قاجىمۇقاننىڭ اۋىلى

بۇگىندە اۋداننىڭ بارلىق اۋى­لىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىل­دىعى اياسىندا جانە قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ 150 جىلدى­عىنا وراي «قاجىمۇقان بارىسى» ءتۋرنيرى وتۋدە. جارىسقا قاتى­سۋشىلار ارقان, وگىز, اربا تارتۋ, بورەنە مەن كىر تاسىن كوتەرۋ, قول كۇرەس جانە باسقا دا ۇلتتىق سپورت تۇرىنەن كۇش سىناسۋدا. تۋرنير بەكىتىلگەن كەستەگە ساي­كەس بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتە ۇيىمداستىرىلىپ, سوڭعى سا­يىس تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قار­سا­ڭىندا اۋدان ورتالىعىندا وت­پەك. جالپى, اۋدان سپورتشىلارى بارشا قازاقتىڭ ماقتانىشى ق.مۇڭايتپاسوۆتى ءپىر تۇتىپ, جەڭىس تۇعىرىنان كورىنۋگە تىرىسادى. مىسالى, ورداباسى اۋدانىنان قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىنگەن 11 جاتتىقتىرۋشى, 3 سپورت قايراتكەرى, 10 الەم جەڭىمپازى, 9 ازيا جەڭىمپازى, 10 الەم جا­نە ازيا چەمپيوناتتارىنىڭ جۇل­دەگەرى, 29 حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى, 125-تەن اسا سپورت شەبەرى شىققان. جىل باسىنان بەرى ەل چەمپيونى, وبلىستىق جا­رىس­تاردىڭ جەڭىمپازى اتانعان سپورت­شىلار دا از ەمەس. بۇگىنگى ۇر­پاققا ءاربىر ءىسى ۇلگى-ونەگە بولعان ق.مۇڭايتپاسوۆتىڭ ەسىمىن ۇلىق­تاۋ ءۇشىن بيىل اۋداندا الىپ كە­شەننىڭ قۇرىلىسى باستالدى. باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي حا­لىق­ارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ بويى­نان سالىناتىن مەموريالدىق كە­شەن­نىڭ اشىلۋىندا قازاق كۇ­رە­سىنەن حالىقارالىق چەمپيونات وتكىزۋ كوزدەلۋدە. تەڭ­دەسسىز ونە­رىمەن جەر شارىن ارالاعان, 54 مەملەكەتتە كۇرەسكە شىعىپ, 48 مەدال ولجالاعان كۇش اتاسىنىڭ ءومىرىن دارىپتەيتىن, ونىڭ ەسىمىن ۇرپاققا عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تانىتۋ ءۇشىن ءۇش تىلدە كىتاپ شىعارۋ قولعا الىندى. «قاجى­مۇقان» قىسقامەتراجدى ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىمى باستالدى.

«بۇل جۇمىستاردىڭ بار­لى­عى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆتىڭ تاۋەل­سىز­دىگى­مىزدىڭ مەرەيتويى اياسىندا ءبىرتۋار تۇل­عالاردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ مۇ­راسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋ تۋرالى باستاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ارينە, قانداي دەڭگەيدە بولسىن اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزۋ ءۇشىن اۋداننىڭ ەكونوميكا­لىق-الەۋمەتتىك احۋالى ەسكەرىلەرى انىق. بۇل ورايدا پرەزيدەنتتىڭ حا­لىق­قا ارناعان جولداۋىندا ايتىل­عان­داي مەرەيتوي بارىسىندا ىسى­راپ­شىلدىققا جول بەرمەۋ, عۇلا­ما تۇل­عالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن حالىق اراسىندا دارىپتەۋ, جاس ۇرپاقتى ناعىز وتانشىلدىققا تار­­بيەلەۋ باستى باعدار بولادى», دەيدى اۋدان اكىمى نۇربول تۇراشبەكوۆ.

ءيا, الدىمەن ەكونوميكا, بۇل ورايدا اۋداندا اتاپ وتەرلىك وڭ وزگەرىس كوپ, شەشىمىن تاپقان ما­سە­لەلەر دە از ەمەس. ناقتىراق ايت­ساق, ورداباسى اۋدانىندا بيىل­دىڭ قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا جال­پى وڭىرلىك ءونىم كولەمى 22 ملرد 834 ملن تەڭگەگە جەتىپ, وت­كەن جىلعى ءتيىستى كەزەڭمەن سالىس­تىرعاندا 4 ملرد 255 ملن تەڭ­گەگە ارتقان. سونداي-اق اۋدانعا تار­تىلعان ينۆەستيتسيا بىلتىرعى ءتيىستى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2,2 ەسەگە ارتىپ, 7 ملرد 549,9 ملن تەڭگەنى قۇرادى. بيىلعى 4 ايدا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا 10 ملرد 848,5 ملن تەڭگەنىڭ ءونى­مى وندىرىلگەن. ونەركاسىپ سالا­سىنداعى 39 كاسىپورىننىڭ وندىر­گەن ءونىم كولەمى 8 ملرد 77 ملن تەڭ­گەگە جەتتى. اۋدان كولەمىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 10 862 شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتە 15 551 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بيىل 5 كوشەنىڭ 4,8 شاقىرىمىنا جا­رىقتاندىرۋ قۇرالدارىن ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. سون­داي-اق 6 ەلدى مەكەننىڭ اۋىز سۋ جۇيە­لەرىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان. اۋدانداعى 57 ەلدى مەكەننىڭ 7-ءى تابيعي گازبەن قامتىلعان. رەس­پۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 5 ەلدى مەكەننىڭ تابيعي گاز جۇيەسىنىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, 22 ەلدى مە­كەنگە قارجى قارالعان. نەگىزگى قوردى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 217,3 پايىز بولدى. ونىڭ 75,5%-ى – بيۋدجەتتىك ەمەس ينۆەستيتسيا. كەپىلسىز نەسيە بويىنشا 57 جەكە كاسىپكەر 228,5 ملن تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا اۋدان وبلىس دەڭگەيىندە 3-ورىندا. شا­عىن نەسيە ۇيىمدارى ارقىلى 2 ملرد تەڭگەدەن استام نەسيە يگە­رىلگەن. «قاراپايىم زاتتار ەكو­نوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىن­دا جەڭىلدەتىلگەن قولجەتىمدى ­نە­سيەنى الۋ ماقساتىندا 37 جوبا ۇسىنىلىپ, 23-ءى ماقۇلداندى. «بيىل «يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسى اياسىندا 28,7 ملرد تەڭ­گە بولاتىن 4 جوبا جۇزەگە اسىپ, 500-گە جۋىق ازامات تۇ­راق­تى جۇمىسپەن قامتىلادى. اتاپ ايت­قاندا, جىل­دىق قۋاتى 2 ملن تونناعا جەتە­تىن Standart Petroleum & Co جشس-ءنىڭ مۇناي-حيميا وڭدەۋ جو­باسىنىڭ جالپى قۇنى – 300 ملن دوللار (129,9 ملرد تەڭگە). قازىرگى تاڭدا جالپى قۇنى 2,3 ملرد تەڭگە «اگرو-V» جشس-ءنىڭ جاڭا تەحنولوگيالى قىش زاۋى­تى, جالپى قۇنى 1,6 ملرد تەڭگە بو­لاتىن RZN جشس-ءنىڭ اۆتو­كلاۆ­تالعان گازدالعان بەتون ءونى­مىن ءوندىرۋ جوبالارى­نىڭ قۇ­رىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستا­رى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق جالپى قۇنى 0,8 ملرد تەڭگە بولاتىن «الەك­ساندروۆسكي ساد» جشس-ءنىڭ كوكو­نىس ساقتاۋ قويماسى ءۇشىنشى توقساندا ىسكە قوسىلادى», دەيدى اۋدان اكىمى.

اۋىل شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ەگىنشىلىكپەن كۇنىن كورىپ وتىرعان شارۋالاردىڭ جاز مەزگى­لىندە اعىن سۋمەن قامتىلۋى وزەكتى ماسەلە بولاتىن. جالپى, اۋدان اۋماعىندا بيىل 49 كانالدىڭ 210 شاقىرىمىن مەحانيكالىق تازالاۋدان وتكىزۋ جوسپارلانىپ, 178,6 شاقىرىم سۋ ارناسىنا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ايتسە دە, شارۋالار تارا­پىنان اعىن سۋدى ءتيىمدى پاي­دالانۋ جۇيەلەنۋى ءتيىس. بۇل بو­يىنشا اۋدان اۋماعىندا ارنايى جۇمىسشى توپ قۇرىلعان. اۋداندا 838,2 شاقىرىم بولاتىن 87 كانال بار. ەگىستىك جەرلەردىڭ اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن جاقسارتۋ, شىلدە ايىندا سۋ جەتپەي قالۋ قاۋپىن سەيىلتۋ ماقساتىندا 43 كانالدا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ناتي­جەسىندە, 15 699 گەكتار جەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جاقسارىپ, شىلدە ايىندا سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىرايتىن 2 271 گەكتار جەردىڭ ماسەلەسى شەشىلدى. قاراسپان اۋىل­دىق وكرۋگىندە بىرنەشە جىلدان بەرى جاز ايلارىندا ەگىستىك جەرلەرگە سۋ جەتكىزۋ شارۋالاردىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ كەلگەن بولاتىن. بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شە­شۋ ءۇشىن بادام وزەنىنە بوگەت قويىلىپ, ۇزىندىعى 4,2 شاقىرىم جاڭا كانال قازىلدى. ناتيجەسىندە, قاراسپان ماگيسترالدى كانالىنا سۋ جىبەرۋ ارقىلى 2 664 گەكتار جەرگە سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسى شەشى­مىن تاپتى. ال سارىارىق اۋىلى­نىڭ ىشىنەن وتەتىن ءبىر شاقىرىم كانال تەمىر-بەتونمەن قاپتالىپ, ۇيىرگەلىك جەرلەردى سۋارۋعا جاع­داي جاسالۋدا. قازىرگى تاڭدا اۋدان­داعى جالپى سۋ ارنالارىنىڭ ­مە­حا­نيكالىق تازالاۋدان وتكەنى ­­
80 پا­­يىزعا جۋىقتاعان. بيىل ور­دا­باسى اۋدانىندا ءبىر القاپتان 2-3 ءونىم الۋعا نيەتتى شارۋاشىلىق سانى 257-گە جەتتى. ولار 524 گەك­تارعا اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىل­دارىن ەگىپ, باپتاۋدا. بۇل بىل­تىر­عى كورسەتكىشتەن 3 ەسەگە ارتىق. وسىلايشا, وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ تاپسىرماسىنا ساي­كەس اۋداندا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن دامىتۋ جۇيەلى جۇزەگە اسى­رىلۋدا. اۋدان اكىمى جەردىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋدى, اعىن سۋ ماسە­لەسىنىڭ شەشىلۋىن ءجىتى باقىلاۋىنا الىپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ تار­قا­تىلۋىن ۇدايى نازارىندا ۇستاپ كەلەدى.

كۇش اتاسى قاجىمۇقاننىڭ اتىن يەلەنگەن اۋىل وكرۋگى تۇر­­عىن­دارىنىڭ ءبىرازى بىلتىر تابيعي گاز يگىلىگىنە قول جەتكىزىپ, «كوگىلدىر وتىنمەن» قامتۋ كورسەتكىشى 21,1 پايىزعا جەتكەن بولاتىن. بيىل بەرگەن, كولتوعان, بىرلىك, بورالداي, قىزىلسەڭگىر اۋىلدارىندا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن تابيعي گاز جۇيەسىنىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى باستالدى. بۇل ورايدا اۋدان اكىمى 2025 جىلعا دەيىن اۋداندى 100 پايىز تابيعي گازبەن قامتۋ كوزدەلگەنىن ايتادى. شۇبارسۋ اۋىلىندا ەلەكتر جانە تازا اۋىز سۋ جۇيەلەرىن جۇر­گىزۋدى 5 كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋ جوس­پارلانعان. ءتورت جەردەن سۋ ۇڭعى­ماسى قازىلىپ, تۇرعىندار ساني­تارلىق تالاپتارعا سايكەس تازا سۋعا قول جەتكىزبەك. ءتورت كەزەڭ بويىن­شا جوسپارلانعان تابيعي گاز مون­تاج-قۇرىلىسى دا بيىل باستالادى.

ءسوزىمىزدى كۇش اتاسى قاجى­مۇقاننان باستاپ اۋداننىڭ ەكو­نو­ميكالىق احۋالىن دا بايان­دا­ۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. جىل سايىن بالۋان رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كە­لۋ­شىلەر كوپ. ولار تەمىرلان اۋى­لىنداعى مۋزەي ۇيىنە, بالۋاننىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە بارادى, ءومىر جولىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسادى. سپورت باسەكەسىندە بالۋاندار قاجىمۇقان اۋىلىنا كەلىپ, كۇش اتاسىنا تاعزىم ەتىپ, بوز كىلەمدە ونەر كورسەتەدى. شىرايلى شىمكەنتتەن 40 شاقىرىم عانا جەردە جاتقان ىرگەلەس اۋداننىڭ تاريحى, ونىڭ قازاق تاريحىنداعى ورىنى دا كوپتى قىزىقتىرارى انىق. سىرت كوز – سىنشى. بۇل ورايدا اۋداندا بالۋاننىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەيتىندەي احۋال­دىڭ, جاقسى تۇرمىستىڭ, جەرگىلىكتى تۇر­­عىنداردىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ جو­عارى بولعانى دا ماڭىزدى. تۇر­كىستان مەن ميلليوندى قالا ­شىم­كەنتتىڭ اراسىن جالعاعان, 122 مىڭ حالقى بار ورداباسى اۋدا­نىن باسقارۋ وسىدان ءبىر جىل بۇ­رىن نۇربول تۇراشبەكوۆكە سە­نىپ تاپسىرىلعان-دى. ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دە, « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن دانا­لىق قاعيدانى ۇستانعان حا­لىققا جاقىندىعىمەن دە اۋدان تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن اكىمنىڭ ءاربىر ءىسى قولداۋ تابۋدا. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى ىسكەر اكىمدەردىڭ باسقارۋعا كەلگەنىنە تاۋبە دەيتىن جەرگىلىكتى جۇرت تاراپىنان. مىسالى, ن.تۇراشبەكوۆ­تىڭ قاراپايىم دەرلىك ءبىر عانا ارەكەتى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىسىنىڭ اۋدانداعى جالعىز اردا­گەرى قالمەن مۇراتوۆقا تەمىر تۇل­پاردىڭ كىلتىن تابىس ەتىپ, قۇرمەت كورسەتكەنىن تۇرعىندار ءالى كۇنگە دەيىن ريزاشىلىق بىلدىرە جانە ۇلگى ەتە ايتىپ ءجۇر.

تۇركىستان وبلىسى