ۋاقىت ىرقىڭا كونبەيدى, قاي ەلدىڭ جانە قاي حالىقتىڭ بولسىن ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعالار مەن اتاۋلى كۇندەردى ارتتا قالدىرا وتىرىپ, العا جىلجيدى. ۋاقىتقا باعىنبايتىن ەشتەڭە جوق, دەگەنمەن ۋاقىت بيلىگىن جۇرگىزە المايتىن, قانشا ۋاقىت وتسە دە, تاريح قويناۋىندا قاتتالىپ, حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالىپ قالاتىن وقيعالار بولادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءدال وسىنداي وقيعا بولدى. ونى ۇمىتپاۋ, اركەز جادىڭدا ساقتاۋ حالىقتىڭ وتانعا جانە وتانداستارىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋىنىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە قازىرگىلەر ءۇشىن دە, سونداي-اق بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە قاجەت. قالتقىسىز قىزمەت ەتكەندەر اراسىندا قازاق حالقىنىڭ اياۋلى قىزى, قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى – دينا نۇرپەيىسوۆا دا بار ەدى.
كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىعى قازاق ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا كىردى, ونىڭ شىعارماشىلىعى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ مۋزىكالىق ەسكەرتكىشىنە اينالىپ, قازاق حالقى تاريحىنىڭ وزىندىك ەرەكشە شەجىرەسىن قۇرايدى. سوعىس كەزىندەگى حالىق باسىنا تۇسكەن اۋىر سىناق تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ودان ءارى ەسەلەي ءتۇسىپ, دومبىرا ونەرىن مەيلىنشە ناسيحاتتاۋعا ءماجبۇر ەتتى.
1941 جىلعى 22 ماۋسىمدا, سوعىس باستالعان كەزدە, ەلدىڭ ءار وڭىرىندە اسكەري جۇمىلدىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى, ال 23 ماۋسىمنان باستاپ اسكەري كوميسسارياتتاردا ازاماتتاردى جۇمىلدىرۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. اسكەري كوميسسارياتتارعا ازاماتتاردان ەلىن قورعاۋ ءۇشىن اسكەرگە قابىلداۋ تۋرالى وتىنىشتەر تۇسە باستادى. مايدانعا بارۋعا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ۇلدارى – جۇرىنباي مەن مۇرات (تولەمۇرات) تا ءوتىنىش بەرىپ, وتان ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ سوعىسۋعا دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. ەرىكتى جۇرىنباي, سونداي-اق مايداندا 1940 جىلى كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلعان ۇلى قوجاحمەتتى كورەمىن دەپ ۇمىتتەندى.
مۇنداي جويقىن سوعىستان قايعى شەگىپ, قاسىرەت تارتپاعان وتباسى قالمادى, ونىڭ زاردابى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ وتباسىن دا اينالىپ وتپەدى. دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ جۇرىنباي مەن مۇراتتان باسقا ۇلى قاجەن (قاجىمۇرات) (1916-1941) مەن نەمەرەسى قوجاحمەت (1921-1941) تە سوعىسقا اتتانىپ, وتان قورعاۋ جولىنداعى سۇراپىل شايقاستارعا بەلسەنە قاتىسادى. وكىنىشكە قاراي, ەسىل ەرلەر جۇزدەگەن مىڭ وتان قورعاۋشىلار سياقتى ۇرىس دالاسىندا وپات بولىپ, حابار-وشارسىز كەتەدى. وتان ءۇشىن مەرت بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە ماڭگى قالدىرۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى بورىشى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ استراحان وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ ءىس باسقارماسى «پاميات. نازوۆيوم پويمەننو» دەپ اتالاتىن كوپتومدىق ەستەلىكتى جارىققا شىعاردى. بۇل ىرگەلى ەڭبەكتە استراحان وبلىسىنان شاقىرىلعان دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ بالالارى: ۇلى قاجەن مەن نەمەرەسى قوجاحمەت تۋرالى ەستەلىك جولدار بار. 1995 جىلى جارىق كورگەن «پاميات. نازوۆيوم پويمەننو» ەستەلىك كىتابىنىڭ ءتورتىنشى تومىندا نۇرپەيىسوۆ قاجەن تۋرالى مىناداي جولدار كەلتىرىلەدى: «نۇرپەيىسوۆ قاجەن, قاتارداعى جاۋىنگەر. 1916 ج.ت., استراحان وبلىسى, كراسنويار اۋدانى, قاراوزەك
اۋىلى. كراسنويار ااك شاقىرعان. 1941 جىلى قازاندا حابارسىز كەتكەن» دەپ جازىلعان. 2010 جىلى جارىق كورگەن «پاميات. نازوۆيوم پويمەننو» ەستەلىك كىتابىنىڭ جەتىنشى تومىندا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ نەمەرەسى قوجاحمەت تۋرالى مىناداي دەرەكتەر كەلتىرىلەدى: «قاتارداعى جاۋىنگەر نۇرپەيىسوۆ قوجاحمەت 1921 ج.ت., قازاقستاننىڭ تۋماسى, باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى. 1940 جىلى استراحان وبلىسىنىڭ ۆولودار ااك شاقىرعان. 1941 جىلى جەلتوقساندا حابار-وشارسىز كەتتى».
سوعىس باستالعانىن دينا نۇرپەيىسوۆا الماتىدا ەستىدى جانە ەلىن سۇيەتىن ادام رەتىندە ول ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن الاپات وقيعالارعا ءۇن قوستى. ولاردىڭ ىشىندە جاۋىنگەرلەردىڭ اسكەري رۋحىن كوتەرگەن «انا بۇيرىعى» كۇيى دە بار. «انا بۇيرىعى» كۇيى بىردەن بۇكىل قازاقستاندى شارلاپ كەتتى, قاتال ۋاقىتتىڭ ەرلىك انىنە اينالىپ, زور قۋاتپەن ورىندالدى. سوعىستىڭ سۇراپىل كۇندەرىندە ونىڭ ۇلدارىنان ۇزاق ۋاقىت بويى حات كەلە قويمادى, بىراق سوعان قاراماستان كۇيشى-دومبىراشى ءوزىنىڭ كۇيلەرىمەن حالىقتى جەكسۇرىن جاۋلارعا قارسى كۇرەسكە جىگەرلەندىرە ءبىلدى.
سوعىس جىلدارىندا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ كۇيلەرى كوزدەگەن جەردەن ءمۇلت كەتپەيتىن سۇرمەرگەننىڭ جەبەسىندەي جاۋدى تالقانداپ, جاۋىنگەرلەردىڭ وتانىمىزدىڭ داڭقىن اسىرعان ەرەن ەرلىكتەرىنە شابىت بەردى. ۇزاق ۋاقىت بويى حابار-وشار الا الماي, بالالارىنان سارىلىپ-سارعايىپ حابار كۇتكەن انا «مايدانداعى بالاما» دەگەن كۇيىن شىعارادى. بۇل كۇيدىڭ كەڭ تىنىستى, اۋەزدى كومپوزيتسياسى سالماقتى نىق قاداممەن استاسىپ قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىن, اسىرەسە قاتال قورعانىس شەبىندەگى جاۋىنگەرلەردى جىگەرلەندىرىپ, ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك جانە مورالدىق رۋحىن كوتەردى. «مايدانداعى بالاما» كۇيى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تىنىمسىز شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ جانە جالپىحالىقتىق كۇرەسكە ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ ۇلگىسىمەن قاتىسۋىنىڭ ناتيجەسى بولدى.
ەل باسىنا تۇسكەن اسا قيىن ۋاقىتقا قاراماستان, سوعىس كەزىندە ونەر دامۋىن توقتاتپاي, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى ءتۇرلى دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر ءتۇسىردى. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە «موسفيلم» جانە «لەنفيلم» كينوستۋديالارىن الماتىعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونىڭ نەگىزىندە ورتالىق بىرىككەن كينوستۋديا ۇيىمداستىرىلىپ, وندا ەلدىڭ ۇزدىك كينەماتوگرافيستەرى جۇمىس ىستەدى, ولاردىڭ ىشىندە كينەماتوگرافيا تەورياسى بويىنشا ىرگەلى جۇمىستاردىڭ اۆتورى, ونەرتانۋ دوكتورى سەرگەي ەيزەنشتەين بولدى. ەۆاكۋاتسيا جاعدايىندا قازاقستاندا, الماتىدا, رەجيسسەر ءوز ءومىرىنىڭ باستى كارتيناسىن – «يۆان گروزنىيدى» تۇسىرەدى. 1942 جىلى رەجيسسەر جانە كينو تەورەتيگى, ال ونىمەن بىرگە ورتالىق بىرىككەن كينوستۋديا قىزمەتكەرلەرى قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى جامبىل جاباەۆقا قوناققا كەلەدى. سول كەزدە قوناقتاردىڭ اراسىندا قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى دينا نۇرپەيىسوۆا, سونداي-اق قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆ, جازۋشى-اكادەميك ءسابيت مۇقانوۆ تا بولادى. وسى جەردە اقىننىڭ ۇيىندە وتىرىپ كۇيشى-كومپوزيتور ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق شىعارمالارى مەن وشپەس كۇيلەرىن تارتادى.
كەڭەس كينوسىنىڭ تەورەتيگى سەرگەي ەيزەنشتەين ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار, ەرەكشە ءبىلىمدار ادام رەتىندە كۇيشىنىڭ مۋزىكالىق دارىنىنا, ۇلتتىق مۋزىكا ارداگەرىنىڭ تەمىردەي توزىمدىلىگى مەن باتىلدىعىنا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتەدى.
سوعىس جىلدارىندا قازاق مۋزىكاسى ءوزىنىڭ مۋزىكالىق تاريحىندا ايتارلىقتاي دامۋعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. 1942 جىلدىڭ اياعىندا مۋزىكاتانۋشى احمەت جۇبانوۆتىڭ «XIX جانە XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ حالىق كومپوزيتورلارى» اتتى كىتابى جارىق كوردى, مۇندا العاش رەت كوپتەگەن مۋزىكانت-كومپوزيتوردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ايتىلدى, ولاردىڭ اراسىندا دينا نۇرپەيىسوۆا دا بولدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقستاننىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوزى جەڭىستى جاقىنداتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, سوعىس باستالعاننان ء«بارى دە مايدان ءۇشىن! ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن!» دەگەن ۇرانمەن جۇمىس ىستەدى. كوپتەن كۇتكەن جەڭىستى جاقىنداتۋدا قازاق تىلىندەگى اسكەري ءباسپاسوز دە ۇلكەن ءرول اتقاردى جانە سوعىس جىلدارىندا زور اسكەري-پاتريوتتىق ءرول اتقارعان وسىنداي اسكەري گازەتتەردىڭ ءبىرى لەنينگراد مايدانىنىڭ «وتان كۇزەتىندە» گازەتى بولدى. «وتان كۇزەتىندە» گازەتى وتان قورعاۋشىلاردىڭ قاتتى قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, ۇنەمى مايدان شەبىنە جەتكىزىلىپ وتىردى. بۇل گازەتتى وزدەرىنىڭ انا تىلىنە دەگەن تەرەڭ قۇرمەت, وزدەرىنە جاسالعان قامقورلىق دەپ قابىلداعان جاۋىنگەرلەردىڭ ىنتا-جىگەرىن تۋدىردى. وسى گازەتتىڭ 1944 جىلعى 15 ساۋىردەگى نومىرىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ سۋرەتى جاريالاندى.
ۇزاققا سوزىلعان سوعىس جىلدارىنان ابدەن تيتىقتاعان جانە اۋىر اسكەري ەڭبەكتەن شارشاپ-شالدىققان ادامدار اۋەزدى جانە جۇرەككە جىلى اندەرگە سۋسادى. سوعىس جىلدارىنىڭ اۋىرتپالىعىنا, تاۋقىمەتىنە قاراماستان, قازاقستان ونەرى سوعىس جىلدارىندا ويداعىداي دامىدى. 1944 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا تاشكەنتتە وتكەن «بەس رەسپۋبليكانىڭ حالىق اراسىنان شىققان تالانت-جۇلدىزدارى» اتتى ورتا ازيا مەن قازاقستان رەسپۋبليكالارىنىڭ مۋزىكالىق ونكۇندىگى قازاق كسر-ءىنىڭ مۋزىكالىق ومىرىندەگى ۇلكەن وقيعا بولدى. ونكۇندىككە مىڭنان استام مۋزىكانت, ءانشى, ءبيشى جانە كومپوزيتور قاتىستى. وننان استام ديريجەر سيمفونيالىق مۋزىكا مەن حالىق شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كونتسەرتتەردى باسقاردى. وزبەكستان استاناسى قوناقتاردى – ونكۇندىككە قاتىسۋشىلاردى قارسى الىپ, ۇگىتشىلەر تاشكەنتتىڭ كاسىپورىندارىندا ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق ونكۇندىگىنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان كەزدەسۋلەر وتكىزدى. زاۋىتتار مەن فابريكالاردا وعان قاتىسۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, وزبەك كسر-ءىنىڭ استانالىق تەاترى ءوزىنىڭ ۇزدىك قويىلىمدارىن كورسەتتى.
بۇل ونكۇندىك مۋزىكا ونەرىنىڭ دامۋ جاعدايىنا جاسالعان سىناق جانە قازاقستانداعى ءوسىپ-وركەندەگەن ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ قۋاتتى كورسەتىلىمى بولدى, ونى ماماندار مەن جۇرتشىلىق جوعارى باعالادى. سول كەزدەگى تاشكەنتتىڭ مۋزىكالىق ءومىرى بارىنشا بەلسەندى بولدى جانە رەسپۋبليكانىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ 3 جىلعا كوشىپ كەلۋى وڭ ىقپال ەتتى. مۋزىكالىق ونكۇندىكتەگى كونتسەرتتەرگە ءيىن تىرەسكەن حالىق كەلدى, كونتسەرتتەر تولىق انشلاگپەن ءوتتى. ونكۇندىك ىشىندە كونتسەرت وتەتىن ورىنعا قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولمادى – كونتسەرتتى كورگىسى كەلەتىندەر قوسىمشا بيلەت ىزدەپ تابا المادى. وسى ونكۇندىكتە اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ باسقارۋىمەن قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترى ۇلكەن جەتىستىكپەن ونەر كورسەتىپ, فيلارمونيا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قازاق كسر حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ كونتسەرتى باسقالاردان ءبىرشاما ەرەكشەلەندى, ويتكەنى وعان قازاقتىڭ حالىق اۋەندەرىن ورىنداۋشى, قازاقتىڭ ۇلى كومپوزيتورى قۇرمانعازى ساعىرباەۆتىڭ شاكىرتى دينا نۇرپەيىسوۆا سياقتى كاسىبي شەبەرلەر قاتىستى, ول ءوزىنىڭ بىرقاتار شىعارمالارىن, سونداي-اق ۇستازىنىڭ شىعارمالارىن ورىندادى.
دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىمەن تانىسۋ تاشكەنتتىك كورەرمەننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى, ول ءوزىنىڭ اسقان شەبەرلىگىمەن, پلاستيكالىق جاتىق دىبىسىمەن, جوعارى شىعارماشىلىق شەبەرلىگىمەن تىڭدارمانداردى باۋراپ الىپ, «بەس رەسپۋبليكانىڭ حالىق اراسىنان شىققان تالانت-جۇلدىزدارى» ونكۇندىگىندە ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ جانە سوعىس جىلدارى ونەر شەبەرلەرىنىڭ تۋدىرعان بارلىق جاۋھارى وسى ونكۇندىكتىڭ كونتسەرتتەرىندە كورسەتىلدى.
مۋزىكاتانۋشى, لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى, وزبەك كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى ارون وستروۆسكي دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ونەرىنە ءتانتى بولىپ, بىلاي دەدى: «ونىڭ دومبىرا تارتۋدا قول جەتكىزگەن اسقان ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى عاجاپ! بۇل كەرەمەت ورىنداۋشى نەبىر ءادىستى قولدانادى, وسىناۋ ەجەلگى اسپاپتان قانداي اۋەن مەن اۋەز شىعارىپ وتىر دەسەڭشى!».
جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ كۇيشى-كومپوزيتورى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «ناۋاي» كۇيى كينوپلەنكاعا ءتۇسىرىلدى, بۇل ۇلتتىق مۋزىكا ءۇشىن ۇلكەن ساتتىلىك, وندا اتاقتى دومبىرا شەبەرىنىڭ قايتالانباس ونەرى بەينەلەنگەن, مۇندا ول ورتا ازيا مۋزىكانتتارىنىڭ ويناۋ تاسىلدەرىندە كەزدەسپەيتىن ءوزىنىڭ تەحنيكالىق تاسىلدەرىن كورسەتەدى. دينادان جەكە ساباق الىپ تا, جازبالار بويىنشا دا كوپتەگەن دومبىراشى ۇيرەنىپ, ءتالىم-تاربيە الدى, بىراق ول ءوزى قۇرعان مەكتەپتىڭ جالعىز وكىلى, ونىڭ العاشقى قارلىعاشى دا, كلاسسيگى دە ءبىر ءوزى بولىپ قالدى. بۇل ونىڭ تالانتى مەن شەبەرلىگىن قازىرگى كەزدە دە كورىپ, ەستۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, جاس مۋزىكانتتارعا ۇلگى بولادى. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىنا ءاردايىم ادال بولىپ, دومبىرا تارتۋدىڭ بارلىق قىر-سىرىن ءبىلدى. وسىلايشا تاشكەنت ونكۇندىگى قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ جوعارى شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىن جانە دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ورىنداۋشىلىق ونەرىن ايگىلى ەتتى. كەيىنىرەك تاشكەنتتە ونىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارى جازىلعان كۇيتاباقتار شىعارىلدى.
1944 جىلى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ ونجىلدىعىن مەرەكەلەۋ كۇندەرى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن وركەسترگە حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازىنىڭ ەسىمى بەرىلدى جانە وركەستردىڭ كوپتەگەن ارتىستەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالار تابىس ەتىلدى, ال ونى قۇرۋشى احمەت جۇبانوۆ پەن وركەستر ءارتىسى دينا نۇرپەيىسوۆاعا قازاق كسر حالىق ءارتىسى اتاعى بەرىلدى.
قيىن-قىستاۋ جىلداردان كەيىن كوپتەن كۇتكەن جەڭىس كۇنى كەلدى. كۇيشى-كومپوزيتور دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ دومبىراسى ءوز حالقىنىڭ ۇلى سالتاناتى – جاۋدى جەڭگەن جەڭىسىمىزدى شابىتپەن قارسى الدى. وسى ايتۋلى وقيعاعا ول حالىقتىڭ لىقسىعان قۋانىشى مەن اسقاقتاعان كوڭىل-كۇيىن سىيعىزىپ, «جەڭىس» كۇيىن ارنادى, بۇل مۋزىكالىق شىعارما ونىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگى مەن ۇلتتىق مۇراسىنىڭ بيىك شوقتىعىنىڭ ءبىرى.
1945 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ قىزىل ارميانىڭ اسكەردەن ورالعان ساربازدارى مەن وفيتسەرلەرى تۋعان ولكەلەرىنە كەلە باستادى, ولاردىڭ اراسىندا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ۇلدارى دا بولدى. ۇلكەن ۇلى جۇرىنبايدىڭ كەۋدەسىندە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بار. ول بۇل مەدالمەن وتاندى قورعاۋ جانە اسكەري بورىشىن ورىنداۋ كەزىندە كورسەتكەن جەكە ەرلىگى مەن باتىلدىعى ءۇشىن ماراپاتتالعان. جۇرىنباي بەيبىت ەڭبەككە ورالدى, بىراق بەيبىت ومىردە ۇزاق ءومىر سۇرە المادى. 1946 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ۇرىس دالاسىندا العان اۋىر جاراقاتىنىڭ سالدارىنان قايتىس بولدى. ونىڭ ۇستىنە ەكى ۇلى – مايداننان ورالماعان قوجاحمەت پەن جازعى كانيكۋل كەزىندە قايعىلى قازاعا ۇشىراعان كامەلەتكە تولماعان تىلەكقابىلدىڭ ۋايىمى دا ونى جەگىدەي جەپ, ويسىراتىپ كەتتى. جۇرىنباي نۇرپەيىس ۇلىن ەل-جۇرتى, استراحان وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى مەن سوعىس ارداگەرلەرى ەلىن قورعاعان جاۋىنگەرىنە قۇرمەتىن كورسەتە وتىرىپ, اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى. ول استراحان وبلىسى كراسنويار
اۋدانى ازاۋ اۋىلىندا جەرلەندى.
مۇرات (تولەمۇرات) شاپەك ۇلى نۇرپەيىسوۆ تە سوعىستا ەرلىكپەن شايقاستى. جاۋىنگەر م.نۇرپەيىسوۆ 1941 جىلى مايدانعا ءوز ەركىمەن اتتانىپ, جاۋدى جەڭگەنشە ايانباي سوعىستى. مۇرات شاپەك ۇلى «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالىمەن, جاۋىنگەرلىك ايبىننىڭ ەڭ جوعارى وردەنى – «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. مايداننان ورالعاننان كەيىن م.نۇرپەيىسوۆ ۇزاق ۋاقىت كسرو ءىىم ورگاندارىندا جۇمىس ىستەدى.
كومپوزيتور دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ شىعارماشىلىعىن ماسكەۋ دە جوعارى باعالادى. كسر وداعى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ جانىنداعى ونەر ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ جانە كسرو ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپتىك وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىندا: «قۇرمەتتى نۇرپەيىسوۆا دينا! 1941-1945 جج. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە باتىر قىزىل ارميانىڭ, اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ جانە ىىحك اسكەرلەرى بولىمدەرىنە مادەني قامقورلىق جاساۋ سالاسىنداعى قاجىرلى ەڭبەگىڭىزدى اتاپ وتە وتىرىپ, ءسىزدى قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتايدى» دەگەن جىلى لەبىز بىلدىرىلگەن.
1946 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن قازاق كسر حالىق ءارتىسى دينا نۇرپەيىسوۆا ەل مەن قوعام الدىنداعى, مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى زور ەڭبەگى ءۇشىن, سونداي-اق قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە قاتىسقانى جانە قازاقستاننىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ەكىنشى دارەجەلى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنە قوسا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى تاپسىرىلدى, وندا «جولداس نۇرپەيىسوۆا دينا! قازاق مۋزىكاسىن دامىتۋ ىسىندەگى زور ەڭبەگىڭىزدى ەسكەرە وتىرىپ, تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنا جانە شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ 75 جىلدىعىنا بايلانىستى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنىڭ 1946 جىلعى 15 تامىزداعى جارلىعىمەن ءسىزدى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ وسى قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتايدى» دەگەن كۇيشى ونەرىنىڭ مويىندالعانىن بىلدىرەتىن جازبا بار. سول 1946 جىلى قازاق كسر حالىق ءارتىسىنىڭ مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ كەزىندە كونتسەرت قويىلدى, سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ باستى ءنومىرى مەرەيتوي يەسىنىڭ ونەر كورسەتۋى بولدى. ءاربىر ۋاقىتتىڭ ءوزىنىڭ تاريحي تۇلعالارى بولادى, ولاردى ۇمىتپاۋ, ءبىلۋ جانە ۇرپاقتاردىڭ ەسىندە قالدىرۋ قاجەت, وسىعان بايلانىستى 1947 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاق دەرەكتى كينوسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, رەجيسسەر وراز ابىشەۆ «دينا نۇرپەيىسوۆا» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, وندا قازاقستان تاريحىندا ماڭگى قالاتىن قازاق حالقىنىڭ ۇلى قىزىنىڭ بەينەسىن سومدادى.
كۇيشى-دومبىراشى دينا نۇرپەيىسوۆا ۇلتتىق مۋزىكانى ناسيحاتتاۋشى جانە كومپوزيتور رەتىندە ءوز حالقىنا جانە ادام ءومىرىن جىرلاعان, حالقىن جارقىن بولاشاققا جەتەلەگەن ەلگە قىزمەت ەتتى. كۇيشىنىڭ بۇلجىماس ءومىر كودەكسى مەن ۇلتتىق ونەرگە دەگەن ۇستانىمى, كوزقاراسى وسىنداي بولدى, ونىڭ مۋزىكالىق شىعارماشىلىعى ۋاقىت سىنىنان ءوتتى. دينانىڭ شىعارمالارىن حالىق ءالى كۇنگە دەيىن ءسۇيىپ تىڭدايدى جانە ولاردىڭ كۇشى ايەل زاتىنىڭ تابيعاتىنان تۋىنداعان جانعا جايلى ليريكالىق كوڭىل كۇي مەن قازاق حالىق مۋزىكاسىنىڭ داستۇرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتە جاتىر. قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى دينا نۇرپەيىسوۆا ءوزىنىڭ ەسىمى مەن ۇلتتىق دومبىرا ونەرىن تەك قازاق ەمەس, بۇكىل تۇركى مۋزىكالىق ونەرىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىپ قالدىردى.
اسىلبەك سيتاليەۆ,
ولكەتانۋشى, پەداگوگ-زەرتتەۋشى
