراقىلىقتارىن باسقاشا تۇسىنە الاتىن ەمەسپىن. «...باقسام, ول وقىتۋشىلار مەكتەبىنىڭ 3 جانە 4-كلاستارىندا, وقىتۋشىلاردىڭ قارسى بولۋىنا قاراماستان, ءبىر اي بويى ءىنجىل مەن ونىڭ پارىزدارىن ۋاعىزداي باستاپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ءبىر جاعىنان, ول وقۋشىلارعا وشىگىپ, قاتال قاراي باستايدى دا, ەكىنشى جاعىنان, وقۋشىلار وقۋدان باس تارتا باستاپتى. ءتىپتى ول شاكىرتتەرىن زالىم دەۋ سياقتى سوزدەرگە دەيىن جانە ولاردى كلاستان جەلكەلەپ شىعارۋعا دەيىن بارىپتى. بۇل قىلىعىن قازاقتار ەستىپ قويماسىن, ناعىز بالەگە سوندا قالامىز», دەپ جازادى ى.التىنسارين. ەندى ءبىر حاتىندا كراسنوۋفيمسك قالاسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىندە وقىپ جاتقان قازاق شاكىرتتەرىنىڭ نارازىلىعىن ەستىپ ىزالانعان ول ءوزىنىڭ دوسى ۆ.ۆ.كاتارينسكيگە 1889 ج. مامىردىڭ 10-دا جازعان حاتىندا: «تاعى ءبىر نارازىلىق, ياعني قازاق وقۋشىلارىنىڭ نارازىلىعى كراسنوۋفيمسكىدە اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىندە تۋىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبى: مۇسىلمان ءداستۇرىن مۇلدە ەلەمەۋ, ياعني شوشقا ەتىن اسىپ بەرۋ, وقۋشىلارعا شوشقا باقتىرۋ, ورىس بالالارمەن بىرگە عيبادات ەتكىزۋ دەسەدى. بۇل بارىنە ۇنامسىز نارسە عوي... سوندىقتان ازىرشە ءىس ناسىرعا شاپپاي تۇرعاندا سوندا بارىپ, وقۋشىلارعا ءتۇسىندىرىپ, نارازىلىقتى جويعىم كەلەدى. ال ەگەر قاجەت بولعان جاعدايدا ديرەكتوردىڭ وزىمەن دە سويلەسكىم كەلەدى» دەپ حابارلايدى.
مەكتەپتەردە ءدىن ساباعىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, قازاق بالالارى ءۇشىن «شارياتۋل-يسلام» اتتى وقۋلىقتى جازعان. بۇل كىتاپ بالالاردىڭ مۇسىلمان ءدىنىنىڭ قاعيدالارىن يگەرۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ى.التىنسارين پاتشا اكىمدەرىنىڭ وتارلاۋ, قازاقتاردى ورىستاندىرۋ, شوقىندىرۋ ساياساتىنا بارىنشا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ۇلتتىق جانە ءدىني نانىم-سەنىم تاربيەسىنىڭ دە ىرگەسىن قالادى.
امانگەلدى ايتالى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى
اقتوبە مەملەكەتتىك
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
اقتوبە
