راس, بىلتىر تاۋەلسىزدىك كۇنىن اۋىر جاعدايدا قارسى الدىق: الەمدى قۇرساۋىنا العان كوروناۆيرۋس ىندەتى بۇكىل ادامزاتقا ۇلكەن قاسىرەت اكەلدى. ءبىز دە تالاي ارىسىمىزدان, اياۋلى جاندارىمىزدان ايىرىلدىق. وسىنداي ادامزاتقا تونگەن قاۋىپ-قاتەر ۇستەگەن قيىندىقتارعا قاراماستان, ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىلىعىنا كەلگەن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل تىزگىنىن مىقتى ۇستاپ, ساليقالى ساياساتىمەن كوش باستاپ, ءوزى ۋادە بەرگەن ساياسي رەفورمالارىن ساباقتاستىقپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قيىن ساتتەردە شىڭدالا ءتۇسىپ, ارىس قالاسىنداعى جارىلىستا, قوردايداعى قاقتىعىستا, ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى ەلدى ەلەڭدەتەتىن تەكەتىرەستەر بارىسىندا ءوزىنىڭ سارابدال ساياساتكەر ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. بىلتىر پاندەمياعا قاتىستى اۋىر جاعدايدا دا جۇمىسسىز قالعان حالىققا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, كومەك قولىن سوزعانى ەلدىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىن وياتتى.
پاندەميا دەرتى كۇللى جاھاندى جايلاعان كۇردەلى سىناق كەزەڭىندە قيىندىقتى قاجىرلىلىقپەن ەڭسەرىپ, الدىمەن ەل بولاشاعىنىڭ باقۋاتتىلىعى كوزدەلگەن زور ماقساتتار مەن مىندەتتەردى العا قويا بىلگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قايراتكەرلىگىنە ءتانتى بولامىز. قازىردىڭ وزىندە جەر ماسەلەسى, ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار, تسيفرلاندىرۋ, بالالار مەن مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, ەكولوگيا پروبلەمالارى جاڭا سەرپىنمەن قولعا الىنىپ جاتقانى ايقىن اڭعارىلادى.
بيىل وتكەن جولىمىزدى زەردەلەۋگە تاپتىرماس مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا ««Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا بۇل تۋرالى ايرىقشا اتاپ ءوتتى. العاشقى ونجىلدىق ەگەمەندىككە ەندى عانا قول جەتكىزگەن قازاقستانداي جاس مەملەكەت ءۇشىن وڭاي بولعان جوق, بۇل قازاقستاننىڭ ءوز دەربەستىگىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭى بولدى. ەكىنشى ونجىلدىقتا ەتەك-جەڭىمىزدى جيىپ, شەكارامىزدىڭ ىرگەسى بەكىتىلىپ, ەل كەرەگەسى كەڭەيدى, تۇعىرى نىعايدى. ەندى, مىنە, ءۇشىنشى ونجىلدىقتا مەملەكەتىمىز شىن مانىندە جاھاندىق كوشكە ىلەسىپ, ەشبىر ەلدەن كەم بولماي, الەمدىك ساياساتتىڭ تورىنە وزا باستاعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. وسىلايشا, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پاراساتتىلىقپەن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىزجىلدىق بەلەسىنە ابىرويمەن شىعىپ, ءتورتىنشى ون جىلدىعىنا نىق قادام باسقالى وتىرمىز.
قازىرگىدەي تاعىلىمدى كەزەڭنىڭ بەلەسىندە وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى ەل بولىپ باستان وتكەرگەن قيىندىقتاردى ەستەن شىعارماعان دۇرىس. كۇردەلى كەزەڭدە جاڭا مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋعا اتسالىسقان بۇكىل حالقىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى كورىندى. سول ۋاقىتتا ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قىسىل-تاياڭ ساتتەن حالقىن امان-ەسەن الىپ شىعىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن بيىكتەتتى.
ەلباسى شىعىستاعى كورشى ەلمەن, باتىستاعى ەلدەرمەن شەكارانى بەكىتىپ, ىرگەلى مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتىپ, ەلىمىز بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولۋىنىڭ ارقاسىندا وزگەلەرمەن ۇزەڭگىلەسە العا دامىدىق. مەملەكەتىمىزدىڭ نىشاندارى بەلگىلەنىپ, كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ, قارۋلى كۇشتەرىمىز قۇرىلدى. ەلىمىز نارىقتىق جولدى تاڭداپ العان سوڭ, وسى كۇنى ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان وتاندىق بيزنەس قالىپتاستى. ەلىمىزگە شەتەلدەن ينۆەستورلار كەلە باستادى. وسىلايشا, جان-جاقتى بەيبىت دامۋدى ماقسات ەتكەن سوڭ, ەلىمىزدىڭ اۋماعىن يادرولىق قارۋدان ءبىرجولاتا تازالاعان ەدىك. وسىنداي ەگەمەن ەل كەرەگەسىن قالىپتاستىرۋدا قانداي ۇزدىكسىز ساياسي كۇرەستەردىڭ جۇرگەنىن, حالقىمىزدىڭ قانداي اۋىر بەلەستەردەن وتكەنىن مەن ءوزىمنىڭ «جانىم ساداعا» كىتابىمدا ەگجەي-تەگجەيلى باياندادىم. كىتاپتى وقىرماندار جىلى قابىلدادى.
قازىرگى پاندەميا بۇكىل الەم بويىنشا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق جانە باسقا دا داعدارىستار تۋىنداتىپ وتىر. سونىڭ ەڭ قاۋىپتىسى جاعىمسىز يدەولوگيالىق ۆيرۋستاردىڭ بەلەڭ الۋى, ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى ەل ىشىنە ىرىتكى سالىپ, دۇردارازدىق تۋدىرۋدى ماقسات ەتۋشىلەردىڭ ارەكەتى دەر ەدىم. كەشەگى توتاليتارلىق كەزەڭنىڭ قۇرساۋىندا ءتىلىمىز بەن دىلىمىزدەن, ءدىنىمىز بەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان ايىرىلىپ قالا جازداپ ەدىك, بۇگىندە ەل بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرىپ, ءارتۇرلى يدەولوگيالىق ارانداتۋ جاساۋدى كوزدەيتىندەر تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاۋىپ توندىرۋدە. «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەندەي, حالقىمىز قازىرگى كەزدە وسى ەل ىشىنە ىرىتكى سالۋشىلارعا قارسى سانالى تۇردە بىرىگىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن بىرلەسىپ قولداعانى ابزال. دانا حالقىمىز «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى» دەمەۋشى مە ەدى, قازىرگى اقپاراتتىق يدەولوگيانىڭ قولجەتىمدى زامانىندا بەيسانالى تۇردە تەرىس ىقپالعا ىلەسىپ كەتپەۋدى ويلاۋ كەرەك. جاھاندانۋ كەزەڭىندە ميداي ارالاسقان وركەنيەتتەرگە جۇتىلىپ كەتپەي, ۇلت, يا ەل رەتىندە ساقتالىپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – تاۋەلسىزدىكتى ۋىستان شىعارىپ الماۋ ەكەنىن ارقايسىمىز جاقسى تۇسىنگەنىمىز ءجون.
مەملەكەت باسشىسى «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «جەرگە بايلانىستى ءبارىمىز ايقىن بىلەتىن جانە بۇلجىمايتىن اقيقات – قازاقتىڭ جەرى ەشبىر شەتەلدىكتىڭ مەنشىگىنە بەرىلمەيدى, ەشقاشان ساتىلمايدى. وسىنى ءار ازاماتىمىز ساناسىنا بەرىك ءسىڭىرۋى قاجەت», دەپ انىق تا ناقتى اتاپ كورسەتتى.
ءاربىر ەلىم دەگەن سانالى ازامات اتا-بابالارىمىز نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ قالعان قاسيەتتى جەرىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەۋى مىندەتتى. سەبەبى قاسيەتتى كەڭ-بايتاق جەر-انامىز – اۋزىمىزدى اقتان ايىرماعان, سارقىلماس كۇش-قۋات بەرگەن, بەرەكە-بىرلىگىمىزدى ارتتىرعان قۇتىمىز, ەڭ باستى بايلىعىمىز. كەزىندە ءدال ءوز ۋاقىتىندا, تاباندىلىقپەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە بۇگىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان بەرىك شەكارامىزدىڭ مىزعىمايتىن بەرىكتىگىنە سەنىمدىمىن. 2018 جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلعاننان كەيىن قۇرلىقتاعى عانا ەمەس, تەڭىزدەگى شەكارامىز دا تولىعىمەن شەگەندەلگەنىن بىلەمىز. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزعا كۇمان كەلتىرىپ, تاتۋ كورشىلىك قاعيدانى بۇزىپ, ارانداتۋشىلىققا بارۋدى ويعا العان كەيبىر شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە رەسمي جانە قوعامدىق دەڭگەيدە تويتارىس بەرە وتىرىپ, قاسيەتتى جەرىمىزدى اسپەن دە, تاسپەن دە قورعاۋعا دايىن بولۋىمىز قاجەتتىگىن ءوز ماقالاسىندا باسا ايتقان بولاتىن.
ءبىزدىڭ كەلەر ۇرپاققا اماناتتاپ, تابىستاپ كەتەتىن بىردەن-ءبىر اسىل مۇرامىز بولسا, ول – ءبىر ۋىس توپىراعى التىننان قىمبات قاسيەتتى جەرىمىز. سونىڭ دالەلىندەي, جاقىندا عانا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قاتىناستارى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا مەملەكەت باسشىسى قول قويدى.
زاڭ شەتەلدىكتەرگە جانە شەتەلدىك كومپانيالارعا, ازاماتتىعى جوق ادامدارعا, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنا, سونداي-اق قانداستارعا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن بەرۋگە تىيىم سالۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار قۇجاتتا شەتەلدىكتەر مەن شەتەلدىك ۇلەسى بار قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ بۇرىن جالعا العان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ مەرزىمدەرىن ۇزارتۋعا بولمايتىنى جانە ولاردى پايدالانۋ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن عانا يەلىك ەتەتىنى تۋرالى دا ناقتى ايتىلعان.
سونىمەن قاتار ەكونوميكاسى قۋاتتى, رۋحى اسقاق قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تىزگىنىن بولاشاق ۇرپاققا تابىستاپ كەتەردە, قازاق حالقىن بىرىكتىرەتىن بارىمىزگە ورتاق ءبىر قۇندىلىق بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, ول – قاستەرلى تاۋەلسىزدىك. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەرتەڭگى كۇنى ەلدىك ىستەردى جالعاستىراتىن لايىقتى ۇرپاق تاربيەسىنە قاتتى ءمان بەرىپ وتىر. وسىعان وراي, بالالارعا ارناپ شىعارمالار جازاتىن جازۋشىلاردى قولداۋ, شەتەلدىك جاقسى شىعارمالاردى اۋدارۋ, مەكتەپ كىتاپحانالارىنىڭ جۇتاڭ بازاسىن تولىقتىرۋ, باي شەجىرەمىزدى نەگىزگە الىپ, ءتول كينومىزدى دامىتۋ, جاس تالانتتاردى قولداۋ تۋرالى ءجيى ايتىپ كەلەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي بىرقاتار رۋحاني جوبالار دۇنيەگە كەلدى. مەملەكەت باسشىسى ۇلىق ۇلىستىڭ, ياعني التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە كوڭىل ءبولدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
«جاس ۇرپاقتىڭ ساناسى ايقىن ءارى بەرىك بولۋى ءتيىس» دەگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراس قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى.
تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردا ۇقك توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان كەزىمدە اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان تاريحشى عالىمدارمەن بىرگە تاريحتاعى اقتاڭداقتار اقيقاتىنىڭ استارىن اشۋ ءۇشىن بىرگە كۇش جۇمساپ, ىرگەلى شارۋانى اتقارعان ەدىك. سول كەزدە تاريحشىلار ءۇشىن ۇقك مۇراعاتىنىڭ ەسىگى العاش اشىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە كوپ تاريحىمىز زەرتتەلىپ, كىتاپ بولىپ شىقتى. زەرتتەۋشى عالىمدار ءۇشىن تاريحىمىزدىڭ دەرەككوزدەرى اشىق تا قولجەتىمدى بولعانى دۇرىس. بۇل رەتتە, قازاقستاننىڭ اكادەميالىق ۇلگىدەگى جاڭا تاريحىن جازۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «شەتەل اۋديتورياسىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن جازىپ, الەمنىڭ نەگىزگى تىلدەرىنە اۋدارۋدى ۇسىنامىن. بۇل – قازاقتىڭ سانعاسىرلىق شىنايى تاريحىن الەمگە تانىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءوزى جازۋى ءتيىس. بوتەن يدەولوگيانىڭ جەتەگىمەن جۇرۋگە بولمايدى. ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جازىلعان شەجىرە ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلدىعىندا جاڭا بەلەسكە قادام باسقان ەلىمىزدى ۇلكەن جەتىستىكتەر كۇتىپ تۇر. مەن بۇعان سەنىمدىمىن.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى قازاقستاندىقتاردىڭ ەل ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋىنا, مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ شەشىمدەرىنە اشىق پىكىر ايتۋلارىنا مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر. سول سياقتى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى دە پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, «قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت – كەلەلى ءىستى اقىلداسىپ بىرگە شەشۋ ءداستۇرىن جالعاستىرۋعا» جول اشتى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىمەن پارلامەنت سايلاۋ تۋرالى زاڭعا دا وزگەرىستەر ەنگىزدى. ەندى اۋىل اكىمدەرىن, اۋدان, قالا اكىمدەرىن حالىق سايلايتىن بولادى.
بۇل كەلەلى شارالار ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋعا, ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان سىندارلى ساياساتتىڭ جەمىسى ەكەنى انىق.
جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قارىشتاپ دامۋىنا بايلانىستى جاڭا وزگەرىستەر اسقان جىلدامدىقپەن ورىن الىپ وتىرعانىنا بۇگىندە بارشامىز كۋا بولىپ وتىرمىز. دەسەك تە ەلدەگى ساياسي رەفورما ءبىر كۇندە جاسالاتىن شارۋا ەمەس. ەل پرەزيدەنتى جارقىن بولاشاققا بەلگىلەگەن مەجەلەردى ەل ىرگەسىن شايقالتپاي, ءتۇرلى ارانداتۋلارعا جول بەرمەي, بايىپپەن, اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن كوپ بولىپ ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. سەبەبى تارازى باسىندا قاسيەتتى تاۋەلسىزدىگىمىز, حالقىمىزدىڭ بىرلىك-بەرەكەسى تۇر.
«ەلىمىزدە, ەڭ الدىمەن, ادامنىڭ قۇقىعىن تولىعىمەن ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن زاڭ مەن ءتارتىپ بولۋى كەرەك. انارحيا مەن جۇگەنسىزدىك جاقسىلىققا اپارمايتىنى انىق», دەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن بۇگىندە قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسى زامان تالابىنا ساي دامىپ كەلەدى. وسى ورايدا, ەل تىزگىنىن قولعا العانىنا ەكى جىل تولعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن تولىق قولدايتىنىمدى بىلدىرەمىن. مەملەكەتتىك مۇددە جولىنداعى بارلىق ساياسي قادامى ءساتتى بولسىن.
تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولسىن!
ءسات توقپاقباەۆ,
زاپاستاعى گەنەرال-پولكوۆنيك
