قازاقستان • 16 مامىر، 2021

جاھاندانۋ جانە تۇپنەگىزگە ورالۋ: قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىنا قاتىستى وي

1711 رەت كورسەتىلدى

ءوزارا ساۋدا ءوسىپ، ساياسي، مادەني قارىم-قاتىناستاردىڭ نىعايۋى نەگىزىندە، ونىڭ ۇستىنە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ قارىشتى دامۋىنىڭ سەبەبىنەن الەم ەلدەرى ءبىر-بىرىنە اجىراماستاي بايلانعان. ءبىز بۇل پروتسەستى جاھاندانۋ دەپ ءجۇرمىز.

جاھاندانۋ داۋىرىنە سۇعىنا ەنگەن سايىن ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر نىعايا تۇسكەنى بەلگىلى. وسى ۇدەرىستىڭ ىرگەلى كو­رىنىسى – ەۋرووداقتىڭ قۇرىلۋى بول­عان ەدى. بۇل – ەكونوميكالىق، سايا­سي عانا ەمەس، تىعىز مادەني دە بايلا­نىس ورناتۋ تالپىنىسى. اسقىنعان ۇلت­شىلدىقتان قاتتى شارشاعان كا­رى قۇرلىق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تان كەيىن بىرىگۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى بارشاعا ءمالىم. ەسەپسىز قان توگىسكە، كەسكىلەسكەن شايقاستارعا قاراماستان، ولار باس بىرىكتىرە العان بولاتىن. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنا ءتان پروتەكتسيونيزم دە كەلمەسكە كەتكەندەي ەدى.

دەگەنمەن، بۇگىندە جالپى ەۋروپا­لىق ينتەگراتسيانىڭ سىناقتارعا تاپ كەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. ۇلىبري­تانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى – شۋ­لى برەكسيت، كوشى-قوندىق ءارى قارجى­لىق داعدارىستار... بۇل جاعدايلاردىڭ بارلىعىن كۇتپەگەن جەردەن كەلگەن COVID-19 مۇلدە ۋشىقتىرىپ جىبەردى. قالىپتاسقان جاعداي ءبىرىنشى كەزەكتە جات جۇرتقا ەمەس، ءتول ۇلتقا كومەك قو­لىن سوزۋ قاجەتتىلىگىن تۋعىزدى. شەكارالار جابىلدى، تاۋار الماسۋلار شەكتەلدى. اركىم ءوز ۇلتىنىڭ قا­مىن كۇيتتەپ كەتكەنىن كوز كورىپ وتىر. ۇمىت بولعان پروتەكتسيونيزم ال­دى­مىزدان شىقتى. ءوزىنىڭ ايقىن بەي­نەسىن كورسەتتى.

بۇل شىنايىلىق نەنى كورسەتتى دەگەندە، ۇلت مۇددەسى وزگە مۇددەلەردەن جو­­عارى تۇراتىنىن كورسەتتى. قاي سالادا دا.

وسىعان قاراپ-اق، ورتاق مۇددە مەن قۇندىلىقتار، سەرىكتەستىك، ءوزارا ىنتىماقتاستىق ۇلتتىڭ جوعى تۇگەن­دەلگەندە عانا شىنايى ىسكە اساتىنىن تۇسىنگەندەي بولدىق. ال بۇل قاعيدا ءبىز سەكىلدى ەندى عانا ەركىندىكتىڭ ءدامىن سەزىنە باستاعان، تاريحىنا قايتا تە­رەڭ­دەپ، رۋحىن تىكتەپ جاتقان ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز. سون­دىقتان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلت مۇددەسىن باتىل قورعاعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسى بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتتا اۋاداي قاجەت دۇنيە دەپ باعامدايمىز.

مەملەكەت باسشىسى وسى باعدار­لامالىق ماقالاسىندا «جاھاندانۋ كەزىندە ەل جات جۇرتتىڭ ىقپالىنا بەيسانالى تۇردە ىلەسىپ كەتكەنىن اڭ­عار­مايدى. باسقاشا ايتقاندا، ماج­بۇرلىكتەن ەمەس، ساناسىنىڭ ۋلانۋى ارقىلى ءوز ەركىمەن تورعا تۇسەدى. سوندىقتان، جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ، ارتىقشىلىقتارىن بويعا سىڭىرۋمەن قاتار، تامىرىمىزدى بەرىك ساقتاۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق بولمىسىمىزدان، ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق وركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەت­پەۋدىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى»، دەگەن بولاتىن. البەتتە، الەم ءبارى ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تانيتىن ۇلكەن ءبىر اۋىلعا اي­نالعان تۇستا، مادەني بىرەگەيلىكتىڭ شەكاراسى شايىلىپ كەتە جازداپ تۇرعان كەزەڭدە ۇلتتىق بولمىسىمىز قاراڭعىدا جا­عىلعان شىراق سەكىلدى كورىنەتىنى راس. وعان قايتا ورالۋ مەن قورعان بولۋ اسا ماڭىزدى. وسى ماقا­لادا مەم­لەكەت باس­شىسى اتالعان ماسە­لەلەرگە ايرىق­شا ءمان بەردى.

اۋەلى توقتالعىمىز كەلەتىنى – ءتول تاريح تاقىرىبى. تاريح كەيدە وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە قالا بەرەتىن وقيعالار تىزبەگى بولىپ كورىنسە دە، ول بۇگىنىمىزدى بايىپتاۋعا جانە بولاشاعىمىزدى باعدارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۋاتتى سالا ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇل باعىتتا ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ اۋاداي قاجەت. سەبەپ؟.. سەبەبى بىزدە تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالارعا قاتىستى داۋ كوپ. وسى تاقىرىپتاردى تۇبەگەيلى جاۋىپ،­ ءبىر ءسات بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ ماسە­لەسىنە دە نازار اۋدارۋ كەرەك سەكىلدى. البەتتە، بىزگە بۇل ىستە بىلىكتى عالىمدار مەن مار­تەبەلى عىلىم عانا سەرىك بولا الادى.

ماسەلەن، ەۋروپا تاريحىندا زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ كەمدە-كەم. ءتىپتى كارى قۇرلىققا قانداي جەمىستىڭ، قاي جىلى، قالاي كەلگەنىن، ونى كىمدەر الا كەلگەنىن تابۋ وڭاي. مىنە، مۇنداي جەر­دە ارتىق داۋعا دا سەبەپ جوق. ال كۇل­­لى ادامزاتقا ات ءمىنۋدى، اتقا ەر سا­لۋدى، شالبار كيۋدى ۇيرەتكەنىمىز تۋرالى ماقتانىشپەن ايتاتىن ءبىز سول ەجەلگى تاريح تۇگىل، وراسان زور ناۋ­بەت – اشارشىلىقتا قانشا ازاماتىمىز­دان ايىرىلعانىمىز جونىندە ءالى كۇن­گە دەيىن ءبىرىزدى تۇجىرىمعا كەل­گەنىمىز جوق.

ارينە، بۇل ءۇشىن ۇزاق جول ءجۇرۋ قاجەت. دەگەنمەن، ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءۇشىن قازىردەن تاريح عىلىمىن ناۋ­قانشىلدىق شەڭبەرىنەن شىعارۋ كەرەك سەكىلدى كورىنەدى. بىزدە ماڭىزدى تاريحي داتا كەزىندە عانا سول تاقىرىپ بو­يىن­شا زەرتتەۋلەر باستالىپ، ەڭبەكتەر جارىق كورىپ، باق-تا ماتەريالدار جاريا­لانادى. اتاۋلى داتا وتىسىمەن، زەرتتەۋلەر دە توقتايدى، جارىق كورۋگە ءتيىس ەڭبەكتەر دە سايابىرسىپ قالادى. جاقسى باستالعان ءىس اياعىنا جەتپەي ور­تا جولدا تياناق تابادى. مۇنداي تاسىل­مەن ىرگەلى تاريحي زەرتتەۋلەر جۇر­گىزىپ، تاقىرىپتى قوپارا زەردەلەۋ­گە مۇمكىندىك بولمايتىنى تۇسىنىكتى.

ماسەلەن، پرەزيدەنتىمىز وسى ماقا­لاسىندا اشارشىلىق تاقىرىبىن قول­عا الىپ، جان-جاقتى زەرتتەۋدى تاپ­سىردى. حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن الاپات تراگەديا – اشارشىلىق تا­قىرىبىندا ءالى كۇنگە دەيىن داۋلى ماسەلە كوپ. سوندىقتان بىزگە ۇزاق جىلعا سوزىلاتىن تياناقتى، بايىپتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز شارت.

تاريحي سانانىڭ قالىپتاسۋىندا تاريحي ءبىلىمنىڭ ماڭىزى زور. بۇل، تۇپتەپ كەلگەندە، ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگىنە اينالا الادى. سول سەبەپتى دە تاريحىمىزعا تاۋەلسىز كوز­قاراس كەرەك ەكەنى ايقىن. بۇ­عان، اسىرەسە، ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – وسكە­لەڭ ۇرپاق مۇقتاج. بۇگىنگى ماق­سات – ولارعا جەڭىستى جالاۋلاتقان، جەڭى­لىستى جاسىرعان جاساندى تاريح ەمەس، وبەكتيۆتى، بايىپتى تالداۋعا نەگىز­دەل­گەن تاريحتى جازۋ. مىنە، سوندا عانا كەلەر ۇرپاق وتكەننىڭ ونەگەسى مەن ساباعىن قوسا مەڭگەرەتىن بولادى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنتىمىز مەم­لەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى دا پىكىر ءبىلدىردى. قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى ەل تىزگىنىن العالى بەرى قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدى بىرىكتىرۋشى فاك­تورى تۋرالى ايتىپ كەلەدى. راسىن­دا، مەملەكەتىمىز بۇل ماسەلەدە اسىعىس­تىققا جول بەرمەي، ءوزىنىڭ كوزدەگەن ماق­ساتىنا سەنىمدى تۇردە قادام باسۋدا. قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەسى قازاقتىلدى وڭىرلەردىڭ ەسەبىنەن ەسەلەپ ارتۋدا. سوندىقتان، قوعامدىق قارىم-قاتى­ناستى قازاق تىلىندە قۇرۋدىڭ قاجەت­تىلىگى وزدىگىنەن ايقىندالا تۇسۋدە.

دەگەنمەن، بۇل – وزگە تىلدەردى تىق­سىرىپ شىعۋدىڭ سەبەبى ەمەس. ءبىز ءاردايىم مۋلتيمادەني ورتادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى ەستە ساق­تا­عانىمىز ءجون. بۇل الاش زامانىنان بەرى دە سولاي. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارشا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلىن، سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك جاسالا بەرەتىنى تۋرالى ءسوز ەتكەنى ورىندى. بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ارتتىرا تۇسەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور ەكەنىن ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك.

وسى ورايدا مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارتقىم كەلەدى. ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىز كەيبىر سا­لا­لاردا تولىققاندى قولدانىسقا يە بولا الماي جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. كۇندەلىكتى قىزمەت كورسەتۋ، قار­جى سەكتورى، زاڭ جانە ت.ب. سالالار قازاقىلانا الماي كەلەدى. ءبىز بۇل رەتتە ەسكى ادەتىمىزدەن، ۇيرەنشىكتى سوق­پاعىمىزدان جالت بۇرىلعىمىز كەل­مەيدى. بىراق جاڭاعا جول سالماي، تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا مىنبەي، قازاق ءتىلى­مىزدىڭ قولدانىس اياسىن ەش كەڭەيتە ال­مايمىز. بۇل جەردە ساياسي ەرىك-جىگەر مەن قوعامدىق سۇرانىس قاتار ءجۇرىپ وتىرۋى شارت دەپ ەسەپتەيمىز.

وتكەن جىلى ءبىز ەل بولىپ اباي قۇنانبايۇىلىنىڭ مەرەيتويىن تاعى­لىمدى اتاپ وتتىك. وسى اتاۋلى داتانىڭ اياسىندا جەر-جەردە بىرەگەي اباي ينستيتۋتتارى اشىلدى. مەنىڭ ويىمشا، وسى ينستيتۋتتار قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدى نەگىزگى مىندەتى ەتىپ بەلگىلەسە ورىندى بولاتىن سەكىلدى. سەبەبى اباي ينستيتۋتتارى قاز-قاتار كىتاپتار ور­نالاستىرىلعان بوس كابينەت كۇيىندە قالۋ ءۇشىن اشىلعان جوق ەدى. ولاردا «British Council»، «Japan Foundation» جانە ت.ب. سەكىلدى يدەولوگيالىق مازمۇن بولۋى شارت دەپ سانايمىز. مۇنداي ينستيتۋتتار ەڭ اۋەلى وڭىرلەردە اشىلسا، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە نيەت بىلدىرگەن ازاماتتار باس قوساتىن ورتا­لىققا اينالسا دەگەن ۇلكەن تىلەك بار. ەلىمىزدىڭ ىشىندە وسىنداي تاجىريبەنى جەتىل­دىرە الساق، ونى شەتەلدەردە دە ىسكە اسىرۋعا، ءبىرىنشى كەزەكتە، ونداعى قانداس­تارىمىزعا جانە وزگە ەلدىڭ ازا­مات­تارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە قول­دانا الار ەدىك.

مەملەكەت باسشىسى ماقالاسىندا الاش تاقىرىبىن دا اينالىپ وتكەن جوق. قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«بىز كەزىن­دە ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كور­سەت­كەن الاش قايراتكەرلەرىنەن تاعى­لىم الامىز. ولار وتكەن عاسىر­دىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىك يدەيالارىن حالىق اراسىندا دارىپتەۋگە زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ، ازاتتىق جولىندا قۇر­بان بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويى اياسىندا وسىنداي ءبىرتۋار تۇل­عالاردى ەسكە الىپ، ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە وسى تا­قىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ دا ەڭبەگى قولداۋعا يە بولۋى جانە باعالانۋى قاجەت. الاش ارىستارىنىڭ اسىل مۇراسىن يگە­رۋ جالعاسا بەرۋگە ءتيىس»، دەگەن ەدى.

ءبىز – ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىمىزدىڭ باتىر­لارىمىزدى ىزدەپ كەلە جاتقان قوعامبىز. ءبىر قاراعاندا، ولاردى شەتەل­دەن «يمپورتتاۋعا» دا جالىق­قان سياقتىمىز. ارينە، الىپتار – ادامزاتقا ورتاق، دەگەنمەن ءوز ۇل­تىڭ­نىڭ ۇلىلارىن توبەڭە تۇتۋ – رۋ­حىڭ مەن نامىسىڭدى شىڭداۋدىڭ مۇم­كىندىگى. مىنە، وسى رەتتە بىزگە الاش ارىستارى وزىق ۇلگى بولاتىنداي.

سەبەبى الاشتىقتار ساياسي ءارى قوعامدىق ىستەردىڭ كوش باسىندا تۇر­دى. ولار العاش بولىپ قازاقتىڭ ەۋرو­پالىق ۇلگىدەگى تاۋەلسىز مەملە­كەتىن قۇرۋعا ۇمتىلدى. ۇلتتىق عىلى­مىمىزدىڭ نەگىزىن قالادى. اربىرەۋى جاڭا سالالاردا عىلىمي ەڭبەكتەردى دۇنيەگە اكەلدى. ءتول ادەبيەتىمىزدى جا­ڭا ساتىعا كوتەردى.

جاپپاي قۋعىندالدى. اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. بىراق، ءولىمدى قاسقايىپ تۇ­رىپ قارسى الدى. الاشتىقتاردىڭ تاعدىر جولى تانىعان جاندى بەيجاي قالدىرمايدى. مىنە، ولار بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ەلدىك پەن ورلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسى بولا الاتىنى ءسوزسىز.

سوندىقتان پرەزيدەنتىمىز ايت­قانداي، ءبىز ولاردى بارىنشا دارىپ­تەۋگە مىندەتتىمىز. بۇل باعىتتا تىڭ زەرت­تەۋلەرگە تۇرەن سالعان ابزال. بۇل جەردە داۋرىقپا ءسوز ەمەس، دايەكتى ىزدەنىستەر ارقىلى عانا ولاردىڭ اتىن ماڭگىلىك ەتە الامىز. ال ءوزىنىڭ ۇلگى تۇتار باباسى بار ۇلتتىڭ وزگەگە قاراي­لاپ تۇرمايتىنى تۇسىنىكتى عوي.

...جاھاندانۋ ءداۋىرى، ءسوز جوق، ادامداردى ورتاق قۇندىلىقتار، ورتاق تانىم اياسىنا بىرىكتىرۋگە باستايدى. دەگەنمەن، ءتول تاريح، ءتىل، ءداستۇر ءوزىنىڭ قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرىمەن دارالانىپ تۇراتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەۋگە، ءتىلىن تۇعىرىنا قوندىرۋعا، ۇلىلارىن ۇلىقتاۋعا دەگەن تالپىنىس قاي كەزدە دە وزەكتى. وسى تۇرعىدان العاندا پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ حالىقتى ورتاق ماق­ساتتارعا جۇمىلدىرۋعا دەگەن وي-تىلەگىنە ءۇن قوسۋىمىز ماڭىزدى.

جاھاندانۋ كەزەڭىندە الپاۋىت ەلدەردىڭ ەسەسى كەتپەيدى. كەرىسىنشە، ولاردىڭ تەحنولوگيالىق، تىلدىك، مادەني ىقپالى ارتىپ، وزگە ەلدەرگە اسەرى بىلىنە باستايدى. البەتتە، ولار بۇرىنعىداي ءوز ۇستەمدىكتەرىن قارا كۇش ارقىلى دالەلدەمەيدى، كەرىسىنشە، كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا سەندىرۋ، يلاندىرۋ ارقىلى مويىنداتادى. مۇنى ءبىز «soft power» دەپ ءجۇرمىز.

ارينە، مۇنىڭ ىقپالىنا توتەپ بەرۋدىڭ جولى – ءوزىڭنىڭ تۇپنەگىزىڭە ءۇڭىلۋ جانە ورالۋ، تاريحىڭدى تانۋ، ءتىلىڭدى قاستەرلەۋ، ءداستۇرىڭدى دارىپتەۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى وسى باعىتتاعى كۇرەستىڭ ارقاتىرەگى بولادى دەگەن سەنىم بار.  

 

بەرىك ءۋالي،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار