تۇركيا مەن تۇركى الەمى اراسىنداعى قاتىناستا قازاقستان ەرەكشە ماڭىزعا يە. قازاقستان قابىلداعان شەشىمدەر مەن ۇسىنىستار وسى سالاداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە, ينستيتۋتتاندىرۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى بولدى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ءرول اتقاراتىنى ءسوزسىز. وسى سەبەپپەن قازاقستانداعى وقيعالار مەن ترانسفورماتسيا پروتسەسى تۇركيا ءۇشىن دە ماڭىزدى.
قازاقستانىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى رەتىندە سايلانعانىنا ەكىنشى جىل تولىپ وتىرعان توقاەۆتىڭ ءتۇر-تۇلعاسىن, شەشىمدەرى مەن ساياساتىن زەردەلەۋ تۇركيانىڭ ونى ءالى دە جاقىنىراق تاني ءتۇسۋى ءۇشىن قاجەت.
كاسىبي ديپلومات جانە تاجىريبەلى مەملەكەت قايراتكەرى
توقاەۆتىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ زياتكەرلىگى دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىلىمى, ول وسكەن ورتا جانە ەلدەگى سىني كەزەڭدەردە اتقارعان جاۋاپتى مىندەتتەرى تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىندا ىقپالدى فاكتورلار بولدى. ونىڭ اكەسى – كەمەل توقاەۆ بەلگىلى جۋرناليست جانە جازۋشى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ ۇستىنە كەمەل توقاەۆ – قازاق ادەبيەتىندەگى دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. اناسى – تۇرار شابارباەۆا الماتى شەت تىلدەر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتكەن. ول وسكەن كوپتىلدى ورتا ونىڭ ءارتۇرلى مادەنيەتپەن العاشقى كەزدەسۋى دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز. اتاپ ايتقاندا, اناسىنىڭ شەت تىلدەرىنىڭ وقىتۋشىسى بولۋى ونىڭ ءتىل ۇيرەنۋ قابىلەتىن ەرتە جاسىندا-اق دامىتۋعا جول اشتى. پرەزيدەنت توقاەۆ قازاق, ورىس, اعىلشىن, قىتاي جانە فرانتسۋز تىلدەرىن مەڭگەرگەن.
توقاەۆ – كەزىندە ديپلوماتتاردى دايارلاعان ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. 1975-1991 جىلدارى كەڭەس داۋىرىندە سينگاپۋر مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قىزمەت ەتتى. وداق ىدىرار تۇستا توقاەۆ باسشىلىق قىزمەتتەردە بولدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلگە ورالعان ق.توقاەۆ 1992 جىلى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كىرىسىپ, قازاقستاندىق ديپلوماتيانى دامىتۋ جولىندا ۇلكەن ەڭبەك ەتتى. وسى تۇرعىدا ول ەلدىڭ ايرىقشا اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن كوپقىرلى سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا ەلەۋلى ورىنعا يە. كوپ جىل بويى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ جۇمىس ىستەگەن توقاەۆ ءبىر كەزدە پرەمەر-مينيستر بولىپ تا تاعايىندالدى. پرەزيدەنت بولىپ سايلانعانعا دەيىن سەنات توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. 2011 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعان العاشقى قازاق ديپلوماتى رەتىندە ەستە قالدى. توقاەۆتىڭ قىزمەت جولى ونىڭ ەل ىشىندەگى جانە حالىقارالىق ساياساتتاعى بەدەلىنىڭ نىعايۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى سىڭايلى.
باسقارۋدى ءتۇسىنۋ
ايتا كەتۋ كەرەك, پرەزيدەنت توقاەۆتى ەرەكشەلەندىرەتىن قاسيەتتەرىنىڭ ىشىندە ونىڭ قاراپايىمدىعى جانە ادالدىعى ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. راسىمەن, ۋاقىتشا پرەزيدەنت رەتىندە ۇسىنىلعان كۇندەردە بۇعان حالىقتىڭ كوپ بولىگىنىڭ كوزى جەتكەن ەدى. سايلاۋ كەزىندە جانە ودان كەيىن مۇنىڭ ەرەكشە اتاپ ءوتىلۋى دۇرىس نارسە.
ەكىنشى جاعىنان, ونىڭ قىزمەتكە كىرىسكەن بەتتە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەلسەندىلىگى – اشىق قارىم-قاتىناس ونىڭ ماقساتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايقىنداي ءتۇستى.
توقاەۆتىڭ باسقارۋ تۇسىنىگىنىڭ نەگىزگى كودتارى – وتكەننىڭ مىقتى باستامالارىن جالعاستىرىپ, رەفورمالار, يننوۆاتسيالار ارقىلى جاڭا پروتسەستەردى قۇرۋ. «نۇرسۇلتان نازارباەۆ – مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى. سوندىقتان مەن ونىڭ ساياساتىن جالعاستىراتىنىمدى ەڭ باسىنان بەرى ايتىپ كەلەمىن. ەڭ الدىمەن, بۇل باعىت قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى», دەگەن بولاتىن ق.توقاەۆ.
رەفورمالارعا قاتىستى كەلەسى سوزدەردى ەسكە سالۋعا بولادى: «قازاقستان – رەفورميستىك مەملەكەت. قالاساق, ەكونوميكالىق, نە ساياسي سالادا دا قوعامنىڭ العا جىلجۋىن توقتاتپاۋىمىز كەرەكتىگىنە سەنەمىز. قازاقستاننىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋى ءۇشىن بارلىق سالا بويىنشا قۇرىلىمدى رەفورمالاردى جالعاستىرۋىمىز قاجەت».
ق.توقاەۆ سونىمەن قاتار تالانتتى جاستاردىڭ جولىن اشىپ, مەملەكەت ىسىنە ارالاستىرۋ ءۇشىن دە بىرقاتار باستامانى قولعا الدى. وسى رەتتە وتكەن جىلى 300 تالانتتى جاس ىرىكتەلىپ, پرەزيدەنتتىڭ جاستار كادرلىق رەزەرۆى قۇرىلدى.
حالىق ۇنىنە قۇلاق اسقان مەملەكەت
پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ حالىقپەن ديالوگ, دەموكراتيا جانە ادىلەت تالاپتارىنا ساي بولۋعا تىرىسۋى بايقالادى. بۇل رەتتە «حالىق ءۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى مەملەكەتتىك ورگانداردا ازاماتتاردىڭ تالاپتارىنا تەز ارادا جاۋاپ بەرىپ, شەشىمىن تابۋدى مىندەت ەتەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بۇل جاڭا تۇسىنىككە ۇمتىلۋى دا – ايقىندالعان ماقساتتىڭ ءبىرى. قازاقستاندا شەتەلدىكتەرگە جەردىڭ ساتىلۋىنا تىيىم سالىنعانىن ونىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە كەلتىرە الامىز.
حالىق پەن ۇكىمەت اراسىنداعى ديالوگتى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى – بىرلىك پەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا جاسالعان ۇلكەن قادام. كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – ۇلتتىق ستراتەگيا مەن باعدارلامالاردى, زاڭ جوبالارىن حالىقتىڭ اتىنان باقىلاپ, ماڭىزدى ستراتەگيالىق قادامدار تۋرالى ازاماتتىق قوعامنىڭ ويىن تىڭداپ, سىندارلى ديالوگى قامتاماسىز ەتۋ.
جاڭا قۇقىقتىق نورمالار
كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە پارلامەنتتە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ازىرلەنگەن ماڭىزدى زاڭدار قابىلداندى.
ماسەلەن, «بەيبىت جيىندار تۋرالى» زاڭ حالىقتىڭ بەيبىت نارازىلىققا شىعۋى قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇرىنىراقتا بەيبىت جيىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن الاتىن رۇقساتتاردىڭ ورنىنا زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن تەك جيىن تۋرالى ەسكەرتۋ جەتكىلىكتى بولدى. نارازىلىقتار مەن باسقا دا بەيبىت جيىنداردى ەندى ۇلكەن قالالاردا دا وتكىزۋگە رۇقسات بار. دەموكراتيا تۇرعىسىنان قاراساق, بۇل – مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن قادام.
پارلامەنت قۇرامى مەن دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى وزگەرىستەردى دە اتاپ وتكەن ءجون. بۇل رەتتە پارلامەنت جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگاندا وپپوزيتسيانىڭ بولۋى ماسەلەسىن قاراستىرىپ, شەشىم قابىلدادى. «سايلاۋ تۋرالى» جانە «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى العاشقى رەت ەندىگى كەزەكتە پارلامەنت قۇرامىنىڭ 30 پايىزى ايەلدەر مەن جاستاردان تۇراتىنىن ايقىنداپ الدى. بۇل وزگەرىستەردى ايەلدەر مەن جاستاردى قاجەت بولسا پارلامەنتكە, نە جەرگىلىكتى ساياساتقا ارالاستىرۋدىڭ جولى رەتىندە قابىلداساق بولادى. وزگەرىستەر 2021 جىلى 10 قاڭتاردا وتكەن پارلامەنت جانە ايماقتىق ءماسليحاتتار سايلاۋىندا بەلگىلى ءبىر جاڭا وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
2021 جىلى 25 مامىردا قابىلدانعان وزگەرىستەر اۋىل اكىمدەرىن حالىقتىڭ ءوزى سايلاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ساياسي پارتيانىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ مەجەسى 7 پايىزدان 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى.
بۇل زاڭدارعا قوسىمشا رەتىندە قازاقستان ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەرى اياسىن كەڭەيتپەك. قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى ءولىم جازاسىن جويۋدى ماقسات ەتەتىن ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قول قويدى. ماڭىزدى شەشىم 9 ماۋسىمدا قابىلدانىپ, ەلدەگى ادام قۇقىعى ماسەلەسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە «ادام قۇقىعى بويىنشا جۇمىس جوسپارىن» ازىرلەۋ تاپسىرماسى بەرىلدى.
ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن لاتىن ءالفاۆيتى
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسقارۋ كەزەڭىندە ماڭىز بەرگەن رۋحاني قۇندىلىقتار جۇيەسى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگىزىن قالاعان جول. قازىرگى پرەزيدەنت تە قازاق ءتىلى ماسەلەسىنە بەيجاي قارامايدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى مەملەكەت باسشىسى تۇركى الەمىمەن ينتەگراتسيا جولى رەتىندە دە قاراستىرادى.
پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن بىرقاتار داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ونىڭ كوشباسشىلىعى ءۇشىن دە سىن بولعانى انىق. ارتتا قالعان ەكى جىلدا مەملەكەتتە بىرقاتار تابيعي-تەحنولوگيالىق اپات, ەتنوسارالىق قاقتىعىس بولدى. توقاەۆتىڭ وقيعا ورنىنا بارىپ, جاعدايلاردى باقىلاۋدا ۇستاۋى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ونىڭ باسقارۋ كەزەڭىندەگى ەڭ ۇلكەن داعدارىس رەتىندە قازىرگى پاندەميانى ايتا الامىز. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا قيىندىقتار بولسا دا, قازىرگى كەزدە قازاقستان جاعدايدى قولعا الدى. ءتىپتى ءوز ۆاكتسيناسىن دايىنداعان ساناۋلى مەمەلكەتتەردىڭ قاتارىنا ەندى.
قورىتا كەلە, ق.توقاەۆتىڭ ەكى جىلدىق قىزمەتى تۋرالى ايتقاندا وزگەرىستەر تۋرالى دا ايتامىز. قازىرگى پرەزيدەنت ءبىر جاعىنان ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ساياساتىن جالعاستىرىپ كەلەدى, ال ءبىر جاعىنان ساياسي رەفورمالاردى دا ەستەن شىعارمايدى. قابىلدانعان جاڭا زاڭ مەن وزگەرىستەر ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالانۋى جەدەلدەيتىنىن بولجاي الامىز. ەكى جىلدا ءالى دە رەتتەلۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر تۋىنداسا دا حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگتىڭ نىعايۋىمەن قاتار, پرەزيدەنت توقاەۆقا دەگەن سەنىم نىعايا تۇسكەنىن ايتا الامىز.
كۇرشاد زورلۋ,
ەۋرازيا ايماعى مەن تۇركى الەمى بويىنشا پروفەسسور,
بوزوك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا جانە اكىمشىلىك ءبىلىم فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى
«انادولى» اگەنتتىگى
