قازاقستاننىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى, حالقىمىزدىڭ مادەني مۇرالارى, ءتىلى, ءدىلى, تاريحي جادىگەرلەرى تۋراسىنان كوپتەگەن ناسيحات وسى قازاق راديوسى ارقىلى تاراتىلۋدا. سونىمەن قاتار الەمدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتار, شاپقان اتتاي ەمەس-اۋ, اتقان وقتاي جىلدامدىقپەن, لەزدە حالىققا جەتكىزىلەدى. مىنە, تەلەديدار, گازەتتەن مۇنىڭ ءبىر قادام الدا تۇراتىنى وسى بولسا كەرەك. دۇنيە دۇرمەگىندە بولىپ جاتقان سان الۋان جاڭالىقتاردى الدىمەن جەتكىزەتىن قازاق راديوسىنىڭ الەمدىك ۇلى دۇبىرگە قوسىلعانىنا دا بيىل ءبىر عاسىر تولادى. راديو ءوز داۋىرىنە ءۇنىن قوسىپ, قانشاما قيلى كەزەڭنىڭ كۋاسى بولدى دەسەڭىزشى. 1930-1942 جىلدارى قازاق راديوسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, تالانتتى ونەرپازداردى ەل-ەلدەن الدىرىپ, قازاق دالاسىن ءان-جىرمەن تەربەتكەن العاشقى باسشىسى ايتباي حانگەلدين اعامىز ەدى. ەل باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتەر وتىزدىڭ ويرانى, اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىنىڭ وزىندە قايبىر جاعىمدى-جاعىمسىز جاڭالىقتاردىڭ بارىنەن حالىق وسى قازاق راديوسى ارقىلى قۇلاقتانىپ وتىردى.
ءبىر عاسىر ۋاقىت ارالىعىندا مۇندا قازاقتىڭ نەبىر مايتالمان ءجۋرناليسى قىزمەت ىستەپ, ايتۋلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ۇلى تۇلعالارىمىز م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, س.سەيفۋللين, م.ماقاتاەۆ, ب.سوقپاقباەۆ, ش.سماحان ۇلى, و.اۋباكىروۆ, ب.مومىش ۇلىلاردان تارتىپ, بۇگىنگى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇ.ەسداۋلەتوۆكە دەيىنگى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ ۇندەرى تاسپالانىپ, جازىلىپ الىندى. ونەر سالاسىنىڭ قايراتكەرلەرى كۇلاش بايسەيىتوۆا, جامال وماروۆا, امىرە قاشاۋباەۆ, يسا بايزاقوۆ, كەنەن ازىرباەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, دانەش راقىشەۆ, مادەنيەت ەشەكەەۆ, قالي بايجانوۆ, قوسىمجان باباقوۆ, بايعابىل جىلقىباەۆ, جانىبەك كارمەنوۆتەي كۇمىس كومەي انشىلەرىمىزدىڭ, ءاسىمحان قوسباساروۆ, ۇمبەتالى كارىباەۆ, مۇحتار وتەباەۆ, كوكەن شاكەەۆ, تولەگەن مومبەكوۆ, بۇگىندە ارامىزدا جۇرگەن ءسابيت ورازباي, قايرات بايبوسىنوۆ, تولەۋ قوسانوۆ, جاقسىلىق ەلەۋسىنوۆ, دۇيسەنعازى نىعمەتجانوۆ سىندى ازۋىنا ءتىلىن جانىعان جەزتاڭداي جىراۋلارىمىزبەن قاتار بۇگىنگى جاس ءانشى, جىرشىلارىمىزدىڭ التىن داۋىستارى وسىندا تاسپالانعان.
اكەمتەاتردىڭ ارتىستەرى س.قوجامقۇلوۆ, ق.بادىروۆ, س.مايقانوۆا, ى.نوعايباەۆ, س.ورازباەۆ, ن.مىشباەۆا, ف.ءشارىپوۆا سىندى مايتالمان حالىق ارتىستەرىنىڭ جاعىمدى داۋىستارى دا وسى قازاق راديوسى ارقىلى ەل جادىندا ساقتالدى. 100 جىلدىق تاريحى بار قازاق راديوسىنىڭ العاشقى قالىپتاسۋ جىلدارىندا قۇرامىندا ەكى جۇزگە تارتا ونەرپازى بار ءوزىنىڭ جەكە (سيمفونيالىق, ۇلت اسپاپتار وركەسترى) بولعانى ونىڭ قۇرۋشىلارى الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپوزيتورلارىمىز احمەت جۇبانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, لاتيف حاميدي, الدابەرگەن مىرزابەكوۆ, ت.ب. راديو تاريحىندا تاڭبالانىپ جازىلدى. وسى وركەستردىڭ قۇرامىندا ەرمەك سەركەباەۆ, سۋات ابۋسەيىتوۆ, راشيد مۇساباەۆ, زەينەپ قويشىباەۆا, كەشە عانا ومىردەن وتكەن ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, بۇگىندە ارامىزدا جۇرگەن نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆتار, ت.ب. قازاقتىڭ اياۋلى ۇل قىزدارى ءان ايتىپ, قىزمەت ەتتى. مينا سەيىتوۆا, زامزاگۇل ءشارىپوۆا, قاتيرا ازىمباەۆا, انۋاربەك بايجانباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, وسمان دۇيىمباەۆتاي ديكتورلار العاشىندا قىزمەت جاساسا, ولاردىڭ ءىزىن الا بۇل كاسىپتى مامبەت سەرجانوۆ, ومارحان قالمىرزاەۆ, ساۋىق جاقانوۆا, ءابدىرالى بولەباي, مىرزابەك قۋاتبەكوۆ, بولات بىجىباەۆ, امانجان سەرىكوۆ سىندى ساڭلاقتار جالعاستىردى.
كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق كسر مەملەكەتتىك تەلەراديو كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان اعالارىمىزدىڭ كەز كەلگەنىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ايتۋعا بولار ەدى. «ەلەڭ-الاڭدا بۇكىل قازاقستاندى ءانۇران ايتىپ وياتاتىن, ءتۇن ورتاسى اۋا سول انۇرانمەن ۇيىقتاتاتىن قازاق راديوسى حالىقتىڭ ءبىر قامقور اناسى, كۇندىز-ءتۇنى ەل تىنىشتىعىن قورعاپ, ايالاپ تۇرعان پاناسى سەكىلدى» دەپ قۇرمەتتەپ كەتكەن جازۋشى-پۋبليتسيست, مەملەكەت قايراتكەرى, 1980-1986 جىلدارى توراعالىق ەتكەن پروفەسسور كامال سمايىلوۆ اعامىزدى قالاي ايتپايمىز.
كامال اعاسىنىڭ ءىزىن الا بۇل قىزمەتكە تاعايىندالعان جازۋشى, جۋرناليست, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, سىنشى, قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كەزىندە قازاق تىلىنە قورعان بولا بىلگەن, «پارىز بەن قارىز» تەلەباعدارلاماسى ارقىلى شىندىقتى شىرىلداتا ايتقان وسى كوميتەتتىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ەتكەن ساعات اشىمباەۆ اعامىزدىڭ ەڭبەگىن قالاي ۇمىتامىز.
1987 جىلى قازاق راديوسىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىنە قۋانىشبەك تورەبەك ۇلى ورمانوۆ اعامىز كەلدى. الدىنا قويعان ءبىرىنشى ماقساتى قازاق راديوسىنىڭ ەفيرىنەن قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ, سونىمەن قاتار راديونىڭ فونەتەكالىق قورىندا جينالعان داۋىستار مەن ءان-كۇيلەردى ساقتاۋدى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدى قولعا الدى جانە ونى ىسكە اسىردى.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان العاشقى 1992-1994 جىلدارى «قازاقستان» مەملەكەتتىك تەلەراديو كومپانياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, «باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوق» دەپ لاۋازىمىنا قاراماي كىمگە بولسا دا بار شىندىقتى قاسقايىپ تۇرىپ بەتكە ايتاتىن جۋرناليست, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا اعامىز كەلدى. «تۇيەنىڭ جەگەنى جانتاق, ارقالاعانى التىن» دەپ ەكى وتتىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن جۋرناليستەردىڭ ەڭبەكتەرىن باعالاي ءجۇرىپ, ارعى-بەرگىسىن ايتپاعاندا جۇزگە تارتا جۋرناليسكە پاتەر اپەرگەن شەراعاڭنىڭ ارىپتەستەرىنە, ۇلتىنا جاساعان قىزمەتىن قالاي ۇمىتامىز. «الۋان-الۋان جۇيرىك بار الىنە قاراپ شاباتىن» دەمەكشى قازاق راديوسىنىڭ باس ديرەكتورلىق قىزمەتىنە قانشاما ازامات كەلدى. ارينە, ءبارىنىڭ دە ماقساتى حالقىنا قىزمەت ەتۋ ەدى.
ەلباسىمىزدىڭ «مادەني مۇرا», ت.ب. ستراتەگيالىق باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ شارالارى اياسىندا قازاق راديوسىنا 2008 جىلدىڭ كۇزىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەتتە جۇرگەن كەزىمدە قازاق راديوسىنىڭ باس ديرەكتورى ءجۇرسىن ەرماننىڭ شاقىرۋىمەن كەلدىم. ول ۋاقىتتا «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى, جاناي وماروۆ تا, ءبىرىنشى ورىنباسارى بىلىكتى جۋرناليست ءلاززات تانىسباي حانىم ەدى. ەلىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا قىزمەت ەتىپ وتىرعان مەن ورنالاسقان «ادەبي-ساز» باعدارلامالار رەداكتسياسى راديونوۆەللالار, ادەبي-تانىمدىق, ادەبي-مۋزىكالىق, رۋحاني-اعارتۋشىلىق, اقپاراتتىق-مۋزىكالىق-ساۋىقتىق, قوعامدىق-اقپاراتتىق, ساراپتامالىق, راديوەسسە, تاريحي عىلىمي باعدارلامالار جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن. كەزىندە بۇل رەداكتسيانى قازاقستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى ءىليا جاقانوۆ, كومپوزيتور كەڭەس دۇيسەكەەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كۇيشى ءشامىل ابىلتاەۆتاي اعالارىمىز باسقارعان ەكەن. بۇگىنگى جەتەكشىسى – كوپ جىل وسى سالادا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان ءلاززات قاپىشەۆا حانىم. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ اشقان ء«ىنجۋ-مارجان» حابارىم حالىقتىڭ ءداستۇرلى جىرشىلىق ونەرى مەن جىراۋلار ونەگەسىن, ەلىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى, تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلى تۇلعالار جايلى تاريحي-تانىمدىق, عىلىمي-زەرتتەۋدەن تۇرادى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق ءمانى بار دانالىق سوزدەرى مەن تاعىلىمدى ناقىلدارىن, اقىل-وي بايلىعىن, تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىنداعى «تەرمە» اتتى تانىمدىق, تاربيەلىك ماڭىزى ۇلكەن شىعارماشىلىق باعدارلامام تاعى بار. ۋنيۆەرسيتەتتە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇستازى قىزمەتىنەن كەلسەم دە, ميلليونداعان تىڭدارماننىڭ الدىنا شىعىپ, ميكروفوننان سويلەۋ ماعان جەڭىل بولا قويعان جوق. بىردە جوعارعى قاباتتا ءلاززات تانىسباي حانىممەن ۇشىراسا كەتتىم. كابينەتىنە شاقىرىپ, جۇمىسىمنىڭ جاي-جاپسارىن سۇراپ, جاساعالى جاتقان تاريحي ءمانى زور ۇلكەن دۇنيەلەرىمە ساتتىلىك تىلەدى. راديو باسشىلارى اۋىسىپ, باس ديرەكتور قىزمەتىنە عالىمجان مەلدەشوۆ كەلىپ جايعاستى. ونىڭ دا سىڭىرگەن ەڭبەگى از بولعان جوق. قازاق راديوسىنىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا «قازاقستان» رترك» اق باسقارما توراعاسى بولىپ, نۇرجان مۇحامەدجانوۆا كەلدى. ءبىرىنشى ورىنباسارى – ءلاززات تانىسباي. راديو باسشىلىعى كانىگى جۋرناليست ماحات سادىق مىرزانىڭ قولىنا ءتيدى. قازاق راديوسىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ ءوتتى. وسى ءبىر ۋاقىتتى قازاق راديوسى شىعارماشىلىق ۇجىمىنىڭ داۋىرلەپ, دۇرىلدەپ تۇرعان كەزەڭى دەۋگە بولار ەدى. ويتكەنى الدىڭعى بۋىن ساقا جۋرناليستەر تورەحان دانيار, كوپەن امىربەك, ساۋىق جاحانوۆا, ءلاززات قاپىشەۆا, سايلاۋبەك تويلىباي, عالىم ەسەنساريەۆ, گۇلسارا قابلانوۆا, تەمىرحان مومبەك ۇلى, التىن يمانباەۆا, ت.ب. بولسا, ورتا بۋىن, باقىت جاعىپار ۇلى, ەدىل انىقباي, بولاتبەك تولەپبەرگەن, گۇلناز مولدابەرگەنوۆا, گۇلميرا ءنالىباي, سارسەنعالي ءجۇزباي, ت.ب. جاس بۋىندار گۇلبانۋ الپامىسقىزى, مۇحتار تۇرتاي ۇلى, جاسۇلان ناۋرىزباي ۇلى, جارقىن سالەن ۇلى, ءلاززات تيىشبەكقىزى, باقىتجان جارمۇحامەد, ءمولدىر جانباەۆا, ت.ب. توننىڭ ىشكى باۋىنداي بىرلەسىپ, ۇلتتىڭ وركەندەۋى, ەگەمەندىگىمىزدىڭ دامۋىنا ايانباي تەر توكتى. قازاق راديوسى مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قازاق, ورىس, نەمىس, كورەي, ۇيعىر, ازەربايجان, تۇرىك جانە تاتار تىلدەرىندە 24 ساعات بويى 150-دەن اسا حابار تاراتىپ وتىردى. ال «شالقار» ارناسى بىرىڭعاي قازاق تىلىندە ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن دامىتۋ ماقساتىندا 18 ساعات, «استانا» راديوسى جاستارعا ارنالعان تانىمدىق, اقپاراتتى-مۋزىكالىق حابارلارىن تاۋلىگىنە 19 ساعات ناسيحاتتادى. وسى كەزەڭدە جۋرناليستەردىڭ ەسەلى ەڭبەكتەرى باعالانىپ, ەكى جۇزگە تارتا قىزمەتكەردىڭ پرەزيدەنت اپپاراتىنان باستاپ, ءتۇرلى مينيسترلىكتەن, تاعى دا باسقا ۇجىمداردان ماقتاۋ, ماداقتاۋ گراموتاسىن الدى. ۇجىمنىڭ كوپشىلىگى اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى ت.ب توسبەلگىلەرمەن ماراپاتتالىپ, ەكى بىردەي جۋرناليست مەملەكەتتىك جوعارى ناگرادا – «قۇرمەت» وردەنىن كوكىرەكتەرىنە تاقتى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاق راديوسىنا ارنايى قۇتتىقتاۋىن جىبەرگەن ەدى. سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت, قازاق راديوسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى دا كەلىپ جەتتى. قىزمەتىن تەلەارنادا ديكتورلىقتان باستاپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, مينيسترلىكتە ابىرويلى قىزمەت اتقارعان بىلىكتى دە ءبىلىمدى مامان ءلاززات تانىسباي «قازاقستان» رترك» اق باسقارما توراعاسى قىزمەتىن اتقارۋدا. «قازاق راديولارى» جشس ديرەكتورى قىزمەتىنە ەرنۇر بۋراحان تاعايىندالىپ, قازاق راديوسىنىڭ باسشىسى رەتىندە دۋلات ابيبۋللاەۆ بەكىتىلىپ, 100 جىلدىق قارساڭىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, الدىڭعى بۋىن اعالار ءىزىن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا ساي ەسەلەپ قىزمەت ەتۋدە. بۇگىندە قازاق راديوسى قاناتىن كەڭگە جايىپ, تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك راديوسىمەن ت.ب. راديولارمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا. بيىل ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا قازاق راديوسى يران, تۇركيا, ازەربايجان, موڭعوليا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, تاتارستان راديولارىمەن بىرلەسكەن «ناۋرىز-2021» حالىقارالىق راديوكوپىرىن وتكىزدى. سونىمەن بىرگە رەسەي, فرانتسيا, اۋستريا, بەلگيا, كورەيا, جاپونيا ازاماتتارىمەن ءوز ەلدەرىندەگى ناۋرىز مەيرامىنىڭ اتالىپ ءوتۋ ءداستۇرى جايلى پىكىر الماستى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باستاۋىمەن 1921 جىلى ورىنبور قالاسىنان اقپارات تاراتا باستاعان راديوارنا قازىر ەل اۋماعىنىڭ 89 پايىزىن قامتىپ وتىر. ونلاين رەجىمدە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە حابارلار تاراتىلۋدا.
اسىل قازىنامىز «التىن قوردا» 20 مىڭداي ساعاتتى قۇرايتىن 150 مىڭعا تاقاۋ جازبالار ساقتاۋلى. بار كونە تاسپالار زاماناۋي سان تاڭبالىق جۇيەگە كوشىرىلىپ, اياقتالۋعا جاقىندادى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋلارى, سونىمەن قاتار مەملەكەتىمىزدىڭ كەمەلدەنۋ جولىنداعى ءىس-ارەكەتتەرى مەن ءاربىر بايانداماسى دالمە-ءدال ۋاقىتىندا حالىققا جەتىپ, ناسيحاتتالىپ وتىرادى. كەيىنگى كەزدە قازاق راديوسىندا قالىپتاسقان جاقسى ءۇردىس, ەلوردامىزعا ەسەپ بەرۋگە كەلگەن وبلىس اكىمدەرى, مينيسترلەر كەزىندە راديومىزدان ىرگەسىن اۋلاقتاتسا, بۇگىندە قازاق راديوسىنا شاقىرىلىپ, ەل بولاشىعىنا اتقارعان جۇمىستارى جونىندە ماعلۇماتتار بەرۋدى داستۇرگە اينالدىردى. سونىمەن قاتار قازاق راديوسىنىڭ باسشىلىعى مينيسترلىككە قازاق راديوسىنا قالالاردان كوشە بەرۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. ۇكىمەتتىڭ ونوماستيكالىق كوميسسياسىنان قولداۋ تاۋىپ, 100 جىلدىقتىڭ سىيى رەتىندە ەلوردامىز نۇر-سۇلتان, شىمكەنت, قىزىلوردا, ت.ب. قالالاردان كوشەلەر بەرىلۋدە. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ قازاق راديوسىنا ءجيى سۇحبات بەرۋى جۋرناليستەردى قاناتتاندىرۋدا. راديو جۋرناليستەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى شەشىلە قويماسا دا, جىگەرىنە جىگەر قوسىلىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز, حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى, ەل بىرلىگى جولىندا ايانباي تەر توگىپ, قازاقستاننىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن بار الەمگە پاش ەتۋدە.
قويشىعۇل مۇستافا ۇلى,
ءا.بايجانباەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, جۋرناليست
