تاريح • 11 ماۋسىم، 2021

جەڭىستى جىرلاعان كۇيشى

224 رەت كورسەتىلدى

دينا ۇزىن دا سۇيرىكتەي ساۋساقتارىمەن دومبىرا پەرنەسىندە،

ساعاعىندا نەبىر الشاق پەرنەلەر ارالىقتارىن ەشبىر مۇلتىكسىز الادى. سيمفونيا سازىنداي سيقىرلى اۋەن 62 تامىرىڭدى بويلاتا، شىمىرلاتا، بۋىرقانا نەبىر اسەرگە تۇسىرەدى.

احمەت جۇبانوۆ

ۋاقىت ىرقىڭا كونبەيدى، قاي ەلدىڭ جانە قاي حالىقتىڭ بولسىن ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعالار مەن اتاۋلى كۇندەردى ارتتا قالدىرا وتىرىپ، العا جىلجيدى. ۋاقىتقا باعىنبايتىن ەشتەڭە جوق، دەگەنمەن ۋاقىت بيلىگىن جۇرگىزە المايتىن، قانشا ۋاقىت وتسە دە، تاريح قويناۋىندا قاتتالىپ، حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالىپ قالاتىن وقيعالار بولادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءدال وسىنداي وقيعا بولدى. ونى ۇمىتپاۋ، اركەز جادىڭدا ساقتاۋ حالىقتىڭ وتان­عا جانە وتانداستارىنا قالتقىسىز قىز­مەت ەتۋىنىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە قازىرگىلەر ءۇشىن دە، سونداي-اق بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە قاجەت. قالتقىسىز قىزمەت ەتكەندەر اراسىندا قازاق حالقىنىڭ اياۋلى قىزى، قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى – دينا نۇرپەيىسوۆا دا بار ەدى.

 

كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ شىعارماشى­لىعى قازاق ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا كىردى، ونىڭ شىعارماشىلىعى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ مۋزىكالىق ەسكەرت­كى­شىنە اينالىپ، قازاق حالقى تاريحىنىڭ وزىن­دىك ەرەكشە شەجىرەسىن قۇرايدى. سوعىس كەزىندەگى حالىق باسىنا تۇس­كەن اۋىر سىناق تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەن­شىلىك­­­تى ودان ءارى ەسەلەي ءتۇسىپ، دومبىرا ونە­رىن مەيلىنشە ناسيحاتتاۋعا ءماجبۇر ەتتى.

1941 جىلعى 22 ماۋسىمدا، سوعىس باس­تالعان كەزدە، ەلدىڭ ءار وڭىرىندە اسكەري جۇمىلدىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى، ال 23 ماۋسىمنان باستاپ اسكەري كوميسسارياتتاردا ازاماتتاردى جۇمىلدىرۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. اسكەري كوميسسارياتتارعا ازاماتتاردان ەلىن قور­عاۋ ءۇشىن اس­كەرگە قابىلداۋ تۋرالى وتىنىشتەر تۇسە باس­تادى. مايدانعا بارۋعا دينا نۇر­پەيى­سوۆانىڭ ۇلدارى – جۇرىنباي مەن مۇرات (تولەمۇرات) تا ءوتىنىش بەرىپ، وتان ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ سوعىسۋعا دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. ەرىكتى جۇرىنباي، سونداي-اق مايداندا 1940 جىلى كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلعان ۇلى قوجاحمەتتى كورەمىن دەپ ۇمىتتەندى.

مۇنداي جويقىن سوعىستان قاي­عى شەگىپ، قاسىرەت تارتپاعان وتباسى قالمادى، ونىڭ زاردابى دينا نۇر­پەيىسوۆانىڭ وتباسىن دا اينالىپ وتپەدى. دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ جۇرىنباي مەن مۇرات­تان باسقا ۇلى قاجەن (قاجىمۇرات) (1916-1941) مەن نەمەرەسى قوجاحمەت (1921-1941) تە سوعىسقا اتتانىپ، وتان قورعاۋ جو­لىنداعى سۇراپىل شايقاستارعا بەلسەنە قاتىسادى. وكىنىشكە قاراي، ەسىل ەرلەر جۇزدەگەن مىڭ وتان قورعاۋشىلار سياقتى ۇرىس دالاسىندا وپات بولىپ، حابار-وشارسىز كەتەدى. وتان ءۇشىن مەرت بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە ماڭگى قالدىرۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى بورىشى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ استراحان وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ ءىس باسقارماسى «پاميات. نازوۆيوم پويمەننو» دەپ اتالاتىن كوپتومدىق ەستەلىكتى جارىققا شىعاردى. بۇل ىرگەلى ەڭبەكتە استراحان وبلىسىنان شاقىرىلعان دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ بالالارى: ۇلى قاجەن مەن نەمەرەسى قوجاحمەت تۋرالى ەستەلىك جولدار بار. 1995 جىلى جارىق كورگەن «پاميات. نازوۆيوم پويمەننو» ەستەلىك كىتابىنىڭ ءتورتىنشى تومىندا نۇرپەيىسوۆ قاجەن تۋرالى مىناداي جولدار كەلتىرىلەدى: «نۇرپەيىسوۆ قاجەن، قاتارداعى جاۋىنگەر. 1916 ج.ت.، استراحان وبلى­سى، كراسنويار اۋدانى، قاراوزەك
اۋى­لى. كراسنويار ااك شاقىرعان. 1941 جى­لى قازاندا حابارسىز كەتكەن» دەپ جازىلعان. 2010 جىلى جارىق كورگەن «پاميات. نازوۆيوم پويمەننو» ەستەلىك كىتابىنىڭ جەتىنشى تومىندا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ نەمەرەسى قوجاحمەت تۋرالى مىناداي دەرەكتەر كەلتىرىلەدى: «قاتارداعى جاۋىنگەر نۇرپەيىسوۆ قوجاحمەت 1921 ج.ت.، قازاقستاننىڭ تۋماسى، باتىس قازاقستان وب­لىسى، جاڭا­قالا اۋدانى. 1940 جىلى اس­تراحان وبلىسىنىڭ ۆولودار ااك شاقىرعان. 1941 جىلى جەلتوقساندا حابار-وشارسىز كەتتى».

سوعىس باستالعانىن دينا نۇر­پەيى­سوۆا الماتىدا ەستىدى جانە ەلىن سۇيەتىن ادام رەتىندە ول ءوزىنىڭ شىعارما­شى­لىعىمەن الاپات وقيعالار­عا ءۇن قوستى. ولاردىڭ ىشىندە جاۋىنگەرلەردىڭ اسكەري رۋحىن كوتەرگەن «انا بۇيرىعى» كۇيى دە بار. «انا بۇيرىعى» كۇيى بىردەن بۇكىل قازاقستاندى شارلاپ كەتتى، قاتال ۋاقىتتىڭ ەرلىك انىنە اينالىپ، زور قۋاتپەن ورىندالدى. سوعىستىڭ سۇراپىل كۇندەرىندە ونىڭ ۇلدارىنان ۇزاق ۋاقىت بويى حات كەلە قويمادى، بىراق سوعان قاراماستان كۇيشى-دومبىراشى ءوزى­نىڭ كۇيلەرىمەن حالىقتى جەكسۇرىن جاۋ­لارعا قارسى كۇرەسكە جىگەرلەندىرە ءبىلدى.

سوعىس جىلدارىندا دينا نۇرپەيى­سوۆا­نىڭ كۇيلەرى كوزدەگەن جەردەن ءمۇلت كەت­پەيتىن سۇرمەرگەننىڭ جەبەسىندەي جاۋ­دى تالقانداپ، جاۋىنگەرلەردىڭ وتا­­­­نىمىزدىڭ داڭقىن اسىرعان ەرەن ەرلىك­تەرىنە شابىت بەردى. ۇزاق ۋا­قىت بويى حابار-وشار الا الماي، بالا­لارىنان سا­رىلىپ-سارعايىپ حابار كۇتكەن انا «مايدانداعى بالاما» دەگەن كۇيىن شى­عا­رادى. بۇل كۇيدىڭ كەڭ تىنىس­تى، اۋەزدى كومپوزيتسياسى سالماقتى نىق قاداممەن استاسىپ قىزىل ارميا جاۋىن­گەرلەرىن، اسىرەسە قاتال قورعانىس شەبىندەگى جاۋىن­گەرلەردى جىگەرلەندىرىپ، ولاردىڭ جاۋىن­گەرلىك جانە مورالدىق رۋحىن­ كوتەردى. «مايدانداعى بالاما» كۇيى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تىنىمسىز شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ جانە جال­پى­حالىقتىق كۇرەسكە ءوزىنىڭ جەكە باسى­نىڭ ۇلگىسىمەن قاتىسۋىنىڭ ناتيجەسى بولدى.

ەل باسىنا تۇسكەن اسا قيىن ۋاقىتقا قاراماستان، سوعىس كەزىندە ونەر دامۋىن توقتاتپاي، مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى ءتۇرلى دەرەكتى جانە كوركەم فيلم­دەر ءتۇسىردى. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە «موسفيلم» جانە «لەنفيلم» كي­نوستۋديالارىن­ ال­ماتىعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىل­­داندى. سونىڭ نەگىزىندە ورتالىق بى­رىككەن كينوستۋديا ۇيىمداستىرىلىپ، وندا ەلدىڭ ۇزدىك كينەماتوگرافيستەرى جۇمىس ىستەدى، ولاردىڭ ىشىندە كينەماتوگرافيا تەورياسى بويىنشا ىرگەلى جۇمىستاردىڭ اۆتورى، ونەرتانۋ دوكتورى سەرگەي ەيزەنشتەين بولدى. ەۆاكۋاتسيا جاع­دايىن­دا قازاقستاندا، الماتىدا، رەجيسسەر ءوز ءومىرىنىڭ باستى كارتيناسىن – «يۆان گروزنىيدى» تۇسىرەدى. 1942 جىلى رەجيسسەر جانە كينو تەورەتيگى، ال ونىمەن بىرگە ورتالىق بىرىككەن كينوستۋديا قىزمەتكەرلەرى قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى جامبىل جاباەۆقا قوناققا كەلەدى. سول كەزدە قوناقتاردىڭ اراسىندا قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى دينا نۇرپەيىسوۆا، سونداي-اق قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ، قازاق ادە­بيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆ، جازۋشى-اكادەميك ءسابيت مۇقانوۆ تا بولادى. وسى جەردە اقىننىڭ ۇيىندە وتىرىپ كۇيشى-كومپوزيتور ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق شىعارمالارى مەن وشپەس كۇيلەرىن تارتادى.

كەڭەس كينوسىنىڭ تەورەتيگى سەرگەي ەيزەنشتەين ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار، ەرەكشە ءبىلىمدار ادام رەتىندە كۇي­شىنىڭ مۋزىكالىق دارىنىنا، ۇلتتىق مۋزى­­كا ارداگەرىنىڭ تەمىردەي توزىمدىلىگى مەن باتىل­دىعىنا ەرەكشە قۇرمەت كور­سەتەدى.

سوعىس جىلدارىندا قازاق مۋزىكاسى ءوزىنىڭ مۋزىكالىق تاريحىندا ايتار­لىقتاي دامۋعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. 1942 جىلدىڭ اياعىندا مۋزىكاتانۋشى احمەت جۇبانوۆتىڭ «XIX جانە XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ حالىق كومپوزيتورلارى» اتتى كىتابى جارىق كوردى، مۇندا العاش رەت كوپتەگەن مۋزىكانت-كومپوزيتوردىڭ ءومىرى مەن شىعار­­ماشىلىعى تۋرالى ايتىلدى، ولار­­دىڭ اراسىندا دينا نۇرپەيىسوۆا دا بولدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقستاننىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوزى جەڭىستى جاقىنداتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ، سوعىس باستالعاننان ء«بارى دە مايدان ءۇشىن! ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن!» دەگەن ۇرانمەن جۇمىس ىستەدى. كوپتەن كۇتكەن جەڭىستى جاقىن­داتۋدا قازاق تىلىندەگى اسكەري ءباسپاسوز دە ۇل­كەن ءرول اتقاردى جانە سوعىس جىل­دارىن­دا زور اسكەري-پاتريوتتىق ءرول اتقارعان وسىنداي اسكەري گازەتتەردىڭ ءبىرى لەنينگراد مايدانىنىڭ «وتان كۇزەتىندە» گازەتى بولدى. «وتان كۇزەتىندە» گازەتى وتان قورعاۋشىلاردىڭ قاتتى قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ، ۇنەمى مايدان شەبىنە جەتكىزىلىپ وتىردى. بۇل گازەتتى وزدەرىنىڭ انا تىلىنە دەگەن تەرەڭ قۇر­مەت، وزدەرىنە جاسالعان قامقورلىق دەپ قابىلداعان جاۋىنگەرلەردىڭ ىن­تا-جىگەرىن تۋدىردى. وسى گازەتتىڭ 1944 جىلعى 15 ساۋىردەگى نومىرىندە قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قاي­رات­­كەرى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ سۋرەتى جاريا­لاندى.

ۇزاققا سوزىلعان سوعىس جىلدارىنان ابدەن تيتىقتاعان جانە اۋىر اسكەري ەڭبەكتەن شارشاپ-شالدىققان ادامدار اۋەزدى جانە جۇرەككە جىلى اندەرگە سۋسادى. سوعىس جىلدارىنىڭ اۋىرتپالىعىنا، تاۋ­قىمەتىنە قارا­ماستان، قازاقستان ونەرى سوعىس جىلدارىندا ويداعىداي دامى­دى. 1944 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز اي­لارىندا تاشكەنتتە وتكەن «بەس رەس­پۋبليكانىڭ حالىق اراسىنان شىققان تالانت-جۇل­دىزدارى» اتتى ورتا ازيا مەن قازاقستان رەسپۋبليكالارىنىڭ مۋزى­كالىق ونكۇندىگى قازاق كسر-ءىنىڭ مۋزى­كالىق ومىرىندەگى ۇلكەن وقيعا بولدى. ونكۇندىككە مىڭنان استام مۋزىكانت، ءانشى، ءبيشى جانە كومپوزيتور قاتىستى. وننان استام ديريجەر سيمفونيالىق مۋزىكا مەن حالىق شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كونتسەرتتەردى باسقاردى. وزبەك­ستان استاناسى قوناقتاردى – ونكۇندىككە قاتى­سۋشىلاردى قارسى الىپ، ۇگىتشىلەر تاش­كەنتتىڭ كاسىپورىندارىندا ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق ون­كۇندىگىنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان كەزدەسۋلەر وتكىزدى. زاۋىتتار مەن فابريكالاردا وعان قاتىسۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكى­زىلىپ، وزبەك كسر-ءىنىڭ استانالىق تەاترى ءوزىنىڭ ۇزدىك قويىلىمدارىن كورسەتتى.

بۇل ونكۇندىك مۋزىكا ونەرىنىڭ دا­مۋ جاعدايىنا جاسالعان سىناق جانە قازاق­ستانداعى ءوسىپ-وركەندەگەن ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ قۋاتتى كورسەتىلىمى بولدى، ونى ماماندار مەن جۇرتشىلىق جوعارى باعالادى. سول كەزدەگى تاش­كەنتتىڭ مۋزىكالىق ءومىرى بارىنشا بەل­سەندى بولدى جانە رەسپۋبليكانىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا لە­نينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ 3 جىلعا كوشىپ كەلۋى وڭ ىقپال ەتتى. مۋزىكالىق ونكۇندىكتەگى كونتسەرتتەرگە ءيىن تىرەسكەن حالىق كەلدى، كونتسەرتتەر تولىق انشلاگپەن ءوتتى. ونكۇندىك ىشىن­دە كونتسەرت وتەتىن ورىنعا قول جەت­كىزۋ مۇمكىن بولمادى – كونتسەرتتى كور­گىسى كەلەتىندەر قوسىمشا بيلەت ىزدەپ تابا المادى. وسى ونكۇندىكتە اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ باسقارۋىمەن قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترى ۇلكەن جەتىستىكپەن ونەر كورسەتىپ، فيلارمونيا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قازاق كسر حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ كونتسەرتى باسقالاردان ءبىرشاما ەرەكشەلەندى، ويتكەنى وعان قازاقتىڭ حالىق اۋەندەرىن ورىنداۋشى، قازاقتىڭ ۇلى كومپوزيتورى قۇرمانعازى ساعىرباەۆتىڭ شاكىرتى دينا نۇرپەيىسوۆا سياقتى كاسىبي شەبەرلەر قاتىستى، ول ءوزىنىڭ بىرقاتار شى­عار­مالارىن، سونداي-اق ۇستازىنىڭ شى­عارمالارىن ورىندادى.

دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ورىنداۋ­شىلىق شەبەرلىگىمەن تانىسۋ تاشكەنتتىك كورەرمەننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىر­دى، ول ءوزىنىڭ اسقان شەبەرلىگىمەن، پلاس­­­تي­كالىق جاتىق دىبىسىمەن، جو­عارى شىعارماشىلىق شەبەرلىگىمەن تىڭ­­دار­مانداردى باۋراپ الىپ، «بەس رەسپۋبليكانىڭ حالىق اراسىنان شىققان تالانت-جۇلدىزدارى» ونكۇندىگىندە ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قازاقستان كوم­­پوزيتورلارىنىڭ جانە سوعىس جىلدارى ونەر شەبەرلەرىنىڭ تۋدىرعان بار­لىق جاۋ­­ھارى وسى ونكۇندىكتىڭ كونتسەرت­تەرىن­دە كورسەتىلدى.

مۋزىكاتانۋشى، لەنينگراد كونسەر­ۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى، وزبەك كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى ارون وستروۆسكي دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ونەرىنە ءتانتى بولىپ، بىلاي دەدى: «ونىڭ دومبىرا تارتۋدا قول جەتكىزگەن اسقان ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى عاجاپ! بۇل كەرەمەت ورىنداۋشى نەبىر ءادىستى قول­دانادى، وسىناۋ ەجەلگى اسپاپتان قانداي اۋەن مەن اۋەز شىعارىپ وتىر دەسەڭشى!».

جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەت­تىك فيلارمونياسىنىڭ كۇيشى-كوم­پوزيتورى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «ناۋاي» كۇيى كينوپلەنكاعا ءتۇسىرىلدى، بۇل ۇلتتىق مۋزىكا ءۇشىن ۇلكەن ساتتىلىك، وندا اتاقتى دومبىرا شەبەرىنىڭ قاي­تالانباس ونەرى بەينەلەنگەن، مۇندا ول ورتا ازيا مۋزىكانتتارىنىڭ ويناۋ تاسىلدەرىندە كەز­دەسپەيتىن ءوزىنىڭ تەحنيكالىق تاسىل­دەرىن كورسەتەدى. دينادان جەكە ساباق الىپ تا، جازبالار بويىنشا دا كوپتەگەن دوم­بىراشى ۇيرەنىپ، ءتالىم-تاربيە الدى، بىراق ول ءوزى قۇرعان مەكتەپتىڭ جالعىز وكىلى، ونىڭ العاشقى قارلىعاشى دا، كلاسسيگى دە ءبىر ءوزى بولىپ قالدى. بۇل ونىڭ تالانتى مەن شەبەرلىگىن قازىرگى كەز­دە دە كورىپ، ەستۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، جاس مۋزىكانتتارعا ۇلگى بولادى. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىنا ءاردايىم ادال بولىپ، دومبىرا تارتۋدىڭ بارلىق قىر-سىرىن ءبىلدى. وسىلايشا تاشكەنت ونكۇندىگى قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ جوعارى شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىن جانە دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ورىنداۋ­شىلىق ونەرىن ايگىلى ەتتى. كەيىنىرەك تاشكەنتتە ونىڭ مۋزىكالىق شىعارما­لارى جازىل­عان كۇيتاباقتار شىعارىلدى.

1944 جىلى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ ونجىلدىعىن مەرەكەلەۋ كۇندەرى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن وركەسترگە حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازىنىڭ ەسىمى بەرىلدى جانە وركەستردىڭ كوپتەگەن ارتىس­تەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالار تابىس ەتىلدى، ال ونى قۇرۋشى احمەت جۇ­­با­­نوۆ پەن وركەستر ءارتىسى دينا نۇر­پەيى­سو­­ۆاعا قازاق كسر حالىق ءارتىسى اتاعى بەرىل­دى.

قيىن-قىستاۋ جىلداردان كەيىن كوپتەن كۇتكەن جەڭىس كۇنى كەلدى. كۇيشى-كوم­­پوزيتور دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ دوم­­بىراسى ءوز حالقىنىڭ ۇلى سالتاناتى – جاۋ­دى جەڭگەن جەڭىسىمىزدى شابىتپەن قارسى الدى. وسى ايتۋلى وقيعاعا ول حالىقتىڭ لىقسىعان قۋا­نىشى مەن اسقاقتاعان كوڭىل-كۇيىن سىي­عىزىپ، «جەڭىس» كۇيىن ارنادى، بۇل مۋزىكالىق شىعارما ونىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگى مەن ۇلتتىق مۇ­راسىنىڭ بيىك شوقتىعىنىڭ ءبىرى.

1945 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ قىزىل ارميانىڭ اسكەردەن ورالعان ساربازدارى مەن وفيتسەرلەرى تۋعان ولكە­لەرىنە كەلە باستادى، ولاردىڭ ارا­سىن­دا دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ۇلدارى دا بولدى. ۇلكەن ۇلى جۇرىنبايدىڭ كەۋ­دەسىندە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بار. ول بۇل مەدالمەن وتاندى قورعاۋ جانە اسكەري بورىشىن ورىنداۋ كەزىندە كور­سەتكەن جەكە ەرلىگى مەن باتىلدىعى ءۇشىن ماراپاتتالعان. جۇرىنباي بەيبىت ەڭ­بەككە ورالدى، بىراق بەيبىت ومىردە ۇزاق ءومىر سۇرە المادى. 1946 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ۇرىس دالاسىندا العان اۋىر جاراقاتىنىڭ سالدارىنان قايتىس بولدى. ونىڭ ۇستىنە ەكى ۇلى – مايداننان ورال­ماعان قوجاحمەت پەن جازعى كانيكۋل كەزىندە قايعىلى قازاعا ۇشىراعان كامەلەتكە تولماعان تىلەكقابىلدىڭ ۋايىمى دا ونى جەگىدەي جەپ، ويسىراتىپ كەتتى. جۇرىنباي نۇر­پەيىس ۇلىن ەل-جۇرتى، استراحان وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى مەن سوعىس ارداگەرلەرى ەلىن قورعاعان جاۋىنگەرىنە قۇرمەتىن كورسەتە وتىرىپ، اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى. ول استراحان وبلىسى كراسنويار
اۋدانى ازاۋ اۋىلىندا جەرلەندى.

مۇرات (تولەمۇرات) شاپەك ۇلى نۇر­پەيى­سوۆ تە سوعىستا ەرلىكپەن شايقاس­تى. جاۋىن­گەر م.نۇرپەيىسوۆ 1941 جىلى ماي­دانعا ءوز ەركىمەن اتتانىپ، جاۋدى جەڭ­گەنشە ايانباي سوعىستى.  مۇرات شا­پەك­ ۇلى «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالىمەن، جاۋىنگەرلىك ايبىننىڭ ەڭ جوعارى وردەنى – «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. مايداننان ورالعاننان كەيىن م.نۇر­پەيىسوۆ ۇزاق ۋاقىت كسرو ءىىم ورگاندارىندا جۇمىس ىستەدى.

كومپوزيتور دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ شىعار­ماشىلىعىن ماسكەۋ دە جوعا­رى باعالادى. كسر وداعى حالىق كوميس­سارلارى كەڭەسىنىڭ جانىنداعى ونەر ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ جانە كسرو ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپتىك وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىندا: «قۇرمەتتى نۇرپەيىسوۆا دينا! 1941-1945 جج. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە باتىر قىزىل ارميانىڭ، اسكەري-تەڭىز فلو­­تىنىڭ جانە ىىحك اسكەرلەرى بولىم­دەرىنە مادەني قامقورلىق جاساۋ سالا­سىن­­داعى قاجىرلى ەڭبەگىڭىزدى اتاپ وتە وتى­رىپ، ءسىزدى قۇرمەت گراموتاسىمەن مارا­­پاتتايدى» دەگەن جىلى لەبىز بىلدى­رىلگەن.

1946 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن قازاق كسر حالىق ءارتىسى دينا نۇرپەيىسوۆا ەل مەن قوعام الدىنداعى، مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى زور ەڭبەگى ءۇشىن، سون­داي-اق قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە قاتىس­قانى جانە قازاقستاننىڭ مۋزى­كالىق مادەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ەكىنشى دارەجەلى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنە قوسا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى تاپسىرىلدى، وندا «جولداس نۇرپەيىسوۆا دينا! قازاق مۋزىكاسىن دامىتۋ ىسىندەگى زور ەڭبەگىڭىزدى ەسكەرە وتىرىپ، تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنا جانە شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ 75 جىلدىعىنا بايلانىستى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنىڭ 1946 جىلعى 15 تامىزداعى جارلىعىمەن ءسىزدى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ وسى قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتايدى» دەگەن كۇيشى ونەرىنىڭ مويىندالعانىن بىلدىرەتىن جازبا بار. سول 1946 جىلى قازاق كسر حالىق ءارتىسىنىڭ مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ كەزىندە كونتسەرت قو­يىلدى، سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ باس­تى ءنومىرى مەرەيتوي يەسىنىڭ ونەر كورسەتۋى بولدى. ءاربىر ۋاقىتتىڭ ءوزىنىڭ تاريحي تۇلعالارى بولادى، ولاردى ۇمىتپاۋ، ءبىلۋ جانە ۇرپاق­تاردىڭ ەسىندە قالدىرۋ قاجەت، وسىعان بايلانىستى 1947 جىل­­دىڭ قاڭ­تارىن­دا قازاق دەرەكتى كينو­سىنىڭ نەگى­زىن قالاۋ­شى، رەجيسسەر وراز ابىشەۆ «دينا نۇرپەيىسوۆا» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ، وندا قازاق­ستان تاريحىندا ماڭگى قالاتىن قازاق حال­قىنىڭ ۇلى قىزىنىڭ بەينەسىن سومدادى.

كۇيشى-دومبىراشى دينا نۇرپەيى­سوۆا ۇلتتىق مۋزىكانى ناسيحاتتاۋشى جانە كومپوزيتور رەتىندە ءوز حالقىنا جانە ادام ءومىرىن جىرلاعان، حالقىن جارقىن بولاشاققا جەتەلەگەن ەلگە قىز­مەت ەتتى. كۇيشىنىڭ بۇلجىماس ءومىر كودەك­سى مەن ۇلتتىق ونەرگە دەگەن ۇستا­نى­­مى، كوزقاراسى وسىنداي بولدى، ونىڭ مۋ­زىكالىق شىعارماشىلىعى ۋاقىت سى­نىنان ءوتتى. دينانىڭ شىعارمالارىن حالىق ءالى كۇنگە دەيىن ءسۇيىپ تىڭدايدى جانە ولاردىڭ كۇشى ايەل زاتىنىڭ تا­بيعاتىنان تۋىنداعان جانعا جايلى ليري­كالىق كوڭىل كۇي مەن قازاق حالىق مۋزىكاسىنىڭ داستۇرىنە دەگەن سۇيىس­پەنشىلىكتە جاتىر. قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى دينا نۇرپەيىسوۆا ءوزىنىڭ ەسىمى مەن ۇلتتىق دومبىرا ونەرىن تەك قازاق ەمەس، بۇكىل تۇركى مۋزىكالىق ونەرىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىپ قالدىردى.

                                                           

اسىلبەك  سيتاليەۆ، 

ولكەتانۋشى، پەداگوگ-زەرتتەۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قايراتكەر حايرەتدين

رۋحانيات • بۇگىن، 22:25

استانادا اۋرۋى اسقىنعان ادام كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 22:23

قولاعا كوڭىل تولماي تۇر

TOKYO2020 • بۇگىن، 22:13

كاسپي جاعالاۋىندا قوقىس كوپ

ەكولوگيا • بۇگىن، 20:47

قازان-نۇر-سۇلتان اۋە رەيسى اشىلادى

قازاقستان • بۇگىن، 18:45

COVID-19: وڭىرلەردەگى جاعداي كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:03

نۇر-سۇلتاندا قانداي ۆاكتسينالار بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 17:19

الماتىدا قويما ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار