شىنىندا دا, حالقىمىزدىڭ قانشاما كەمەڭگەر تۇلعالارى مەن كەشەگى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى جانە ولاردىڭ ۇلت ءۇشىن, ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن جازىقسىز جاپا شەككەندەرىن ءالى دە از بىلەمىز, ءالى دە تولىققاندى تاريحي زەرتتەۋلەر جازىلماي كەلەدى دەۋگە بولادى. ويلاپ قاراساڭ, قانشاما جازىقسىز ادامداردىڭ رۋحى ءالى كۇنگە دەيىن تاريح پەن ۇرپاق الدىندا, اۋلەتىنىڭ الدىندا اقتالۋىن كۇتىپ وتىرعانى دا اقيقات.
بۇل ورايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىعىنىڭ شىعۋى دا جانە سونىڭ نەگىزىندە قازىر ارنايى كوميسسيا ءوز جۇمىسىنا كىرىسىپ جاتقانى دا كوڭىلگە جۇبانىش اكەلەدى. جازىقسىز جالا جابىلىپ, ەل مۇددەسى ءۇشىن جازىقسىز قۇربان بولعان ۇلت قايراتكەرلەرىن اقتاۋ – ولاردىڭ رۋحى ءھام ۇرپاق الدىنداعى بورىشىمىز جانە دە ار-ۇجدان الدىنداعى ءوزىمىزدىڭ دە ارىلۋىمىز ءۇشىن قاجەت.
الەمدىك ساياساتتا ءتۇرلى ءدۇبىرلى وقيعالارعا اسا باي بولعان حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ اراسىنان شىققان اسا ءىرى ساياساتكەرلەر ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن مۇستافا شوقايدى شوقتىعى ەرەكشە بيىك تۇلعالار دەپ ايتۋعا بولار ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇستافا شوقاي جانە تۇركىستان لەگيونىنا قاتىسۋشىلاردى اقتاۋ ماسەلەسىندە ءالى دە بولسا قاراما-قايشىلىقتى كوزقاراستار مەن ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ بارى دا انىق. سوعان قاراماستان ساياسي اقتالۋدى كۇتىپ وتىرعان ساياسي تۇلعانىڭ ءبىرى – مۇستافا شوقاي مەن تۇركىستان لەگيونىنا قاتىسۋشىلار ەكەندىگى ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى قادام بولار ەدى دەگەن پىكىرىمىزدى تاعى دا ءبىر قايىرا جاڭعىرتۋدى ءجون سانادىق. ءسوز جوق, مۇستافا شوقاي اسا ءىرى ساياسي قايراتكەر! سونان دا بولار كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مۇستافا شوقايدىڭ ەسىمىن اتاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولمادى. ءتىپتى مۇستافا شوقايدىڭ اتىن اتاعانداردىڭ وزدەرىنىڭ باستارىنان قيقۋ كەتپەگەنى دە بەلگىلى.
كەڭەستىك جۇيەنىڭ بار ساياسي كۇش-جىگەرى مۇستافا شوقايدى «ساتقىن» دەپ كورسەتۋگە جۇمىلدىرىلدى. كەڭەس ادامدارىنىڭ ساناسىن كوز جازباي باقىلاۋ جانە كەڭەستىك يدەولوگيانى ادامداردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ناقتىلى اقيقاتتان كوز جازىپ قالعان ەدىك. مىنە, سونداي ارەكەتتىڭ ءبىرى رەتىندە 1925 جىلى «تۋركيستان ميللي بيرليگي» ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعاننان كەيىن مۇستافا شوقايعا «اعىلشىن تىڭشىسى» دەگەن جالا جابىلدى. ءدال وسى جىلى ي.ءستاليننىڭ قازاق ولكەلىك بولشەۆيكتەر كوميتەتىنە جولداعان «قازاق ءباسپاسوزى تۋرالى» حاتىندا «اقجول» گازەتىنىڭ مۇستافا شوقايمەن بايلانىسى تۋرالى ايىپتاۋى بەكەر ەمەس ەدى. بۇل ۇنپاراق تاشكەنتتە شىعىپ تۇرعانىمەن قازاقستاندا كەڭىنەن تارالعان الاش ازاماتتارىنىڭ ءۇنى بولعان-دى.
ءبىر جىلدا, ياعني 1925 جىلى بولعان وسى جايلاردان-اق, ەميگراتسياداعى ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتى كەڭەستىك ارنايى ورگانداردىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولعاندىعىن كورسەتەرى داۋسىز اقيقات. باشقۇرت ەميگرانتتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى عالىم م.ن.فارحشاتوۆ ءوزىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىندە مۇستافا شوقاي «تۋركيستان ميللي بيرليگي» ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا سايلانعاننان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ «اعىلشىن شپيونى» رەتىندە ايىپ تاعىلىپ, باسشىلىقتان كەتۋگە ءماجبۇر بولعانىن جازادى. 1927 جىلى ونىڭ ورنىنا زاكي ۆاليدي تاعايىندالدى. الايدا 1929 جىلى پولياك, فرانتسۋز ورگاندارىنىڭ تەكسەرىس جۇرگىزۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە مۇستافا شوقايدىڭ اعىلشىندارمەن ەشبىر بايلانىسى جوقتىعى دالەلدەندى دە, ول تۇركىستان وداعىنىڭ باسشىلىق قۇرامىنا قايتا سايلانادى. كەيىننەن وسى ءبىر ادەيى تاراتىلعان مۇستافا شوقايدىڭ «ساتقىندىق» ماسەلەسى «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇيرەۋى» دەپ اتالاتىن «دەرەكتەرگە نەگىزدەلىپ جازىلعان» ادەبي شىعارماعا دا ەنىپ كەتتى. بۇل ورايدا بەلگىلى تاريحشى دارحان قىدىرالىنىڭ «Egemen Qazaqstan» (7 قاڭتار 2021جىل) گازەتىندە جارىق كورگەن «مۇستافا شوقاي جانە «ياش تۇركىستان» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر ارقىلى مۇستافا شوقايدىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ شىنايى كوسەمى بولا بىلگەندىگىن انىق كورسەتەدى.
اسا كۇردەلى تاريحي وسى ءبىر كەزەڭدى زەرتتەۋشىلەر ب.سادىقوۆانىڭ فرانتسۋز جانە نەمىس, گ.كوكەباەۆانىڭ دا نەمىس, ال ءا.قارانىڭ تۇركيا ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەرى مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي قىزمەتىنىڭ ەشقانداي شپيوندىق قىزمەتپەن بايلانىسى مۇلدەم جوق بولعاندىعىن دالەلدەپ بەردى. پولشاداعى «پرومەتەي» ۇيىمىنداعى جۇمىسى دا «اگەنت» رەتىندەگى قىزمەت ەمەس, رەسەيگە قارسى جۇرگىزگەن ساياسي قىزمەتىمەن بايلانىستى بولدى. سەبەبى پاتشالىق رەسەيدەن ابدەن ءزابىر كورگەن ەلدىڭ ءبىرى – پولشا ەدى. پولياكتار 1918 جىلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋمەن بىرگە قىزىل ارميانىڭ شابۋىلىنا دا تويتارىس بەرە وتىرىپ, پولشا ۇكىمەتى رەسەيگە قارسى بارلىق توپتاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە كۇش سالعان بولاتىن. ساياسي كۇرەستە پولشانىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان «مەنىڭ جاۋىمنىڭ جاۋى - مەنىڭ دوسىم» قاعيداسىن قولدانعانى ايقىن. دۇنيەجۇزىلىك پرولەتارياتتىڭ «كۇن كوسەمى» لەنيننىڭ ءوزى رەسەيدەگى پرولەتارلىق رەۆوليۋتسيانى گەرمانيانىڭ قارجىسىنا جۇزەگە اسىرعانى قازىرگى كەزەڭدە بارشاعا بەلگىلى.
تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋشى رەتىندە كورسەتىپ باعۋ مۇستافا شوقايعا تاعىلىپ كەلگەن ەكىنشى ءبىر جالا مەن ايىپتىڭ ءتۇرى. بۇل ءۇستىرت ايتىلعان جانە مۇلدەم قاتە پىكىر دەپ سانايمىز. كەڭەس وداعىنا سوعىس اشاردان ءبىر اپتا بۇرىن, ياعني, 1941 جىلى 17 ماۋسىمىندا فاشيستىك گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سوۆەتتەرگە قارسى كۇرەستە قولدانىلاتىن ساياسي ناسيحات جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا كەڭەس وتكىزدى. سول كەڭەستە تۇتقىنعا تۇسەتىن كەڭەس اسكەرلەرىمەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ماسەلەسى قارالدى. قازىرگى ۋاقىتتا نەمىس مالىمەتتەرى بويىنشا سوعىستىڭ العاشقى ءۇش اپتاسىندا 360 مىڭ سوۆەت جاۋىنگەرلەرى, ال 1941 جىلدىڭ سوڭىنا تامان 3,3 ميلليون اسكەريلەر تۇتقىنعا تۇسكەندىگى بەلگىلى جاي. مۇنداي جاعدايدى نەمىستەردىڭ وزدەرى دە كۇتكەن جوق بولاتىن. مىنە, تۇتقىندارمەن الدىن-الا جوسپارلانعان جۇمىس جۇرگىزۋگە ۇلتتىق بەلگىلەرىنە بايلانىستى ەميگرانتتاردىڭ بەدەلدى باسشىلارى كەڭىنەن تارتىلدى. كونبەگەندەرىن ماجبۇرلەدى. سونداي كونبەگەن ادامنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقاي بولدى. بۇعان دالەل, زەرتتەۋشى گ.كوكەباەۆا ءوز ەڭبەگىندە نەمىس ديپلوماتىنىڭ حاتىنان ءۇزىندى كەلتىرە وتىرىپ, مۇستافا شوقايدىڭ روزەنبەرگتىڭ بۇيرىعى بويىنشا پاريجدە تۇتقىندالىپ, بەرلينگە جەتكىزىلگەندىگىن كورسەتەدى.
جالپى وسى ماسەلەدە سول ۋاقىتتاعى شەت ەلدەردەگى رەسەي ەميگراتسياسىنىڭ قۇرامىن جانە سول كەزەڭدەگى يدەولوگيالىق قاراما-قايشىلىقتاردى دا دۇرىس تۇسىنگەن ءجون. رەسەيدە بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلگەننەن كەيىن وسى ەلدەن 2 ميلليونعا جۋىق ادام شەت مەملەكەتتەرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. جالپى سول ەميگرانتتار «اقگۆاردياشىلار» دەپ اتالعانىمەن, ولاردىڭ ۇلتتىق قۇرامى مەن ۇستانعان يدەيالارى جانە قارجىلاندىرۋ جولدارى دا ءار ءتۇرلى بولدى.
ءبىز مۇستافا شوقايدىڭ سوعىس قارساڭىنداعى ەميگراتسياداعى قىزمەتىن رەسەي ەميگرانتتارىنىڭ قىزمەتى شەڭبەرىندە قاراستىرا وتىرىپ, اۋەلى ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداپ الۋ كەرەك دەپ سانايمىز. رەسەي ەميگراتسياسىنىڭ يادروسى, ياعني دىڭگەگى پاتشا اسكەرلەرىنىڭ گەنەرالدارى ۇيىمداستىرعان رەسەي اسكەري وداقتارىنىڭ بىرلەستىگى (روۆس) دەپ اتالاتىن اسكەريلەر وداعى بولعانى بەلگىلى. 1940 جىلى گەرمانيا كەڭەس وداعىنا سوعىس اشاتىنى بەلگىلى بولعان كەزدە وسى اسكەريلەر وداعى: «اقتار قوزعالىسىنىڭ ناعىز دوستارى جوق. بىراق تۋعان جەرىمىزدە كۇرەستىڭ قايتا جانداناتىندىعىنىڭ ءۇمىتىن تۋدىرادى» دەپ مالىمدەمە جاساعان بولاتىن. بۇل مالىمدەمە ارقىلى كەڭەس وداعىنا قارسى ۇيىمداستىرىلعان سوعىستى ءار ەميگراتسيالىق توپتىڭ ءار ءتۇرلى قابىلداعانى كورىنەدى.
الايدا, وسى ارادا تۇركىستان ەميگراتسياسىنىڭ اقگۆاردياشىلار سياقتى اسكەري ۇيىمدارى بولماعاندىعىن باستى نازارعا الۋعا ءتيىستىمىز. سونىمەن بىرگە مۇستافا شوقاي نەمىس فاشيستەرىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتتى دەگەن پىكىرلەر دە نەگىزسىز ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون.
سول ءبىر تار جول, تايعاق كەشۋ زامانداردا ومىرلىك سەرىگى دە, تىرەگى دە بولعان مۇستافا شوقايدىڭ جارى ماريا شوقايدىڭ ەستەلىكتەرىندە مۇستافانىڭ گيتلەر مەن ستالينگە بەرگەن مىنەزدەمەلەرى بار. مۇستافا شوقاي ءفاشيزمدى دە, بولشەۆيزمدى دە ايىپتاپ, ولاردىڭ بيلىگىنىڭ زارداپتارىن الدىن-الا بولجاعان ادام. مىنە, وسىنداي شىنايى وتانشىل ساياسي قايراتكەرگە تۇركىستان لەگيونىنىڭ نەگىزىن قالادى دەپ جالا جابۋ نەمەسە ايىپ تاعۋدى نەگىزسىز دەپ سانايمىز. ەندىگى ارادا مۇستافا شوقاي سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ تۇتقىنعا كوپتەپ ءتۇسۋى جاعدايىندا جانە سول تۇتقىنداردىڭ اراسىندا كەڭەس وداعىنىڭ ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنەن شىققان جاۋىنگەرلەردى قۇتقارۋعا, تىم بولماسا سولاردىڭ جاعدايلارىن جاقسارتۋعا كۇش سالعاندىعىن باستى نازارعا الۋعا مىندەتتىمىز.
مۇستافا شوقايدىڭ نەمىس-فاشيستەرىمەن ەشبىر كەلىسىمگە بارماعاندىعىن, قارۋلى كۇرەسكە قاتىسپاعاندىعىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ گەنەرال-مايورى ل. سوتسكوۆتىڭ «نەيزۆەستنىي سەپاراتيزم. نا سلۋجبە سد ي ابۆەرا. يز سەكرەتنىح دوسە رازۆەدكي» دەپ اتالاتىن مونوگرافياسىنان دا كورۋگە بولادى. سول سىرتقى بارلاۋ قىزمەتى وگپۋ, نكۆد, مگب, كگب ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, نەمىستەرمەن كەلىسىمگە بارىپ, قىزمەت ىستەگەن ەميگراتسياداعى ساياسي قايراتكەرلەر تۋرالى تولىق مالىمەت بەرەدى. ەميگراتسيا باسشىلارىنىڭ تولىق ادرەسىنىڭ كورسەتىلۋى, ولاردىڭ كىممەن, قاي جەردە كەزدەسكەنى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ مول بولۋىنا قاراعاندا كەڭەستىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ەميگراتسيا باسشىلارىن قاتاڭ باقىلاۋعا العاندىعىن انىق كورسەتەدى.
وسى ەڭبەكتە 180 مىڭ ادامدىق تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋشى جانە ونىڭ باسشىسى رەتىندە ۆالي كايۋم كورسەتىلەدى جانە ول ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەنەدى. مۇستافا شوقايدىڭ ەسىمى وسى ەڭبەكتىڭ (177-بەت) ءبىر جەرىندە عانا, 1922 جىلى ورتا ازيادان گەرمانياعا وقۋعا كەلگەن ۆالي كايۋمنىڭ شەتەلدە قالىپ قويۋىنا اسەر ەتكەن «تۇركىستان ەميگراتسياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى مۇستافا شوقاي» دەگەن عانا مالىمەت بار. رەسەي سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن وسى ەڭبەكتە مۇستافا شوقايدىڭ نەمىستەردىڭ اسكەري شارالارىنا قاتىسپاعاندىعىن, ياعني ونىڭ فاشيستەرمەن اۋىز جالاستى دەگەن پىكىردىڭ جاڭساق ءارى جابىلعان جالا ەكەندىگىن ايقىن كورسەتىپ وتىر.
رەسەيدە باسىلىپ شىققان «وبششەستۆەننايا مىسل رۋسسكوگو زارۋبەجيا» دەگەن ەنتسيكلوپەديادا «ونىڭ تاعدىرىندا كوپ نارسە تۇسىنىكسىز, بىراق ايقىن ءبىر نارسە بار, ناتسيستەر ونى ءوز جاعىنا شىعارا المادى» دەپ مۇستافا شوقاي تۋرالى اقيقاتتىڭ ايتىلعاندىعى دا ەندىگى ارادا نازارعا الىنسا ەتتى.
قازاقى ورتا ءۇشىن ءالى دە الاش قوزعالىسى مەن مۇستافا شوقاي اراسىنداعى بايلانىستىڭ جىگى ۇعىنىقتى ەتىلىپ ايقىندالماي كەلە جاتقانى بار. مۇستافا شوقاي قوقان اۆتونومياسىن ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە تانىلعان تۇلعا. سودان با ەكەن, مۇستافا شوقاي قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋعا قاتىستى زەرتتەۋلەردە عانا اتالىپ ءجۇر. تاريحشىلارىمىز ك.نۇرپەيىسوۆ, م.قويگەلديەۆتىڭ جانە باسقا دا زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە بۇل ماسەلە كەڭىنەن زەرتتەلدى جانە م.شوقايدىڭ قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى جاعداي. ونى ساياسي كۇرەسكە تارتقان – ءاليحان بوكەيحانوۆ بولاتىن.
مۇستافا شوقاي مۇسىلمانشىلدىق پەن تۇركىشىلدىكتىڭ قاراما-قايشىلىعىن شەشۋگە ۇمتىلعان ساياسي قايراتكەر بولدى. پاتشا وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ دەربەستىك ءۇشىن كۇرەسىن ءۇش ۇلكەن ساياسي توپ جالعاستىردى. ءبىرىنشىسى - مۇسىلماندىق قوزعالىس. ەكىنشىسى - ايماقتارداعى ۇلتشىلدىق قوزعالىس. ءۇشىنشىسى - ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە تىرىسقان تۇركىشىلدىك قوزعالىس.
ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلعان ساياسي قوزعالىستىڭ ءبىرى – قازاقستانداعى «الاش» قوزعالىسى بولدى. مۇستافا شوقاي سىرداريا وبلىسىنىڭ وكىلى رەتىندە «الاش» قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ شارالارىنا بەلسەنە قاتىستى. پاتشالىق رەسەيدىڭ تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن سىرداريا وبلىسىنىڭ ورتالىعى تاشكەنت قالاسى بولدى جانە ول ورتا ازيانىڭ ەڭ ءىرى ساياسي ورتالىعى ەدى. مىنە, وسى سەبەپتى مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي قىزمەتى تاشكەنت پەن پەتەربۋرگ قالالارىندا ءوتىپ ءجۇردى.
ومىرلىك تاجىريبەسى باي ءارى ءبىلىم دەڭگەيى دە جوعارى مۇستافا شوقاي رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنداعى مۇسىلمان فراكتسياسى مەن بيۋروسىنداعى ساياسي جۇمىسى ارقىلى تۇركى حالىقتارىنىڭ رەسەي مەملەكەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى شاماسى كەلمەيتىنىن بىردەن تۇسىنگەن بولاتىن. وسى سەبەپتى دە ول تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە ۇمتىلدى. سول كەزدە مەملەكەتتىك دۋما بۇراتانا حالىقتار كوتەرىلىستەرىنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن انىقتاۋعا كوميسسيا قۇرىپ, ا. كەرەنسكي مەن ك.تەۆكەلەۆتى ورتا ازياعا جىبەرگەندە, مۇستافا شوقاي جول كورسەتۋشى رەتىندە سولارمەن بىرگە باردى. ول وسى ساپارىنان كەيىن-اق رەسەي سياقتى الىپ مەملەكەتكە قارسى تۇركى حالىقتارى بىرلەسە كۇرەسپەسە, جەكە-جەكە ارقايسىسىنىڭ شامالارىنىڭ كەلمەيتىنىن تۇسىنگەن ەدى.
تۇركى حالىقتارىنىڭ سول كەزدەگى ساياسي باسشىلارىنىڭ «تۇركىشىلدىك» يدەياسىن نىعايتۋىنا جاديدشىلەر قوزعالىسى, رەسەيدەگى رەۆوليۋتسيا, مەملەكەتتىك دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسىنداعى بىرىگىپ جاساعان ساياسي قىزمەتتەرىنىڭ بارىسى اسەر ەتتى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ كۇشى مەن ىقپالىن, ساياسي ەليتانىڭ شوۆينيستىك كوزقاراستارىن بايقاعان تۇرىك حالىقتارىنىڭ ساياسي قايراتكەرلەرى بىرىگۋ قاجەتتىگىن تەرەڭ تۇسىنە باستاعان-دى. سول كەزدە ءتۇرلى اۆتونوميالاردىڭ پايدا بولۋى – كۇش بىرىكتىرۋدىڭ, تالاپ قويۋدىڭ تاكتيكاسى بولدى. تۇركىستان, الاش, باشقۇرت اۆتونوميالارىنىڭ قۇرىلۋى - وسى يدەيانىڭ نەگىزىندە جۇزەگە استى.
قاي ەلدە بولسا دا ساياسي قايراتكەرلەردىڭ دايىندىعى جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋى اۆتونوميالاردىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز بولدى. اۆتونوميالار بىرىگىپ, «مۇسىلمان فەدەراتسياسىن» نەمەسە «شىعىس روسسيانىڭ مۇسىلمان شتاتتارى» وداعىنا اينالۋعا ءتيىستى بولدى. بۇل جاعداي باستاپقىدا جالپى تۇركىستاندىق پارتيا قۇرۋعا تىرىسۋدان بايقالادى. تۇرىك تاريحشىسى س.ەرشاحين «جالپى تۇركىستاندىق سوتسياليستىك پارتيا قۇرۋ يدەياسى 1919 جىلى ماسكەۋدە تالقىلاندى, ال 1920 جىلى باكۋدە جارعىسى تالقىلاندى. وسى پارتيانى قۇرۋ ماسەلەسىنە ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆ قاتىسۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامىن كورسەتتى. ال كەيىننەن بولشەۆيكتەر كۇشەيگەن ۋاقىتتا, زاكي ءۋاليدي 1921 جىلى بۇقارادا ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسياسىندا دا وسى ماسەلەگە, ياعني اۆتونوميالاردىڭ وداعى ماسەلەسى, قازاق جانە قىرعىز ينتەلليگەنتسياسىنىڭ تالاپتارى بويىنشا تالقىلاندى دەپ جازدى. بۇقاراداعى وسى جينالىسقا الاش قوزعالىسىنىڭ اتىنان مۇحتار اۋەزوۆ پەن حايرەتدين بولعانباەۆ جانە دىنشە ءادىلوۆ قاتىسقان ەدى.
1934 جىلى ەميگراتسياداعى ازەربايجانداردىڭ باسشىسى الي ماردان بەك توپشىباشىنى جەرلەۋدە سويلەگەن سوزىندە مۇستافا شوقاي «رەسەيدەگى تۇرىك حالىقتارى يمپەريانىڭ باسقا حالىقتارى سياقتى قۇقىقتى تالاپ ەتكەندە ءبىزدى «پانيسلاميزممەن» جانە «پانتيۋكريزممەن» ايىپتاي باستادى. رەسەي بيلىگىندەگىلەر وسى ەكى تەرميندى «رەۆوليۋتسيا» تەرمينىنەن دە قاۋىپتى دەپ ەسەپتەدى, سەبەبى وسى ەكى تەرمين ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ ەلەمەنتتەرىن بويىنا جيناقتاعان بولاتىن» دەگەن بولاتىن.
مۇستافا شوقاي – پاتشا بيلىگى قۇلاعاننان كەيىن, ونىڭ كەشەگى باعىنىشتىلارى بولعان پولشانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن گەنەرال پيلسۋدسكي, تاۋەلسىز فينليانديانىڭ نەگىزىن قالاعان گەنەرال ماننەرگەيم, ۋكراينانىڭ دەربەستىگى ءۇشىن كۇرەسكەن سكوروپادسكي سياقتى قايراتكەرلەر ساناتىنداعى تۇلعا ەكەندىگى داۋسىز. پولشا مەن فينليانديا حالقى وزدەرىن وتارلاۋشى ەلدەن مادەني جەتىستىكتەرىمەن, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ دەڭگەيىمەن عانا ءبولىنىپ, دەربەس كەتە الدى. م.شوقاي رەسەيدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن جاقسى بىلگەندىكتەن ولاردىڭ جويىلىپ, جۇتىلىپ كەتۋلەرىنەن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەستى.
ارينە, مۇستافا شوقاي تەك قازاق ەمەس, بۇكىل تۇركى تىلدەس حالىقتار مويىنداعان, ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان تۇلعا. وعان ساياسي باعا كەڭەس وداعى ىدىراماي تۇرعاندا, 1991 جىلى 24 مامىردا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قازاقتىڭ دارا پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «مۇستافا شوقاي!..ول كىم؟» دەگەن ماقالاسىندا بەرىلگەن بولاتىن. سودان بەرى, مىنە 30 جىل ءوتىپتى. وسى وتىز جىلدىڭ ىشىندە مۇستافا شوقايدىڭ شىعارماشىلىعىنا, ساياسي قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرىلىپ كەلەدى. اسا ءىرى تۇلعا جايلى كوپتەگەن مونوگرافيالار مەن ماقالالار جازىلدى, كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى, دەرەكتى جانە كوركەمسۋرەتتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. الايدا وسىعان قاراماستان, مۇستافا شوقاي رەسمي تۇردە ساياسي جاعىنان ءالى دە اقتالعان جوق. كەڭەستىك جۇيە قالىپتاستىرعان وكتەم ساياساتتىڭ ىقپالىنان, جالتاقتىقتان ارىلا الماي كەلەمىز. كەز كەلگەن ۇلت قايراتكەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تارتقان قاسىرەتىنە نەمقۇرايلى قاراۋعا بولمايدى. مۇستافا شوقاي سىندى ۇلى تۇلعانىڭ ۇلت تاريحى الدىنداعى ساياسي ورنى تولىق انىقتالىپ, وعان مەملەكەتتىك تۇرعىدا باعا بەرىلۋى كەرەك دەپ بىلەمىز.
ارينە, بۇل ىستە بىرنەشە داۋلى ماسەلەنىڭ الدىمىزدى ورايتىنى بار. ءبىرىنشىسى - قۇقىقتىق ماسەلە. مۇستافا شوقاي كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتى بولعان جوق جانە سوتتالعان جوق. سوندىقتان قۇقىقتىق جاعىنان اقتاۋدىڭ قاجەتى جوق دەۋشىلەر بار. مىسالى, قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرى قاسىمحان بەگمانوۆتىڭ فيلمىنە بايلانىستى 1995 جىلى وسكەمەندە بولعان سوت كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ مۇستافا شوقايعا بايلانىستى «مۇستافا شوقايدىڭ نەمىس-فاشيستەرىمەن قىزمەتتەس بولدى دەپ ەسەپتەۋگە نەگىز جوق. وعان قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالعان جوق. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان م.شوقايعا كىنا تاعىلعان جوق» دەپ بەرگەن انىقتاماسى دا بار.
ەكىنشى ايتىلاتىن ءۋاج بويىنشا مۇستافا شوقايدىڭ ەڭبەكتەرىن, شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋعا ەشكىم كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان جوق دەگەندى العا تارتادى. الايدا, ورىس ءتىلدى باسىلىمداردا ءالى كۇنگە مۇستافا شوقايدى نەگىزسىز قارالاۋ جالعاسىپ وتىر. سوندىقتان دا ءانۋار ءالىمجانوۆ اعامىز ايتقانداي «اقيقاتتىڭ جارشىسى, ورتا ازيا مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى مەن تەڭدىگىنىڭ جان اياماس جوقشىسى» – مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي جاعىنان اقتالاتىن ۋاقىتى ابدەن جەتتى!
ەگەر ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا ءوز ۇلتى مەن ەلىنىڭ مۇددەسىنە ايانباي قىزمەت ەتكەن حالقىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك, كەلەر ۇرپاق تا تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قۇرىپ الەمگە تانىتقان قايراتكەرلەرگە دە سونداي قۇرمەت كورسەتەتىن بولادى. بۇل - تاريحي اكسيوما! كۇننىڭ كوزىن بۇركەمەلەۋ قانشالىقتى مۇمكىن بولماسا, مۇستافا شوقايدىڭ دا قايراتكەرلىگى مەن حالقىنا ادالدىعىن, قايسارلىعىن جانە دە تاريحي تاعدىرلى سوزدەرىن كولەگەيلەپ تە, جاسىرىپ تا جوققا شىعارا المايمىز.
مۇستافا شوقايدىڭ ەسىمى مەن تاريحي قىزمەتىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ءىسىن اۋەلى ونىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى قىزىلوردا وبلىسىنداعى شيەلى اۋدانىنىڭ اتىن مۇستافا شوقايدىڭ ەسىمىمەن اتاۋدان باستاۋ كەرەك.
قازىر تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كونە تۇركىستان قايتا تۇلەۋ ۇستىندە. تۇركىستان قالاسى بۇكىل تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالماقشى. كەزىندە مۇستافا شوقاي دا ءبىرتۇتاس تۇركىستان مەملەكەتىن ورناتۋدى ارمان ەتىپ كەتكەن بولاتىن. سول قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىندا تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ كوسەمى بولعان مۇستافا شوقايعا ساۋلەتتى ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, ۇلكەن كوشەگە اتى بەرىلسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ماڭگىلىك ەل بولۋدى مۇرات ەتىپ جانە جوعالىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭعىرتۋدى قولعا الىپ وتىرعان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مۇستافا شوقاي الدىنداعى ءوز پارىزىمىزدى وتەيتىن تاريحي كەزەڭدە تۇرمىز. جانە دە ول كەزەڭ كەلىپ جەتتى!
مۇرات باقتيار ۇلى,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
